حضرت محمد صلی الله علیه و آله

برای دیگر کاربردها، محمد بن عبدالله (ابهام‌زدایی) را ببینید.

محمد بن عبدالله

آخرین پیامبر اولوالعزم خاتم النبیین
مسجدالنبی مرقد حضرت محمد(ص)
نام	محمد
نام در قرآن	محمد • احمد
کنیه	ابوالقاسم • ابوابراهیم • ابوالریحانتین • ابوالسبطین...
لقب	امین • رحمة للعالمین • مصطفی • حبیب‌الله • صفی‌الله • خاتم النبیین • نبی امّی • نبی‌الله • رسول‌الله
ولادت	۱۷ ربیع‌الاول عام الفیل/۹ مه ۵۷۰م در مکه
درگذشت	۲۸ صفر ۱۱ق/۲۵ مه ۶۳۲م در مدینه (رحلت پیامبر)
طول عمر	۶۳ سال
محل زندگی	مکه • مدینه
محل دفن	حجره پیامبر در مدینه
والدین	عبدالله بن عبدالمطلب • آمنه بنت وهب
نسب	هاشم بن عبدمناف
همسر	خدیجه • سوده • عایشه • حفصه • زینب دختر خزیمه • ام سلمه • زینب دختر جحش • جویره • ام‌حبیبه • ماریه • صفیه • میمونه
فرزند	قاسم • عبدالله • رقیه • زینب • ام کلثوم • ابراهیم • فاطمة الزهرا(س)
خویشاوندان سرشناس	عبدالمطلب • ابوطالب • حمزه
قوم	قریش
بعثت	۲۷ رجب سال ۴۰ عام الفیل/۶ ژوئیه ۶۰۹ میلادی
محل بعثت	غار حرا در مکه
پس از	حضرت عیسی(ع)
جانشین	امام علی(ع)
کتاب	قرآن
دین	اسلام
معجزات	قرآن • شق القمر • رد الشمس • معجزات پیامبر(ص)
داستان قرآنی	سوره محمد • مباهله
جنگ‌ها	غزوه بدر • غزوه بنی‌قینقاع • غزوه احد • غزوه بنی‌نضیر • غزوه خندق • غزوه خیبر • فتح مکه • غزوه تبوک • فهرست جنگ‌های پیامبر(ص)
حوادث	هجرت به حبشه • محاصره بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب • بیعت عقبه • تغییر قبله • بیعت رضوان • صلح حدیبیه • سنة الوفود • فتح مکه • نامه به پادشاهان • حجة الوداع • سپاه اسامه • ماجرای دوات و قلم
پیروان	مسلمان
مخالفان	مشرکان مکه
پیامبران
نوح • ابراهیم • موسی • عیسی • محمد سایر پیامبران

محمد فرزند عبدالله (۵۳ قبل از هجرت-۱۱ق/۵۷۰-۶۳۲م) پیامبر دین اسلام و آورنده کتاب قرآن، که تأثیرگذارترین شخصیت تاریخ بشری خوانده شده است. در قرن ۲۱ میلادی، پیروان او دومین دین بزرگ جهان را شکل داده‌اند. مسلمانان او را از پیامبران اولوالعزم، آخرین پیامبر خدا، رحمةُ للعالمین، و نمونه انسان کامل برای زیست فردی، اجتماعی، اخلاقی، معنوی و سیاسی می‌دانند. او در قرآن با القابی مانند نبی، رسول و احمد یاد شده، و آیه ۲۱ سوره احزاب او را الگوی برتر برای مؤمنان معرفی کرده است. علاوه بر قرآن که پیام الهی و معجزه پیامبر شناخته می‌شود، سخنان محمد نیز از مهم‌ترین منابع شناخت اسلام و منبع رفتار و باورهای دینی مسلمانان است. هر سال میلیون‌ها مسلمان مرقد او در مدینه را زیارت می‌کنند و در مسجدی که او بنا کرده نماز می‌گزارند. نام محمد یکی از پرتکرارترین نام‌های مردانه در جهان است.

محمد مردی از قبیله قریش بود که در قرن ششم میلادی، در مکه در شبه جزیره عربستان متولد شد و در ۴۰ سالگی رسالت خود را آغاز کرد. او مردم را به یگانه‌پرستی و ترک بت‌پرستی دعوت کرد. دعوت خود را مخفیانه آغاز کرد و نخستین ایمان‌آورندگان به او، علی و خدیجه دانسته‌ شده‌اند. محمد پس از سه سال دعوت خود را آشکار کرد و پس از ده سال، در ۵۳ سالگی به مدینه رفت و حاکم آنجا شد. پیامبر اسلام، هشت سال بعد، مکه را فتح کرد و پس آن در مدت دو سال تمام شبه‌جزیره عربستان مسلمان شدند.

یاران حضرت محمد(ص) که صحابه خوانده می‌شوند، از خاندان او یعنی بنی‌هاشم، و نیز مسلمانانی بودند که در مکه مسلمان شده و با او به مدینه هجرت کردند و مهاجرین خوانده شدند. همچنین بخشی دیگر، ساکنان مدینه بودند که به او و همراهانش پناه دادند و در کنارش جنگیدند، و با عنوان انصار مشهور شدند.

در دوران رسالت حضرت محمد(ص)، سه گروه مشرکان مکه، منافقان در مدینه، و یهودیان ساکن در مدینه و اطراف آن، با او در تقابل بودند؛ مشرکان مکه در طول ۱۳ سال آزار فراوانی به پیامبر و یارانش رساندند، اموالشان را مصادره کردند و آنها را در محاصره اقتصادی قرار دادند؛ به‌طوری که وادار به خروج از مکه شدند. پس از استقرار پیامبر در یثرب (مدینه) نیز مشرکان چندین جنگ با مسلمانان برپا کردند که بَدْر و اُحُد مشهورترین آنها بود. یهودیان مدینه نیز نخست با پیامبر پیمان همکاری بستند، ولی پس از چندی در جنگ خندق عهدشکنی کرده و با مشرکان مکه همراه شدند. پیامبر در طی چند جنگ از جمله خیبر، آنها را وادار به تسلیم یا خروج از مدینه کرد.

درباره زندگانی حضرت محمد(ص) گزارش‌های فراوانی در متون تاریخی آمده است. کتاب‌های بسیار زیادی با موضوع سیره‌نگاری، شمایل‌نگاری، مناقب‌نویسی، مغازی‌نگاری، دلایل‌نویسی و مانند آن از سوی پژوهندگان مسلمان و غیرمسلمان نوشته شده است. مسلمانان احادیث رسیده از پیامبر را در کتاب‌های حدیثی گردآوری کرده‌اند. حدیث غدیر، حدیث منزلت و حدیث ثقلین مشهورترین حدیث‌ها نزد شیعیان هستند که به مسئله جانشینی پیامبر نیز ارتباط دارند.

محمد در ۲۵ سالگی با خدیجه ازدواج کرد، و فاطمه دختر پیامبر حاصل این ازدواج است. محمد پس از خدیجه با زنان دیگری نیز ازدواج کرد، ولی از هیچ‌یک فرزندی باقی نماند. مسلمانان برای حضرت محمد ویژگی‌هایی اختصاصی را بیان می‌کنند که اجازه تعدد ازدواج یکی از آنهاست. برخی شرق‌شناسان بر چندهمسری پیامبر اکرم خرده گرفته‌ و آن را دستاویز نقد و بلکه اهانت به او قرار داده‌اند. نویسندگان مسلمان برای این ازدواج‌ها دلایلی ذکر کرده‌اند.

زندگی حضرت محمد بسیار ساده توصیف شده است؛ به‌گونه‌ای که وقتی در سال ۱۱ هجری قمری از دنیا رفت، به جز سلاح و مرکبش مال چندانی باقی نگذاشت. بخشی از اموالش را در قالب مزرعه فدک به دخترش فاطمه بخشیده بود. به باور شیعیان، محمد در روزهای پایانی عمر تلاش کرد با معرفی علی بن ابی‌طالب در خطبه غدیر و فرستادن مدعیان خلافت در قالب سپاه اسامه به بیرون مدینه و نگارش یک وصیت‌نامه تکلیف جانشینی خودش را روشن کند.

معرفی و تبیین جایگاه

محمد بن عبدالله مردی از قبیله قریش که در قرن ششم و هفتم میلادی در شبه جزیره عربستان زندگی می‌کرد. او آورنده کتاب قرآن و دین اسلام است که در قرن ۲۱ میلادی دومین دین جهانی از نظر تعداد پیروان است. نویسنده کتاب صد شخصیت مؤثر تاریخ، محمد را تأثیرگذارترین شخصیت تاریخ بشر و مؤثرترین رهبر سیاسی تمامی دوران‌ها معرفی کرده است.

به باور مسلمانان، حضرت محمد(ص) انسان کامل، و الگوی دائمی در اخلاق، شریعت، زندگی خانوادگی، سیاست و معنویت است. مقام او از فرشتگان و دیگر پیامبران الهی نیز بالاتر است. عارفان مسلمان او را بالاترین شخصیت عالم آفرینش و نوری ازلی تصویر می‌کنند که خدا هستی را از او و به واسطه‌ او آفریده است. و با نقل حدیث لولاک معتقدند اگر محمد نبود خداوند چیزی خلق نمی‌کرد.

در اعتقاد مردم مسلمان، محمد(ص) شفیع روز قیامت است و این مقام شفاعت به تعظیم و تکریم همگانی او جهت داده است. او پیامبری برای همه بشر و آخرین پیامبر الهی است، جزو انبیای اولوالعزم و در باور شیعیان نخستین فرد از چهارده معصوم است و در دریافت و ابلاغ وحی و نیز در تمام ساحت‌های زندگی پاک از گناه و خطا زیسته است.

سخنان پیامبر در ادبیات مسلمانان حدیث نامیده می‌شود و پس از قرآن مهم‌ترین و معتبرترین منبع شناخت دین است. و منبع رفتار و اعمال مسلمانان حساب می‌شود و مسلمانان تلاش کرده‌اند احادیث پیامبر را بدون تغییر گردآوری کنند. همین انگیزه زمینه‌ساز شکل‌گیری رشته‌ای از علوم اسلامی با نام علوم حدیث شده است. احترام مسلمانان به پیامبر به حدی است که نسل باقیمانده از او را سید یا شریف می‌نامند و با آنان با احترام و ادب رفتار می‌کنند.

مطالعات درباره پیامبر اسلام(ص)

مقالهٔ اصلی: کتاب‌شناسی پیامبر اسلام(ص)

دربارهٔ زندگانی حضرت محمد(ص)، گزارش‌های فراوانی در متون تاریخی آمده و حوادث و رویدادهای زندگی او، در مقایسه با دیگر پیامبران، کامل‌تر ثبت شده است. با این حال، به دلیل از دست رفتن برخی منابع یا تغییر و تبدیل‌ها در نقل و جعل‌ داستان‌ها، همچنان برخی از جزئیات زندگی او روشن نیست.

نگاشته‌ها درباره پیامبر اکرم در موضوعاتی چون سیره‌نگاری، سیره‌پژوهی، حدیث‌نگاری، مغازی‌نگاری، شمایل‌نگاری‌، دلایل‌نگاری، مناقب‌نگاری و خصائص‌نگاری صورت‌بندی شده است. همچنین، نگاشته‌های ادبی منظوم و غیرمنظوم و آثار دربارهٔ پیامبر(ص) در ادبیات کودکان و نوجوانان در ذیل کتاب‌شناسی‌های درباره او قرار گرفته است. این آثار به زبان‌های مختلف نگارش یافته است. بسیاری از این آثار توسط مؤمنان و دوستداران او و برخی دیگر توسط مخالفانش نوشته شده است.

سیره‌نگاری اولین نوع نگارش، و آثار عروة بن زبیر (درگذشت: ۹۴ق)، از اولین نمونه‌های سیره‌نگاری قلمداد شده است. سیرهٔ ابن‌اسحاق نوشتهٔ محمد بن اسحاق (درگذشت: ۱۵۱ق) اولین سیرهٔ جامع و مستقل نبوی خوانده شده، که به‌دلیل نظم منطقی در نقل رخدادها، نخستین کار اصیل در این زمینه شناخته شده است. در زمینهٔ سیره‌پژوهی هم از کتاب الصحیح من سیرة النبی الاعظم از سید جعفر مرتضی عاملی (درگذشت: ۱۴۴۱ق)، مورخ شیعه به‌عنوان اثری شاخص یاد شده است.

دربارهٔ آثار نگاشته‌شده دربارهٔ پیامبر(ص) فهرست‌هایی هم نگاشته شده است؛ از جمله مُعْجَمُ ما اُلِّفَ عن رسول‌ الله(ص) نوشتهٔ صلاح‌الدین مُنَجِّد (درگذشت: ۱۴۳۱ق)، کتاب‌شناس سوری، که در آن نگاشته‌های عربی حدود ۱۵۵۰ مؤلف فهرست شده است؛ کتاب‌شناسی پیامبر(ص) تهیه‌شده در پایگاه اطلاع‌رسانی سراسری اسلامی (پارسا) که در آن حدود ۴۴۰۰ کتاب به زبان فارسی و عربی آمده است؛ مقاله‌شناسی پیامبر اسلام(ص) تهیه‌شده توسط خانهٔ پژوهش قم که ضمن آن حدود ۱۴۰۰ مقاله به زبان فارسی فهرست شده است.

محمد در قرآن

آیه‌های بسیاری از قرآن به گونه‌ای با محمد در ارتباط است. هر چند نام «محمد» تنها در چهار آیه و نام احمد تنها در یک آیه آمده است.

به گفته جوادی آملی مفسر شیعه، در قرآن هیچ‌گاه پیامبر با اسم خاص خود مخاطب قرار نگرفته و همیشه با عناوینی مانند «یا ایها النبی» و «ایها الرسول» مورد خطاب است. سید محمدحسین طباطبائی و جوادی آملی بر اساس عبارت «اول المسلمین» که در آیه ۱۶۳ سوره انعام آمده، معتقدند پیامبر از نظر رتبه اولین مسلمان و بر اساس آیه ۲۱ احزاب بهترین الگو برای زیست مسلمانی است.

قرآن او را با عباراتی مثل رحمةً للعالمین (آیه ۱۰۷ سوره انبیاء) و کسی که نسبت به مؤمنان رئوف و رحیم است توصیف کرده است که رنج و مشقت آنان برای او سنگین و دشوار است.

بر اساس آیه اول سوره اسراء پیامبر در سفری خارق‌العاده در یک شب از مسجد الحرام به مسجدالاقصی رفته و نیز بنابر تفسیر عالمان مسلمان از آیات سوره نجم به معراج رفته و حقایقی را در ملکوت و بهشت و جهنم مشاهده کرده، و به بالاترین مقام قرب به خداوند رسیده است. با این حال در باور مسلمانان، او همچنان یک مخلوق و یکی از افراد بشر است و ویژگی‌های انسانی و مادی داردو بالاترین مقام او همین است که عبد و بنده خداست.

بنابر یک پژوهش حدود ۸۰ آیه و بنابر پژوهشی دیگر بیش از ۱۰۰ آیه قرآن خطاب‌هایی عتاب‌آمیز به پیامبر دارند، و مفسران زیادی را بر آن داشته که تلاش کنند ناسازگاری این آیات با عصمت پیامبر اکرم را برطرف کنند.

زیارت حرم پیامبر و تبرک به آثار او

مرقد پیامبر(ص) در مدینه مقصد سفر زیارتی مسلمانان است و آنان در سفر عمره و حج برای عبادت و زیارت به مسجدالنبی و کنار مرقد او می‌روند. تعداد زائران روضه نبوی در سال ۲۰۲۴ میلادی، بیش از ۱۳ میلیون نفر اعلام شده است. همچنین غار حراء در کوه نور که محل بعثت پیامبر بوده، از مکان‌هایی است که مسلمانان برای زیارت و عبادت به آنجا می‌روند.

زیارت‌گاه حضرت‌بال در کشمیر، به باور مردمان آن‌، حاوی مویی از پیامبر اسلام است و مردم به زیارت آن می‌روند. در موزه توپ‌قاپی در ترکیه نیز اشیائی منتسب به پیامبر وجود دارد؛ هرچند برخی پژوهش‌گران در انتساب قطعی همه این اشیاء به پیامبر تردید کرده‌اند. در مسجد خرقه در استانبول ترکیه نیز لباسی منتسب به محمد بن عبدالله نگهداری می‌شود که مردم آن را زیارت می‌کنند.

محمد در فرهنگ و تمدن اسلامی

محمد بن عبدالله در فرهنگ و تمدن مسلمانان حضوری پررنگ دارد و جایگاه او از طریق داستان‌ها، شعر، خطاطی و سایر هنرها تجلی یافته است. اغلب مسلمانان روزانه کارهایی انجام می‌دهند که با پیامبر ارتباط دارد و سنت نامیده می‌شود. به گفته اکبر احمد، اسلام‌شناس پاکستانی-آمریکایی، بسیاری از عادات فردی و اجتماعی از جمله ظاهر فرد، نام‌گذاری فرزندان، خوراک و پوشاک مسلمانان با مراجعه به اعمال و سرگذشت شخصی پیامبر اسلام قابل توضیح است.

محمد، از ابتدا، چهره آرمانی و الگوی مسلمانان بوده است. رفتار، اعمال و سخنان او برای هر مسلمانی الگوی زندگی و گفتار و کردار بوده است؛ مردمی که سعی داشتند حتی در کوچکترین مظاهر حیات بیرونی هر چه بیشتر از او تقلید کنند؛ خواه در مورد شکل لباس، یا چگونگی مو و ریش، یا انجام جزیی‌ترین مراسم تطهیر و شستشو.

بر اساس جستجوی پایگاه اینترنتی forebears (منبع تخصصی نام‌ها و تبارشناسی)، نام محمد و دیگر نام‌های پیامبر مثل احمد، پرتکرار‌ترین نام‌ مردانه رایج در جهان است؛ به گونه‌ای که گاه به‌عنوان نخستین نام برگزیده برای کودکان در یک سال ثبت شده است. در ایران نیز بر اساس یک گزارش از زمانی که اسامی به صورت رسمی ثبت شده‌‌اند، پر تکرارترین نام مردانه محمد است.

در جهان اسلام، آثار نمایشی با محوریت پیامبر تولید شده که مشهورترین آن‌ها فیلم الرساله، ساخته مصطفی عقاد، کارگردان سوری (۱۹۷۶میلادی) و محمد رسول‌الله ساخته مجید مجیدی (۱۳۹۴ شمسی) است.

فقیهان مسلمان با نمایش تصویر محمد در فیلم‌ها مخالفت کرده‌اند. و به همین جهت تصویر او حتی در فیلم شناخته‌شده الرساله ساخته مصطفی عقاد نیز نمایش داده نشد. هم‌چنین با توجه به محدودیت مجسمه‌سازی و نقاشی موجودات جاندار در اسلام، ویژگی‌ها و صفات پسندیده محمد با خطوط و نقش‌هایی هنری نوشته شده و بر دیوار منازل مسلمانان آویخته می‌شود.

محمد در شعر و ادبیات

شعر بلغ العلی بکماله در مدح پیامبر اکرم به خط غلامحسین امیرخانی خوشنویس شیعه

سرودن شعر در مدح پیامبر اسلام از دوره زندگی او آغاز شد. گفته شده که تعداد اشعاری که برای او و به زبان‌های مختلف سروده شده، قابل شمارش نیست. بسیاری از شاعران ترک و فارسی‌گو در آغاز مجموعه‌ شعرهای خود پس از ذکر توحید، اشعاری با مضمون ستایش حضرت محمد سروده‌اند؛ به گونه‌ای که بیان ستایش پیامبر به یک سنت شعری در ادبیات فارسی تبدیل شده است.

به گزارش آنه ماری شیمل، اسلام‌پژوه آلمانی، در هند حتی شاعران هندو نیز برای پیامبر به زبان اردو شعر سروده‌اند. علاوه بر این، توجه به واقعه معراج پیامبر دستمایه شرح و بسط پردامنه‌ای در روایات و متون متأخر قرار گرفته و در ادبیات فارسی و ترکی نیز نمود گسترده‌ای داشته و ادیبان بسیاری نثر یا شعر درباره معراج نگاشته‌اند. در کتاب «معراج پیامبر اکرم و معراج‌نامه‌های منظوم» بیش از ۴۰ معراج‌نامه فارسی گردآوری شده است.

مدح‌نامه نظامی گنجوی با مطلع «محمد کآفرینش هست خاکش» و غزل سعدی شیرازی با مطلع «ماه فرو مانَد از جمال محمد» بسیار معروف هستند. ترکیب شعر و خوشنویسی را می‌توان در دو شعر معروف بَلَغَ العُلیٰ بِکَمالِه از سعدی و عبارت «محمد شمع جمع آفرینش» برگرفته از تعبیر «سراج منیر» در آیه ۴۶ سوره احزاب مشاهده کرد.

مجازات سنگین برای توهین به پیامبر اسلام

مسلمانان هر گونه توهین به پیامبر را تحمل‌ناپذیر و در برخی موارد سزاوار کیفر قتل می‌دانند. بر همین اساس، پس از انتشار کتاب آیات شیطانی نوشته سلمان رشدی در سال ۱۹۸۸ میلادی (۱۳۶۷ش)، عالمان و مردم مسلمان واکنش‌های تندی نشان دادند و او را سزاوار مرگ دانستند. هم‌چنین انتشار کاریکاتورهایی در هفته‌نامه فرانسوی شارلی ابدو در سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۱۱م زمینه‌ساز واکنش‌ عمومی مسلمانان، شکایت از هفته‌نامه و نیز انفجار دفتر این نشریه شد.

از تولد تا درگذشت

نام، و نسب

مقالهٔ اصلی: فهرست کنیه‌ها و لقب‌های پیامبر(ص)

محمد فرزند عبدالله بن عبدالمطّلب بن هاشم بن عبدمَناف بن قُصَیّ بن کِلاب و از تیره بنی‌هاشم، در قبیله قریش بود. کنیه او، ابوالقاسم و ابوابراهیم است. برخی از القاب او عبارتند از مصطفی، حبیب‌الله، صفی‌الله، نعمةالله، خیرة خلق‌الله، سید المرسلین، خاتم النبیین، رحمة للعالمین، و نبی امّی.

مادرش، آمنه بنت وهب از تیره بنی‌زهره از قبیله قریش بود. به گفته محمدباقر مجلسی، عالمان امامیه بر ایمان و مسلمان بودن پدر، مادر و اجداد رسول خدا تا آدم(ع)، اتفاق نظر دارند. سلسله نیاکان پیامبر(ص) تا عَدْنان مورد اتفاق نسب‌شناسان است؛ طبق روایتی پیامبر(ص) فرمود: هنگامی که سلسله نسب من به عَدْنان رسید توقف کنید.

تبارنامه پیامبر اسلام
قُصَیّ عبدالعزی عبدمناف عبدالدار أسد مطلب هاشم نوفل عبد شمس خویلد عبدالمطلب امیه عوام خدیجه حمزه عبدالله ابوطالب عباس زبیر محمد علی عقیل جعفر طالب فاطمه امام حسن امام حسین فاطمه امام سجاد امام محمد باقر امام جعفر صادق امام موسی کاظم امام رضا امام جواد امام هادی امام حسن عسکری امام مهدی(عج)

تولد

مقالهٔ اصلی: تولد پیامبر(ص)

نگاره تولد پیامبر(ص) در کتاب مجمع التواریخ که در قرن ۱۵م توسط حافظ ابرو مورخ و جغرافی‌دان در هرات تهیه شده است.

به گفته رسول جعفریان، تاریخ‌پژوه شیعه، عالمان شیعه پس از شیخ مفید، ۱۷ ربیع‌الاول را روز میلاد حضرت محمد(ص) می‌دانند. مجلسی، تولد پیامبر(ص) در ۱۷ ربیع‌الاول را نظر بیشتر علمای شیعه دانسته است. و بنابر نظر مشهور میان اهل‌سنت، پیامبر در ۱۲ ربیع‌الاول به دنیا آمده است. در بین شیعیان، کلینی در الکافی، و شیخ صدوق در کتاب کمال‌الدین نیز ۱۲ ربیع‌الاول را ذکر کرده‌اند. فاصله این دو تاریخ در ایران به نام هفته وحدت بین شیعه و سنی نام‌گذاری شده است.

برخی تاریخ‌نگاران سال تولد محمد(ص) را عام الفیل و برخی دیگر ده سال پس از عام الفیل دانسته‌اند. از آنجا که تاریخ‌نویسان، درگذشت پیامبر(ص) را در ۶۳ سالگی و در سال ۶۳۲م نوشته‌اند، تولد پیامبر(ص) و عام الفیل را بین ۵۶۹ تا ۵۷۰ میلادی حدس زده‌اند.

مکان ولادت

پیامبر اسلام در مکه، شعب ابی‌طالب و در خانه‌ای که بعدها به عقیل بن ابی‌طالب تعلق یافت، متولد شد. در دوران حکومت آل‌سعود بر حجاز، این بنا تخریب و سپس به جای آن كتابخانه‌ای بنا شد. بر سردر اين مكان تابلویی با عنوان «مكتبة مكة المكرمه‏» نصب است.

کودکی

محمد(ص)، دوران شیرخوارگی و بخشی از کودکی را نزد حلیمه سعدیه گذراند. بنابر نقل محمدهادی یوسفی غروی، تاریخ‌نگار شیعه، عبدالله، پدر محمد، چند ماه پس از ازدواج با آمنه دختر وهب، و قبل از تولد فرزندش محمد درگذشت. همچنین گفته شده که درگذشت او چند ماه پس از ولادت محمد بوده است. وقتی ۶ سال و ۳ ماه (و به قولی ۴ سال) داشت، مادرش او را برای دیدار با اقوام به یثرب برد، و در بازگشت به مکه، آمنه در ابواء درگذشت و همان‌جا دفن شد.

پس از وفات آمنه، عبدالمطلب، پدربزرگ پدری محمد(ص)، سرپرست او را به عهده گرفت. در ۸ سالگی محمد، عبدالمطلب نیز درگذشت و عمویش ابوطالب سرپرستی او را عهده‌دار شد.

ازدواج‌‌ها

مقالهٔ اصلی: همسران پیامبر(ص)

گفته شده محمد ۲۵ ساله بود که با خدیجه ازدواج کرد. مدتی پیش، ابوطالب به محمد پیشنهاد داد تا با سرمایه خدیجه تجارت کند. به گزارش ابن‌اسحاق، خدیجه امانت‌داری حضرت محمد(ص) را شناخته بود، و از این رو به او پیام داد که اگر با مال او تجارت کند سهمش را بیش از دیگران می‌پردازد. پس از سفر تجاری به شام، خدیجه از پیامبر(ص) خواستگاری کرد و ۱۵ سال قبل از بعثت با هم ازدواج کردند. محمد بن عبدالله، حدود ۲۵ سال تا زمان درگذشت خدیجه در سال ۱۰ بعثت با او زندگی کرد.

همسران پیامبر (ص)

خدیجه دختر خویلد	(ازدواج: ۲۵ عام‌الفیل)
سوده دختر زمعه	(ازدواج: قبل از هجرت)
عایشه دختر ابوبکر	(ازدواج: ۲ق)
حفصه دختر عمر بن خطاب	(ازدواج: ۳ق)
زینب دختر خزیمه	(ازدواج: ۳ق)
ام سلمه دختر ابوامیه	(ازدواج: ۴ق)
زینب دختر جحش	(ازدواج: ۵هجری)
جویریه دختر حارث	(ازدواج: ۵ یا ۶ق)
ام‌حبیبه دختر ابوسفیان	(ازدواج: ۶ یا ۷ق)
ماریه دختر شمعون	(ازدواج: ۷ق)
صفیه دختر حیی	(ازدواج: ۷ق)
میمونه دختر حارث	(ازدواج: ۷ق)

پس از درگذشت خدیجه، پیامبر با سوده دختر زمعة بن قیس، و سپس در سال‌های بعد با عایشه دختر ابوبکر، حفصة، زینب دختر خزیمة بن حارث، ام حبیبه دختر ابوسفیان، ام سلمه، زینب دختر جحش، جویریة دختر حارث، صفیه دختر حیی بن اخطب، میمونه دختر حارث بن حزن و ماریه دختر شمعون ازدواج کرد.

گفته‌ شده پیامبر(ص) از دخترعمویش ام‌هانی نیز خواستگاری کرده است؛ بار اول قبل از ازدواج او با هبیره، و بار دوم پس از فتح مکه که ام‌هانی مسلمان شد و اسلام بین ام‌هانی و هبیره که مسلمان نشده بود جدایی انداخت. به گزارش ابن‌سعد، ام‌هانی بار اول بنا به مناسبات قبیله‌ای، و بار دوم برای اینکه به پیامبر آزاری رسانده نشود، درخواست او را رد کرد. با این حال، در کتاب رجال بَرْقی، ام‌هانی از همسران پیامبر(ص) معرفی شده است.

تعدد ازدواج‌های پیامبر از سوی برخی نویسندگان، به‌ویژه از سوی مسیحیان در قرون وسطی، مورد حمله قرار گرفته و او را متهم به گرایش افراطی به زنان کرده‌اند. در نقطه مقابل، نویسندگان متعددی د‌ه‌ها کتاب و مقاله برای تبیین این ازدواج‌ها نوشته‌اند یا بخش‌هایی از یک کتاب را به این موضوع اختصاص داده‌اند.

فرزندان محمد(ص)

مقالهٔ اصلی: فرزندان پیامبر اسلام(ص)

محمد از خدیجه دو پسر و چهار دختر داشت: قاسم، زینب، رقیه، ام‌کلثوم، فاطمه، و عبدالله، که به جز حضرت فاطمه(س)، همگی در زمان حیات پیامبر درگذشتند و نسل پیامبر تنها از طریق فاطمه ادامه یافت. پیامبر پسر دیگری به نام ابراهیم داشت که مادرش ماریه قبطیه بود و در سال ۱۰ق در مدینه درگذشت.

ابوالقاسم کوفی، عالم شیعه قرن چهارم، و سید جعفر مرتضی عاملی، تاریخ‌پژوه شیعه در قرن پانزدهم، بر این باورند که زینب، رقیه و ام‌کلثوم فرزندان پیامبر و خدیجه نبوده‌اند، بلکه دخترخوانده‌های آن دو بوده‌اند.

زندگی در مکه و مدینه

پیامبر اسلام در طول ۶۳ سال زندگی خود در دو شهر مکه و مدینه زندگی کرد. از تولد تا ۵۳ سالگی در مکه بود، یک‌بار در ۸ یا ۱۲سالگی و یک‌بار در ۲۵سالگی به شام سفر کرد. در مکه با خدیجه و پس از درگذشت او با سوده ازدواج کرد.

محمد بن عبدالله، در شهر مکه، در ۴۰سالگی به پیامبری رسید. از ۴۰ تا ۵۳ سالگی در مکه به رسالت خود عمل کرد. دخترش فاطمه در مکه به دنیا آمد. در مکه به همراه یارانش نزدیک ۳ سال در محاصره اقتصادی در شعب ابی طالب قرار گرفت. برای تبلیغ و دعوت مردم به اسلام به قبایل اطراف مکه می‌رفت و یک بار هم برای تبلیغ و هم برای جلب حمایت اهل طائف به آنجا سفر کرد. پس از دشواری‌های فراوان و شکنجه‌هایی که مشرکان قریش برای او و یارانش ایجاد کردند، از مکه به یثرب (مدینه) مهاجرت کرد.

پیامبر هنگام هجرت به یثرب ۵۳ ساله بود و تا زمان درگذشتش ۱۰ سال در این شهر زندگی کرد. او یثرب را که «مدینه» خوانده شد، مرکز رسالت و حکومت خود قرار داد. او با بقیه همسران خود در مدینه ازدواج کرد. دخترش را به ازدواج علی(ع) درآورد و نوادگانش حسن و حسین از این ازدواج در همین سال‌ها در مدینه به دنیا آمدند. همه جنگ‌ها با دشمنان نیز در همین مدت ده ساله رخ داد. محمد در مدینه دو مسجد بنا گذاشت که یکی مسجد قبا و دیگری مسجدالنبی خوانده می‌شوند. محمد بن عبدالله سرانجام در مدینه درگذشت و در خانه خود دفن شد.

درگذشت

مقالهٔ اصلی: رحلت پیامبر(ص)

درگذشت پیامبر(ص) در روز دوشنبه و در سن ۶۳سالگی در سال ۱۱ هجری قمری، مورد اتفاق شیعه و اهل سنت است؛ اما در روز رحلت دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد.شیخ مفید، و شیخ طوسی در کتاب تهذیب الاحکام، روز ۲۸ صفر را ذکر کرده‌اند. شیخ عباس قمی، به نقل از کتاب کشف الغمه‏ از امام باقر(ع) روایتی نقل می‌کند که روز وفات پیامبر(ص) ۲ ربیع‌الاول است. ‏ اما به دلیل موافق بودن آن با نظر برخی از اهل سنت، آن را حمل بر تقیه می‌کند. مشهور و معروف تاریخ وفات پیامبر(ص) نزد اهل سنت ۱۲ ربیع‌الاول است و از عالمان شیعه کلینی، و محمد بن جریر بن رستم طبری، نیز این نظر را پذیرفته‌اند.

حضرت فاطمه(س) و جبرئیل در کنار بستر پیامبر(ص) در کتاب سیره النبی که در قرن یازدهم هجری به دستور سلطان مراد سوم، حاکم عثمانی و توسط سید سلیمان کسیم پاشا تهیه شده است.

درباره اینکه آیا پیامبر به مرگ عادی از دنیا رفت و یا با مسمومیت، دو گونه گزارش وجود دارد. برخی معتقدند رحلت رسول خدا ناشی از عامل طبیعی بوده است. سید جعفر مرتضی عاملی تاریخ‌پژوه شیعه نیز گزارشی از نظرات و روایات درباره مسمومیت پیامبر گردآوری کرده است.

ویژگی‌های فردی و معنوی

شمایل رسول خدا

بر اساس گزارش کتاب سنن النبی، اثر سید محمدحسین طباطبائی از چند کتاب حدیثی شیعه و سنی، رنگ چهره پیامبر سفید مایل به سرخی بود، نه لاغراندام و نه فربه، چشم‌هایش گشاده و سیاه بود و ابروانی باریک و پیوسته داشت، نه کوتاه‌قامت بود و نه خیلی بلند، اندازه سرش با بدنش تناسب داشت، پیشانی‌اش بلند و بینی‌اش کشیده بود، شانه‌هایی پهن داشت، بدنش کم‌مو بود و مژه‌هایش بلند، محاسنش پرپشت، موهای سرش فراوان و نیمه‌مُجَعَّد بود و گاه موهایش را می‌بافت، شکمش با سینه‌اش مساوی بود، هنگام راه‌رفتن مانند کسی که بر زمین سراشیب راه رود گام برمی‌داشت، هنگام تبسم‌کردن سپیدی دندان‌هایش آشکار می‌شد، خوش‌مجلس بود و بوی عرقش پاکیزه می‌نمود، بر کتفش جای مهر نبوت معلوم بود، از عطر استفاده می‌کرد و وقتی از جایی می‌گذشت بوی عطرش باقی می‌ماند.

در قرون اولیه ظهور اسلام، هیچ تصویری از چهره پیامبر کشیده نشده و نخستین نقاشی چهره او که در دسترس است، در کتاب جامع التواریخ در دوره ایلخانی (قرن هفتم هجری) آمده است. در ایران در دهه ۱۳۷۰ شمسی، تصویری از یک نوجوان به‌عنوان تصویری از کودکی پیامبر منتشر شد که بسیار فراگیر شد. پژوهشگران چندی تصریح کردند که این تصویر ارتباطی با پیامبر اسلام ندارد و تصویری از یک نوجوان اهل شمال آفریقا است.

دین پیامبر قبل از بعثت

مسلمانان معتقدند پیامبر قبل از رسیدن به پیامبری هیچ‌‌گاه بت‌ نپرستیده، بر سر سفر‌ه‌ای که با نام بت‌ها آغاز شده بود ننشسته و هیچ گوشتی که برای بت‌ها قربانی شده بود نخورده است. اما درباره اینکه پیرو کدام دین توحیدی بوده، اختلاف وجود دارد. کسانی معتقدند او متعبد به آیین‌های پیشین نبوده و وظایفش بر او الهام می‌شده، زیرا او برتر از همه انبیای پیشین است و نمی‌تواند تابع آن‌ها باشد. شیخ طوسی این نظر را نظر علمای شیعه می‌داند. چنان‌که مجلسی در بحارالانوار تأکید کرده است که محمد پیش از بعثت دارای مقام نبوت بوده و با بعثت به رسالت رسیده است.

با این حال، سید مرتضی، متکلم شیعه، معتقد است نمی‌توان به این پرسش پاسخی قطعی داد. عده‌ای نیز محمد را پیرو یکی از آیین‌های پیشین مثل آیین ابراهیم می‌دانند. چنان‌که در آیه ۱۲۳ سوره نحل به پیامبر دستور داده شده که از آیین حنیف پیروی کند.

ویژگی‌های اخلاقی

درباره ویژگی‌های اخلاقی حضرت محمد(ص) نوشته‌اند که او دائماً متفکر به نظر می‌رسید، جز در موارد ضرورت سخن نمی‌گفت، ناملایمات دنیا او را به خشم نمی‌آورد، ولی وقتی حقی پایمال می‌شد بسیار خشمگین می‌شد. هنگامی که در منزل بود اوقاتش را سه بخش می‌کرد: عبادت خدا، وقت‌گذراندن با خانواده و وقت‌هایی برای خودش که آن را صرف رسیدگی به امور اصحاب می‌کرد. فَحّاش و عیب‌جو نبود، چاپلوسی کسی را هم نمی‌کرد، کسی از او ناامید نمی‌شد، اگر عیبی از کسی می‌دید او را سرزنش نمی‌کرد. نگاهش را مساوی تقسیم می‌کرد، ستایش دیگران درباره خود را نمی‌پذیرفت مگر اینکه به عنوان تشکر باشد.

قرآن، نرم‌خویی محمد را زمینه‌ساز اقبال مردم به او دانسته است. نقل شده که در جنگ با بنی‌قریظه، یهودیان از بالای دیوارهای قلعه‌شان به پیامبر زشت‌گویی می‌کردند، و پیامبر به آن‌ها گفت ای برادران میمون‌ها! آیا خداوند شما را خوار و ذلیل نکرد؟ یهود چنین انتظاری نداشتند و گفتند ای محمد! تو بدزبان و جهول نبودی! به گفته جعفر سبحانی، محمد با شنیدن این جمله بی‌اختیار عقب رفت و عبا از دوش او افتاد.

او را به شجاعت، یاری ستمدیدگان و فروتنی ستوده‌اند. در جوانی با پیوستن به پیمان حلف الفضول به همراه جمعی از اهالی مکه، عهد بست که از هر مظلومی حمایت کند و حق مظلوم را بستاند. پنج سال پیش از بعثت که سیل دیوارهای کعبه را شکسته بود و قریش پس از تعمیر دیوارها برای نصب حجرالاسود اختلاف پیدا کردند، به پیشنهاد محمد حجرالاسود را میان پارچه‌ای گذاشتند و رئیس هر قبیله یک گوشه از پارچه را بلند کرد، و محمد خود حجرالاسود را برداشت و بر جای آن نهاد و با این تدبیر به مشاجرات قریش پایان داد.

دیگر صفت شناخته‌شده او امانت‌داری، بود که پیش از مبعوث‌شدن با لقب امین مشهور بود. اهالی مکه امانت‌های خود را نزد او می‌گذاشتند، به گونه‌ای که هنگام هجرت به مدینه، علی(ع) سه روز در مکه ماند، تا امانت‌های مردم نزد رسول خدا را به صاحبان آنها برگرداند. در روزهای پایانی عمر به منبر رفت و در سخنانش گفت اگر کسی حقی بر گردن من دارد بستاند، یا حلال کند، و اگر کسی را آزرده‌ام اینک برای تلافی آماده‌ام.

نگارش آداب و رفتار شخصی پیامبر، از صدر اسلام مد نظر مسلمانان بوده است و پس از کتاب‌هایی که درباره سنت‌های پیامبر و صحابه نوشته شده بود در قرن چهارم عبدالله بن محمد بن جعفر اصفهانی کتابی اختصاصی درباره رفتارهای شخصی پیامبر نگاشت. در قرن چهاردهم قمری نیز کتاب سنن النبی اثر سید محمدحسین طباطبائی، مفسر و الاهی‌دان شیعه با تکمیل محمدهادی فقهی منتشر شد که ۹۱۸ حدیث درباره رفتار پیامبر را اغلب از منابع شیعه گردآوری کرده است. کتاب سنن الرسول الاعظم نیز کاری است گروهی که ادعا شده جامع‌ترین اثر درباره سنت‌های رفتاری پیامبر اسلام است.

پیامبری محمد در باور مسلمانان

مسلمانان برای اثبات نبوت حضرت محمد(ص) دلایلی مثل اعجاز قرآن و دعوت به هماوردی با قرآن و معجزات حسی و مادی او را ذکر می‌کنند. علامه حلی در کتاب کشف المراد چندین معجزه حسی و پیش‌گویی غیبی از پیامبر نقل کرده است. به گفته جعفر سبحانی، متکلم شیعه، در کتاب الالهیات، شیخ حر عاملی در کتاب اثبات الهداة توانسته همه معجزاتی که به پیامبر نسبت داده‌اند را گردآوری کند.

بشارت پیامبران پیشین، ظهور نشانه‌هایی در شب تولد، و رویدادهای فراطبیعی در کودکی محمد، مدرسه‌نرفتن و شاگردی‌نکردن، زیست اخلاقی و اشتهار به راست‌گویی و امانت‌داری از نشانه‌های صداقت او در ادعای پیامبری دانسته شده است. این مباحث به جز کتاب‌های اعتقادی و کلامی در کتاب‌هایی با عنوان دلائل النبوة گردآوری شده است.

بعثت و وحی

مقالهٔ اصلی: بعثت

نظر مشهور در میان شیعه امامیه، بعثت محمد به پیامبری در ۲۷ رجب و در ۴۰سالگی اوست. محمد در غار حِراء به پیامبری مبعوث شد. در سال‌های نزدیک به بعثت هر سال یک ماه از مردم کناره می‌گرفت و در غار حراء به عبادت مشغول می‌شد. او در این باره گفته است: جبرئیل نزد من آمد و گفت: بخوان، گفتم: خواندن نمی‌دانم، دوباره گفت: بخوان، گفتم: چه بخوانم؟ گفت: اقْرَ‌أْ بِاسْمِ رَ‌بِّک الَّذِی خَلَقَ؛ بخوان به نام پروردگارت که آفرید.

به گفته مفسرانی مثل سید محمدحسین طباطبائی و مکارم شیرازی، سه گونه وحی بر پیامبر نازل می‌شد: هم فرشته وحی با او سخن می‌گفت، هم در خواب به او وحی می‌شد، و هم خداوند مستقیم به قلب او حقایقی را نازل می‌کرد.

نشانه‌های نبوت پیش از بعثت

در باور مسلمانان، نبوت محمد با ارهاصات یا نشانه‌هایی پیش از بعثت همراه بوده است. به همین جهت معتقدند اتفاقات عجیبی در شب میلاد پیامبر افتاده که نشانه همین حقیقت است؛ از جمله گفته شده در آن شب طاق کسری در ایران لرزید و ۱۴ کنگره آن سقوط کرد، آتشکده فارس پس از هزار سال خاموش شد، دریاچه ساوه خشک شد و همچنین موبَدان زرتشتی و انوشیروان پادشاه ساسانی خواب‌های عجیبی دیدند.

برخی دیگر ماجرای شق الصدر (شکافتن و شست‌وشوی قلب پیامبر توسط ملائکه) را جزو همین ارهاصات دانسته‌اند و برخی حتی آیه اول سوره انشراح را بر همین ماجرا تطبیق کرده‌اند؛ هرچند سید محمدحسین طباطبائی، مفسر شیعه، این ماجرا را غیرمادی دانسته و آن را تمثل برزخی تفسیر کرده است.

مُهر نبوت پیامبر

گفته شده بر اساس احادیث شیعه و سنی، در میانه دو کتف پیامبر(ص) نوعی برجستگی گوشتی یا خال وجود داشت که به‌عنوان نشانه یا مُهر نبوت معرفی شده است. گفته شده بحیرا، راهب مسیحی بر اساس همین نشانه در ۸سالگی پیامبر، نبوت او را پیش‌بینی کرد، و سلمان فارسی نیز با دیدن آن مسلمان شد. در منابع اهل‌سنت جزئیات زیادی درباره این خال و حتی نوشته‌های روی آن آمده است، ولی در منابع شیعه صرفاً بر اصل وجود آن با توجه کمتر به جزئیات تأکید شده است. گفته شده از نظر کلامی این نشانه با سایر معجزات پیامبر قابل مقایسه نیست، به ویژه که با رحلت پیامبر از بدنش محو شد.

بشارت‌های عهدین

مسلمانان معتقدند چنانکه قرآن گفته است پیامبرانِ پیش از محمد، آمدن او را خبر داده بودند. قرآن در آیه ۶ سوره صف نام او را در زبان مسیح، احمد ذکر می‌کند و در سوره اعراف نیز اُمّی بودن را از صفاتی می‌داند که پیامبر اسلام در تورات و انجیل با آن‌ها معرفی شده است. جعفر سبحانی کتابی با نام ««احمد موعود انجیل» و محمد صادقی تهرانی نیز کتاب «بشارات عهدین» را در همین رابطه نگاشته‌اند. به گفته برخی نویسندگان مسلمان واژه فارقلیط در کتاب مقدس اشاره به محمد است.

بنابر نقل‌هایی در نخستین سفر محمد(ص) به شام، راهبی مسیحی به نام بَحیرا نشانه‌های پیغمبری را در او دید و به عمویش ابوطالب توصیه کرد که او را از آسیب یهودیان که دشمن وی هستند، محافظت کند.

قرآن و معجزات دیگر

معجزات پیامبر(ص)، کارهای خارق‌العاده‌ای است که به اذن خدا، از سوی پیامبر(ص) و در جهت اثبات ادعای نبوت انجام شده است. این معجزات به دو دستهٔ قولی و معجزه فعلی یا معجزه‌های معنوی و معجزه‌های حسی تقسیم شده است. قرآن معجزه قولی و به عبارتی معجزه معنوی پیامبر(ص) است. ابن‌کثیر در کتابی با عنوان «معجزات النَّبی»، همچنین اخلاق نیکوی پیامبر(ص) را از معجزه‌های معنوی و دلیل بر اثبات نبوتش دانسته است.

در بین معجزات حسیِ نقل‌شده در کتاب‌های گوناگون، معجزاتی مثل شق القمر یا دونیمه‌شدن ماه با اشاره انگشت پیامبر، که به گفته پاره‌ای از مفسران در آیه ۱ تا ۳ سوره قمر به آن اشاره شده، رَدُّالشَّمس یا برگرداندن خورشید، حرکت درخت به سوی پیامبر(ص) بنابر آنچه در خطبه قاصعه از امام علی(ع) نقل شده، و تسبیح گفتن چند سنگریزه در دستان پیامبر(ص) و شهادت به نبوت وی، از دیگر معجزات شهرت بیشتری دارد.

به گفته عبدالله جوادی آملی، مفسر و الاهی‌دان شیعه، پیامبر(ص) با معجزه‌های فعلی‌اش، عوام مردم را اقناع می‌کرد، اما اصحاب نزدیک وی به همان قرآن که معجزه قولی یا عقلی او بود بسنده می‌کردند. باقلّانی، متکلم اشعری قرن چهارم و پنجم هجری، معجزه قرآن را پایه و اساس نبوت پیامبر(ص) و جهان‌شمول و برای تمام زمان‌ها معرفی می‌کند. از نظر او معجزات دیگر پیامبر(ص) برای افراد خاص و مرتبط با شرایط و زمان خاص بوده است.

خاتمیت و جهانی‌بودن رسالت

در اعتقاد همه مسلمانان، محمد آخرین پیامبر الاهی است که پس از او هیچ پیامبری نخواهد آمد. او پیامبر همه است، رسالت او فراگیر بوده و اختصاص به منطقه جغرافیایی، یا زمان و نژاد خاصی ندارد. مسلمانان این باور خود را از قرآن به آیه ۴۰ سوره احزاب معروف به آیه خاتمیت، آیه ۲۸ سبأ، ۱ فرقان و ۱۰۷ سوره انبیاء و نیز احادیثی مثل حدیث منزلت مستند کرده‌اند. خاتمیت را از باورهای ضروری دین اسلام دانسته‌اند.

پیامبر امّی

پیامبرِ اُمّی توصیفی قرآنی برای پیامبر است که در قرآن در آیه‌های ۱۵۷ و ۱۵۸ اعراف در وصف پیامبر(ص) به‌کار رفته است. گفته شده «امی» به معنای درس‌نخوانده و ناآشنا به نوشتن است. اُمی به این معنا را فضیلتی برای پیامبر اسلام می‌دانند؛ زیرا پیامبر با آن‌که خواندن و نوشتن نیاموخته بود، اما دارای علم آسمانی بود. به همین جهت است که آوردن قرآن توسط کسی که آموزش ندیده، از معجزات الهی به حساب می‌آید. در همین راستا، مفسران گفته‌اند که بنابر آیه ۴۸ عنکبوت، اگر پیامبر خواندن و نوشتن را آموخته بود، ممکن بود کسانی در حقانیت و الهی‌بودن قرآن تردید کنند.

برای امی بودن معانی دیگری نیز گفته‌اند؛ مثل انتساب به ام‌القری یعنی مکه، و نیز کسی که جزو اهل کتاب نیست، و نیز به این معنا که خداوند او را برای قومی فرستاده که صاحب کتاب و شریعت نبودند.

خصائص النبی

در باورهای مسلمانان برخی صفات، احکام و وظایف به شخص پیامبر اختصاص دارد که از آن با عنوان خصائص النبی یاد می‌شود؛ مثل اینکه پیامبر خواندن و نوشتن نمی‌دانسته است، و از این ویژگی برای اثبات وحیانیت قرآن و اثبات نبوت پیامبر استفاده شده است. پیامبر حق داشته بیش از چهار همسر داشته باشد و نیز از زمانی به بعد هر گونه ازدواج جدید بر او حرام شده است، همسرانش ام‌المؤمنین هستند و ازدواج با آن‌ها بعد از پیامبر جایز نیست، به پیامبر و خاندانش نمی‌توان صدقه واجب و زکات داد، خواندن نماز وتر و تهجد و شب‌زنده‌داری بر پیامبر واجب است، و پیامبر اجازه داشته است که حق هم‌خوابی با زنان خود را رعایت نکند.

دعوت به اسلام

گاه‌شمار زندگی پیامبر(ص) در مکه

پیش از اسلام
۵۶۹-۵۷۰	تولد؛ مرگ عبدالله (پدر)
۵۷۶	مرگ آمنه (مادر)
۵۷۸	مرگ عبدالمطلب (پدربزرگ و سرپرست)
۵۸۳	سفر تجاری به شام
۵۹۵	ازدواج با خدیجه
۶۰۵	تولد فاطمه زهرا(س) (طبق برخی اقوال)
اسلام
۶۱۰/ ۴۰ عام الفیل (۱۳ سال پیش از هجرت)	بعثت و شروع نبوت
۶۱۳/ ۴۳ عام الفیل (۱۰ سال پیش از هجرت)	دعوت عشیره و آغاز دعوت علنی و عمومی
۶۱۴/ ۴۴ عام الفیل (۹ سال پیش از هجرت)	آغاز آزار مسلمانان توسط مردم مکه
۶۱۵/ ۴۵ عام الفیل (سال پنجم بعثت و ۸ سال پیش از هجرت)	تولد فاطمه زهرا(س) (بر اساس دیدگاه رایج شیعیان)
۶۱۵	هجرت گروهی از مسلمانان به حبشه
۶۱۶	آغاز محاصره بنی هاشم در شعب ابی طالب
۶۱۹	پایان محاصره بنی هاشم در شعب ابی طالب
۶۱۹	سال اندوه: وفات ابوطالب و خدیجه
۶۲۰	معراج
۶۲۱	پیمان اول عقبه (بیعت النساء)
۶۲۲	پیمان دوم عقبه (بیعت الحرب)
۶۲۲	مهاجرت مسلمانان به یثرب

دعوت مخفیانه

پس از آنکه محمد بن عبدالله به پیامبری رسید، سه سال پنهانی مردم را به توحید دعوت کرد. به گفته رسول جعفریان، بسیاری از منابع تاریخی علی بن‌ابی‌طالب(ع) را اولین مسلمان می‌دانند. ابن‌هشام اولین مسلمان را خدیجه و اولین مرد مسلمان را علی معرفی کرده است. با این حال، گاه ابوبکر بن ابی‌قحافه و زید بن حارثه به‌عنوان نخستین گروندگان به اسلام نام برده شده‌اند.

دعوت آشکار

به گفته مفسران مسلمان، پیامبر، پس از گذشت سه سال از بعثت، و با نزول آیه ۹۴ سوره حجر، مأمور شد دعوت خود را علنی کند. در این آیه و آیات بعد، به پیامبر گفته شد که آنچه را به آن مأمور شده‌ای آشکار کن، و ما تو را از مسخره‌کنندگان در امان می‌داریم.

نخستین حرکت پیامبر در دعوت علنی، دعوت خویشاوندانش بود که به گفته ابن‌اسحاق، سیره‌نگار، پس از نزول آیه انذار («و خویشان نزدیکت را هشدار ده.») انجام شد. پیامبر حدود چهل تن از فرزندان عبدالمطلب را به مهمانی دعوت کرد، و همین که خواست سخنان خود را آغاز کند، ابولهب، پیامبر را ساحر خواند و مجلس را به هم زد. پیامبر(ص) روزی دیگر آنان را فراخواند و دعوتش را به آنان رساند و علی را نیز به عنوان جانشین خود معرفی کرد، ولی میهمانان توجهی به دعوتش نکردند و حتی با خنده به ابوطالب می‌گفتند محمد دستور داد که از پسرت فرمان ببری و مطیع او باشی.

مخالفان دعوت پیامبر

گفته شده که مخالفان پیامبر سه گروه اصلی بوده‌اند: نخست مشرکان و بت‌پرستان که بیشترِ اعراب را شامل می‌شد، دسته دوم پیروان سایر ادیان آسمانی (اهل کتاب)، و دسته سوم گروه منافقان که بنابر مصلحت‌ و شرایط زمانی و منافع شخصی در ظاهر مسلمان شده بودند، ولی اعتقاد قلبی به آن نداشتند.

مخالفت هر یک از ین سه گروه با پیامبر(ص) ویژگی‌های خود را داشت که گاه فکری و گاه عملی بود، و پیامبر نیز متناسب با همین ویژگی‌ها با هر گروه برخورد می‌کرد. بر این اساس، گفته شده که اقدامات نظامی پیامبر فقط در مقابله با کسانی بود که در عمل مانع نشر دعوت اسلامی بودند و می‌خواستند نظم پیشین را حفظ کنند. بر همین مبنا پیامبر با مخالفان فکری و نظری که مانعی در برابر او ایجاد نمی‌کردند، از موعظه و سخن نرم استفاده کرده است.

مخالفت‌های قریش با دعوت پیامبر

مشرکان مکه پیامبر را مجنون، ساحر یا شاعر می‌خواندند و گاه کسانی با هدف مسخره‌کردنش علیه او شعر می‌سرودند. وقتی بزرگان قریش از افزایش شمار مسلمانان نگران شدند، نزد ابوطالب، عموی پیامبر، رفتند و از او خواستند برادرزاده‌اش را از دعوتی که آغاز کرده بازدارد. آنان از وی خواستند محمد را به آنان بسپارد تا او را بکشند و در عوض عمارة بن ولید را که جوانی زیبا و به اعتقاد آنان خردمند بود، بگیرد.

همچنین نقل شده است که قریشیان از طریق ابوطالب پیشنهادهای مالی گران‌بهایی به پیامبر ارائه کردند، و پیامبر در پاسخ به ابوطالب گفت: «به خدا سوگند اگر خورشید را در دست راست و ماه را در دست چپ من بگذارند، از دعوت خود دست برنمی‌دارم تا اینکه خداوند مرا در این امر پیروز گرداند یا جانم را در این راه از دست بدهم.»

آزارهای روحی به پیامبر

قریشیان به موجب پیمان‌های قبیله‌ای، نمی‌توانستند به پیامبر آسیب جانی برسانند، و روششان بدگویی و آسیب رساندن‌های جزئی بود. گفته شده آنان کودکان را تحریک می‌کردند که به پیامبر سنگ بزنند یا بر سر راه او خار و خاشاک بریزند یا گاه بر سرش زباله و شکمبه شتر می‌ریختند و او را دیوانه، ساحر یا دروغ‌گو می‌خواندند. به گفته مفسران، سوره مسد در قرآن که در مذمت ابولهب عموی پیامبر است، در پاسخ به برخی از این آزارها نازل شده است.

هجرت مسلمانان به حبشه

بنابر روایت‌های تاریخی، قریش به نومسلمانان بی‌پناه تا آنجا که می‌توانستند آسیب می‌رساندند. با شدت گرفتن دشمنی قریش با پیامبر و سخت‌گیری و آزار پیروان او، پیامبر ناچار به نومسلمانان دستور هجرت به حبشه داد. وقتی قریش از هجرت مسلمانان به حبشه آگاه شدند، عمرو بن عاص و عبدالله بن ابی‌ربیعه را نزد نجاشی پادشاه حبشه فرستادند تا آنان را بازگردانند اما نجاشی از سپردن آنان به نمایندگان قریش امتناع کرد.

هجرت به مدینه

برای هجرت پیامبر از مکه به مدینه، دلایلی ذکر شده است؛ از جمله محاصره اقتصادی در مکه، بدرفتاری مردم طائف با پیامبر، پیمان‌های عقبه، و نقشه قتل پیامبر از سوی مشرکان:

محاصره اقتصادی در مکه

مقالهٔ اصلی: محاصره بنی‌هاشم در شعب ابی‌طالب

در سال هفتم بعد از بعثت و پس از ناکامی قریش در بازگرداندن نومسلمانان از حبشه، قریشیان عهدنامه‌ای میان خود نوشتند و متعهد شدند که به فرزندان هاشم و عبدالمطلب، زن ندهند یا از آنان زنی نخواهند، چیزی به آنان نفروشند و چیزی از آنان نخرند. آنان عهدنامه را در خانه کعبه آویختند و در نتیجه بنی‌هاشم در شعب (دَرّه) ابی‌یوسف که بعدها شعب ابی‌طالب خوانده شد در محاصره قرار گرفتند. گفته شده ابوطالب در این دوران برای حفظ جان پیامبر جای او را تغییر می‌داد. مسلمانان گاه به وضعیت قحطی نزدیک می‌شدند و برخی از ضعف و گرسنگی به حال مرگ می‌افتادند.

محاصره اقتصادی بنی‌هاشم دو یا سه سال طول کشید. در این مدت که آنان در سختی به سر می‌بردند، چند تن از خویشاوندان، شبانه برای آنها گندم می‌بردند. سرانجام به گزارش ابن‌هشام مورخ قرن دوم قمری، وقتی مشخص شد که موریانه همه آن عهد‌نامه به جز نام خدا را از بین برده است، محاصره بنی‌هاشم شکسته شد.

سفر به طائف

اندکی پس از خروج از شعب ابی‌طالب، در سال دهم بعثت که سال حُزن نامیده شد، خدیجه و ابوطالب دو حامی پیامبر از دنیا رفتند. پیامبر برای جلب حمایت مردم طائف به آنجا سفر کرد، اما مردم آنجا با او بدرفتاری کرده و پیامبر بدون نتیجه به مکه بازگشت.

پیمان‌های عقبه اول و دوم

مقاله‌های اصلی: پیمان عقبه اول و بیعت عقبه

در سال یازدهم بعثت، در مراسم حج، شش نفر خزرجی از اهالی یثرب (مدینه) با پیامبر دیدار کردند. اهالی یثرب در پی جنگ‌ها و اختلافات فراوان قبیله‌ای، به دنبال رهبر و حَکَمی بودند تا دو قبیله این شهر را متحد کند. پیامبر دین خود را بر آنها عرضه کرد و آنها با پیامبر عهد بستند که پیام دین محمد(ص) را به مردم خود ابلاغ کنند. سال بعد، در وقت حج، دوازده تن از مردم یثرب در عقبه با محمد(ص) بیعت کردند. پیغمبر(ص) مُصعب بن عُمیر را برای تعلیم قرآن و دعوت به اسلام، و گزارش وضعیت شهر و استقبال مردم از اسلام به همراه آنان فرستاد.

سال ۱۳ بعثت، در موسم حج، ۷۳ مرد و دو زن از قبیله خزرج، پس از پایان مراسم حج در عقبه گرد آمدند. پیامبر(ص) با عموی خود عباس بن عبدالمطلب نزد آنان رفت و پس از گفت‌‌وگو و خواندن آیاتی از قرآن به آنان گفت: «با شما بیعت می‌کنم که از من همچون کسان خود حمایت کنید.» نمایندگان مردم مدینه با او بیعت کردند که با دشمن او دشمن و با دوست او دوست باشند و با هر که با وی به جنگ برخاست، جنگ کنند. به این سان این بیعت را بیعة الحرب نامیدند. پس از این بیعت، پیامبر به مسلمانان اجازه داد به یثرب بروند.

نقشه قتل پیامبر و خروج پیامبر از مکه

پس از پیمان عقبه دوم، وقتی قریش از پیمان پیامبر با مردم یثرب و پشتیبانی آنان از محمد مطلع شدند، و مشاهده کردند که مسلمانان کم‌کم از مکه به یثرب می‌روند و یثرب به پایگاهی علیه مشرکان تبدیل خواهد شد، برای مشورت در این باره در دارالندوة گرد هم آمدند و توافق کردند که از هر قبیله‌ای جوانی آماده شود تا دسته‌جمعی بر سر محمد(ص) بریزند و همه با هم او را بکشند. این تصمیم از آن رو گرفته شد تا قاتل پیامبر یک نفر نباشد و بنی‌هاشم نتوانند خون‌خواهی کنند.

در شب اجرای توطئه قریش، پیامبر به فرمان خدا از مکه خارج شد و علی در بستر او خوابید (لیلة المبیت). پیامبر با ابوبکر بن ابی‌قحافه عازم یثرب شد و سه روز در غار ثور توقف کرد تا کسانی که آن دو را تعقیب می‌کردند، ناامید شدند و سپس از بیراهه به یثرب رفت.

در منابع مسلمانان، از دو رویداد غیرعادی در ماجرای هجرت پیامبر یاد شده است؛ یکی آنکه وقتی پیامبر و ابوبکر در غار ثور بودند، عنکبوت‌هایی بر در ورودی غار تارهایی تنیدند که به نظر تارهایی کهنه و قدیمی می‌آمدند و دیگری اینکه پرندگانی روی همان تارها آشیانه کرده و تخم‌گذاری کرده بودند. این دو اتفاق باعث شد قریشیانی که در تعقیب پیامبر بودند به گمان اینکه داخل غار کسی نیست از آنجا دور شدند.

ورود به مدینه

مقالهٔ اصلی: هجرت به مدینه

پیامبر وقتی از مکه خارج شد از راه‌های اصلی سفر نکرد و گفته شده به همین دلیل ۱۵ روز در سفر بود و در روز دوشنبه، ۱۲ ربیع الاول سال ۱۴ بعثت (۲۴ سپتامبر ۶۲۲م) به قُبا در نزدیکی مدینه رسید. گروهی از مهاجران مکه پیش از پیامبر به آنجا رسیده بودند. پیامبر(ص) تا روز جمعه در همان‌جا ماند و مسجد قبا را بنا گذاشت، سپس با گروهی از قبایل اطراف روانه مدینه شد. نخستین نماز جمعه را در یکی از قبایل بین ‌راه برگزار کرد. پس از ورود به مدینه ابوایوب انصاری که از فقیرترین اهالی مدینه بود بار و اسباب سفر پیامبر را به خانه برد و محمد(ص) تا روزی که حجره‌ای برایش آماده شد، نزد ابوایوب به سر برد.

امام علی(ع) سه روز پس از هجرت پیامبر در مکه ماند، امانت‌های مردم نزد رسول خدا را به صاحبان آنها برگرداند، سپس با زنانی از بنی‌هاشم که فاطمه(س) جزو آنان بود، به مدینه رفت و در قبا به پیغمبر ملحق شد.

استقبال از پیامبر(ص) در جریان هجرت به مدینه در کتاب سیرة النبی که در قرن یازدهم هجری به دستور سلطان مراد سوم حاکم عثمانی و توسط سید سلیمان کسیم پاشا تهیه شده است.

پیامبر در مدینه

هجرت پیامبر اسلام به مدینه، از مهم‌ترین تحولات تاریخ اسلام و زندگی پیامبر دانسته‌ شده، و به همین جهت نیز مبدأ سال‌شماری مسلمانان قرار گرفته است. مهم‌ترین کارهای پیامبر پس از ورود به مدینه را تأسیس مسجد، پیمان برادری، نگارش پیمان‌نامه یا قانون مدینه، تأسیس بازار مستقل از یهودیان، تعیین حدود مرزی مدینه و سرشماری مسلمانان مدینه گزارش کرده‌اند.

تشکیل حکومت

گفته شده که پیامبر در مکه حکومتی بر اساس خداسالاری تشکیل داد. بر اساس پیمان برادری و انعقاد پیمان‌نامه عمومی مدینه که نوعی قانون اساسی انگاشته می‌شود، در مدینه مسلمانان، یهودیان و کافران در کنار هم زندگی می‌کردند. اگر بر کسی ستم می‌شد همه باید در پی احقاق حق او می‌بودند و فرقی نداشت که مسلمان باشد یا یهودی، و اگر جنگ می‌شد همه باید مشارکت می‌کردند و هیچ‌ گروهی نباید بدون اطلاع دیگران با کسی صلح می‌کرد و اختلافات نیز باید به پیامبر ارجاع داده می‌شد.

ساخت مسجد

پیامبر خود بنیان‌گذار دو مسجد در مدینه است. نخست پیش از ورود به مدینه و هنگام توقف در قبا، مسجدی بنا کرد که مسجد قبا نام گرفت، و بعد پس از ورود به مدینه نیز به مردم گفت شتر من مأمور است و می‌داند به کجا برود. شتر در میان خانه‌های بنی‌مالک بن نجار، در زمینی که دو یتیم مالک آن بودند، بر زمین نشست. پیامبر زمین را از معاذ بن عفراء، سرپرست آن دو خرید و در آن مسجدی ساخت که اساس مسجدالنبی است. پیامبر خود نیز در ساخت مسجد با مسلمانان همکاری کرد.

پیامبر و مهاجران

مهاجران نخستین یاران پیامبر بودند که در مکه به او ایمان آوردند. پس از هجرت، پیامبر بین مهاجران و انصار، پیمان برادری خواند و مهاجران را در حمایت انصار قرار داد. پیامبر خودْ علی بن‌ابی‌طالب(ع) را به برادری گرفت. گفته شده که انصار زندگی خود را با مهاجران تقسیم کرده‌ بودند و تا پس از فتح خیبر که غنیمت‌های جنگی باعث بهبود زندگی مهاجران شد این رفتار ادامه داشت. بنابر نقلی، پیامبر در آخر عمر خود به مهاجران توصیه کرد حق انصار را پاس بدارند و به‌ آنها نیکی کنند.

پیامبر و انصار

انصار یاران یثربی پیامبر هستند که چون او و مهاجران دیگر را یاری کردند انصار نامیده شدند. این گروه در جنگ‌های پیامبر بیشترین مشارکت را داشتند؛ چنانکه در جنگ بدر ۲۴۰ نفر از ۳۱۳ نفر یاران پیامبر از انصار بودند. و در مجموعه جنگ‌ها نیز بیشتر شهدای مسلمان از انصار بودند. پس از جنگ احد نیز که احتمال حمله می‌رفت، بزرگان انصار در مقابل خانه پیامبر می‌خوابیدند که از او محافظت کنند. هزینه‌های مالی جنگ‌ها را نیز بیشتر انصار فراهم می‌کردند.

پیامبر در موارد متعددی از انصار تجلیل می‌کرد؛ این گفتارها در منابع حدیثی با عنوان مناقب انصار ذکر شده است؛ او دوست‌داشتن انصار را نشانه ایمان دانست و با صاحب‌نظران و بزرگان انصار مشورت می‌کرد و گاه مأموریت‌هایی را به آنان واگذار می‌کرد. پیامبر ساختار قبیله‌ای انصار را تغییر نداد و تلاش فراوانی می‌کرد که اختلاف‌های پیشین بین اوس و خزرج از بین برود و دوباره درگیری و اختلاف‌های قبلی رخ ندهد.

پیامبر و منافقان یا مخالفان داخلی

با آنکه بیشتر مردم یثرب، مسلمان یا موافق پیغمبر بودند، اما افرادی همچون عبدالله بن اُبَی با آنکه به ظاهر خود را مسلمان می‌خواندند، در نهان علیه محمد(ص) و مسلمانان توطئه می‌کردند. این گروه، منافقان خوانده می‌شدند.

جنگ‌های پیامبر

گفته شده که پیامبر تا پیش از هجرت به مدینه از سوی خداوند اجازه جنگ نداشت و پس از نزول آیه ۳۹ سوره حج که به آیه اذن جهاد یا قتال معروف شد، اجازه پیدا کرد که با مشرکان بجنگد. بنابراین همه جنگ‌های پیامبر پس از هجرت و در مدینه رخ‌ داده است.

در کتاب‌های تاریخ اسلام، جنگ‌های پیامبر(ص) به دو دستهٔ غَزْوه و سَرِیّه تقسیم می‌شود: غزوه جنگی است منظم و با سازماندهی نظامی که در روز انجام شده و فرماندهی آن با خود پیامبر بوده است؛ و سریه به جنگ‌های کوچک و غافلگیرانه‌ای گفته شده که شب انجام می‌شد و لزوماً فرماندهی میدان با شخص پیامبر نبوده است. در برخی گزارش‌های تاریخی، حدود ۸۰ رویداد جنگی برای پیامبر ثبت شده است. محمدابراهیم آیتی، مؤلف کتاب تاریخ پیامبر اسلام، در گردآوری مجموع غزوه‌ها و سریه‌ها از کتاب‌های مختلف، در کل ۲۷ غزوه و ۸۲ سریه را شمارش کرده است که در تعدادی از آنها درگیری نظامی رخ نداده است.

گفته شده که پیامبر(ص) هیچ‌گاه آغازکننده جنگی نبود و تمامی جنگ‌ها در پی نقض پیمان مشرکان یا تحرکات نظامی آنان انجام گرفته است. از مجموع جنگ‌های مسلمانان، تقریباً ۳۰ مورد به درگیری نظامی انجامید و بقیه جنگ‌ها بدون درگیری بود. از این میان، پنج جنگ با درگیری شدید همراه بود. تاریخ‌پژوهان، مجموع کشته‌شدگان -از مسلمانان و غیرمسلمانان- در تمامی جنگ‌های پیامبر(ص) را بین ۹۰۰ تا ۱۶۰۰ نفر ارزیابی کرده‌اند که از این میان ۳۱۷ نفر شهدای مسلمان و بقیه از دشمنان پیامبر بوده‌اند.

نامه به سران قبائل و فراگیرشدن اسلام در شبه‌جزیره

نامه‌نگاری پیامبر به سران کشورهای اطراف شبه‌جزیره، پس از صلح حدیبیه یعنی اواخر سال ششم و آغاز سال هفتم و تثبیت قدرت اسلام در منطقه آغاز شد. بخشی از نامه‌های پیامبر نیز خطاب به سران قبائل عرب در شبه‌جزیره بوده است. بعد از فتح مکه، گروه‌های بسیاری به نمایندگی از قبیله‌های مختلف به مدینه نزد پیامبر(ص) رفتند و اظهار اسلام و تبعیت کردند و پیامبر نیز با لطف و محبت و توجه، آنان را پذیرفت. از این رو سال نهم هجری به سَنَةُ الوُفود یا عام الوُفود (سال هیئت‌های نمایندگی قبائل عرب برای اظهار اسلام) مشهور شد.

بر اساس پژوهش علی احمدی میانجی، ۲۵۵ نامه از پیامبر نقل شده که متن آنها موجود نیست و ۲۲۹ نامه نیز وجود دارد که متن آنها نقل شده است. احمدی میانجی ۵۱ نامه را گرد آورده است که متن بسیاری از آنها در دسترس نیست. او تصریح می‌کند که تعداد این نامه‌ها بسیار بیشتر بوده است.

پیامبر اسلام و اهل کتاب

پیمان‌ها با اهل کتاب

مدتی پس از ورود به مدینه، پیامبر(ص) با اهالی شهر، از جمله یهودیان، پیمانی بست تا حقوق اجتماعی یکدیگر را رعایت کنند. به‌گفته سید جعفر شهیدی، تاریخ‌نگار، یهودیان با آنکه در پیمان‌نامه مدینه دارای حقوقی شده بودند، تا آنجا که از غنیمت جنگی هم نصیب می‌بردند، و با آنکه نخست روی موافق به مسلمانان نشان دادند و چند تن از آنان مسلمان شدند، سرانجام ناخشنودی نمودند. شهیدی درباره دلایل این ناخشنودی گفته که آنان گذشته از تسلط بر اقتصاد یثرب، با عرب‌های بیابانی و نیز با مشرکان مکه دادوستد داشتند و انتظار داشتند که با ریاست عبدالله بن ابی بر مدینه نفوذ اقتصادی آنان توسعه یابد، اما رسیدن محمد(ص) به این شهر و شیوع اسلام مانع این نفوذ شد.

درگیری با یهودیان بنی‌قینقاع

بَنی‌قَینُقاع نخستین قبیله از یهودیان مدینه بودند که پیمان خود با پیامبر(ص) را شکستند و پیامبر پس از اتمام حجت با آنها، در ۱۵ شوال سال دوم هجری علیه آنها اعلام جنگ کرد. بر اساس برخی گزارش‌ها، این واقعه پس از آن رخ داد که مردی یهودی، با تعرُّض به زنی مسلمان، بخشی از بدن او را عریان کرد. آنگاه مرد مسلمانی به یاری زن رفت و آن یهودی را به قتل رساند. دیگر یهودیان نیز به آن مسلمان حمله کرده، وی را کشتند و در پی این ماجرا درگیری مسلمانان با یهودیان بالا گرفت. با آغاز جنگ بنی‌قینقاع، یهودیان به قلعه‌های خود رفتند و پیامبر به مدت ۱۵ روز آنان را در قلعه‌هایشان محاصره کرد. پس از گذشت ۱۵ روز یهودیان بنی‌قینقاع در برابر پیامبر تسلیم شدند. به دستور پیامبر، بنی‌قینقاع به منطقه شام تبعید و در منطقه اَذرِعات ساکن شدند.

در سال چهارم هجری، پیامبر(ص) با بنی‌نضیر (گروهی از یهودیان مدینه) مذاکره کرد و یهودیان قصد جان او را کردند، اما سرانجام ناچار شدند از منطقه کوچ کنند.

پیمان‌شکنی قبایل یهود در جنگ احزاب

گروهی از یهودیان بنی‌نضیر که در خیبر به سر می‌بردند، در سال پنجم هجری طی جنگ احزاب با قریش و قبیله غطفان علیه پیغمبر متحد شدند. یهودیان بنی‌قریظه نیز که متعهد شده بودند قریش را یاری نکنند، پیمان‌شکنی کردند و با سپاه مکیان همدست شدند. پس از پایان نبرد احزاب و شکست خوردن مشرکان، پیغمبر سراغ یهودیان بنی‌قریظه رفت و آنان را محاصره کرد و آنها پس از ۲۵ شب تسلیم شدند. قبیله اوس که با بنی‌قریظه پیمان داشتند، به پیامبر(ص) گفتند: بنی‌قریظه هم‌پیمان‌های ما هستند و از کار خود پشیمان شده‌اند؛ با آنها مانند هم‌پیمانان خزرج (بنی‌قینقاع) رفتار کن. پیامبر داوری اسیران بنی‌قریظه را به سعد بن معاذ، رئیس قبیله اوس، واگذار کرد. بنی‌قریظه نیز رضایت دادند. سعد گفت: رأی من این است که مردان آنها کشته و زنان و فرزندان آنان اسیر شوند. طبق داوری سعد، خندق‌هایی کنده شد و مردان بنی‌قریظه در کنار آن خندق گردن زده شدند. سید جعفر شهیدی، در درستی این روایت تردید کرده است.

جنگ خیبر

مقالهٔ اصلی: جنگ خیبر

گفته شده یهودیان ساکن قلعه خیبر که در نزدیکی مدینه بود، جزو قبایلی بودند که چندین بار پیمان‌شکنی کرده و با دشمنان پیامبر همراه شده بودند. در سال هفتم هجری، پیامبر(ص) به جنگ یهودیان ساکن در خیبر رفت و بر آنان پیروز شد. قلعه خیبر، به تصرف مسلمانان درآمد و پیامبر(ص) پذیرفت که یهودیان به کار زراعت خویش در آن منطقه ادامه دهند و هر سال بخشی از محصول خود را به مسلمانان بپردازند. در نبرد خیبر، کار فتح یکی از قلعه‌ها دشوار شد و رسول خدا(ص) به ترتیب ابوبکر بن ابی قحافه و عمر بن خطاب را برای فتح آن فرستاد، اما عاجز ماندند. سپس پرچم را به علی داد و او آن را فتح کرد. حدیث رایت که در فضیلت امام علی است، در این روز از زبان پیامبر بیان شد و سرزمین فدک نیز پس از پیروزی در خیبر، از سوی یهودیان به پیامبر واگذار شد.

ماجرای مباهله

در سال نهم هجری پیامبر همزمان با مکاتبه با حاکمان دیگر سرزمین‌ها، نامه‌ای به اسقف نجران نوشت و از ساکنان نجران خواست اسلام را بپذیرند. مسیحیان گروهی را به مدینه فرستادند تا با پیامبر سخن بگویند و سخنان او را بررسی کنند. پس از اصرار دو طرف بر حقانیت عقاید خود، تصمیم گرفته شد که مسئله از راه مباهله خاتمه یابد. بامداد روز مباهله، پیامبر(ص) به همراه حضرت علی(ع) و حضرت فاطمه(س) و حسنین(ع) برای مباهله با مسیحیان، از مدینه بیرون رفت. براساس منابع اسلامی، وقتی مسیحیان آنان را دیدند، از مباهله سر باز زدند و تقاضای مصالحه کردند. آیه ۶۱ سوره آل‌عمران معروف به آیه مباهله به همین مناسبت نازل شد.

پیامبر اسلام و مشرکان

پس از هجرت پیامبر و مسلمانان به مدینه مشرکان قریش در نامه‌ای به اهالی مدینه تهدید کردند که اگر محمد را اخراج نکنید به شما حمله می‌کنیم و به گفته بیهقی، همه اعراب به دشمنی با اهالی مدینه برخاستند و به همین دلیل مسلمانان همیشه در حالت آماده‌باش بودند.

گفته شده که تهدید و ارعاب قریش علیه اهالی مدینه و قبایل اطراف، ادامه آزار و شکنجه مسلمانان باقی‌مانده در مکه، غارت و مصادره اموال مهاجران، ممانعت از ورود اهالی مدینه به مکه برای زیارت و انحصار بازرگانی شبه‌جزیره در دست قریش باعث شروع اقدامات دفاعی از سوی مسلمانان برای رفع این موانع شد.

جنگ بدر

مقالهٔ اصلی: غزوه بدر

بنابر سیره ابن‌هشام، پیامبر پس از استقرار در مدینه چندین بار تلاش کرد به کاروان‌های تجاری قریش حمله کند؛ از جمله در غزوه ابواء یا ودّان، غزوه بُواط و در ذات العشیرة. ولی این غزوه‌ها بی‌نتیجه بود، زیرا گفته شده که جاسوسانی در داخل مدینه خود را به کاروان می‌رساندند و آنان را آگاه می‌کردند. بالاخره در سال دوم هجری، مهم‌ترین برخورد نظامی مسلمانان و مشرکان رخ داد که به غزوه بدر مشهور شد. جنگ بدر با پیروزی مسلمانان به پایان رسید و مشرکان بسیاری از جمله ابوجهل کشته و تعدادی هم اسیر شدند.

جنگ اُحد

مقالهٔ اصلی: غزوه احد

یک سال بعد از جنگ بدر، در سال سوم هجری، قریش که شکست خورده بودند و در پی انتقام بدر بودند، از قبایل متحد خود یاری خواستند و با لشکری مجهز به سوی مدینه به راه افتادند. پیامبر(ص) پس از مشورت با اصحاب خود، و بر اساس گفته برخی از آنان، به جای جنگ در داخل شهر مدینه، از مدینه خارج شدند و در جایی نزدیک کوه اُحُد، با لشکر مشرکان روبه‌رو شدند. با اینکه نخست پیروزی با مسلمانان بود، ولی تعدادی از افراد سپاه اسلام به گمان پیروزی موقعیت خود را ترک کردند و مشرکان از پشت بر آنها هجوم بردند و در نتیجه تعداد زیادی از مسلمانان، از جمله حمزه، عموی پیامبر(ص) شهید شدند. شخص پیامبر(ص) نیز زخم برداشت و حتی شایعه کشته‌شدن او به زبان‌ها افتاد و موجب تضعیف روحیه مسلمانان شد.

جنگ‌ احزاب

مقالهٔ اصلی: غزوه خندق

پس از جنگ احد، چون مشرکان مکه هم‌چنان خطر مدینه را باقی می‌دیدند، در سال پنجم هجری، ابوسفیان سپاهی از قبیله‌های مختلف عرب تشکیل داد که به همین جهت آن را جنگ احزاب نامیدند. در این جنگ گروهی از یهودیان مدینه مثل یهودیان بنی‌نضیر و بنی‌قریظه که پیشتر متعهد شده بودند قریش را یاری نکنند، پیمان‌شکنی کردند و با مشرکان مکه همدست شدند. پیامبر بر اساس پیشنهاد سلمان فارسی، دستور حفر خندقی برای حفاظت از شهر را داد. پیامبر خود در این کار با مسلمانان همراهی کرد. وقتی مشرکان به مدینه رسیدند زمین‌گیر شدند، زیرا سواران نمی‌توانستند از خندق عبور کنند و اگر پیش می‌رفتند در تیررس تیراندازان قرار می‌گرفتند. عمرو بن عبدود که جنگجویی مشهور بود، پس از عبور از خندق، به دست علی(ع) کشته شد. این محاصره پس از پانزده روز بدون نتیجه به پایان رسید و ابوسفیان و سپاهش به مکه بازگشتند. پس از جنگ احزاب، جریان کار به نفع مسلمانان تغییر کرد. بعضی عرب‌های بدوی متمایل به اسلام متمایل شدند و موقعیت ابوسفیان و قریش متزلزل شد.

صلح حدیبیه

مقاله‌های اصلی: صلح حدیبیه و بیعت رضوان

شکست مشرکان در نبرد احزاب، تسلیم یهودیان بنی قریظه و دو سه جنگ دیگر که در سال ششم هجری رخ داد و به سود مسلمانان پایان یافت و غنیمت‌های جنگی که نصیب آنان شد، قدرت اسلام را در میان ساکنان شبه‌جزیره حجاز بالا برد، چنان‌که بسیاری از قبیله‌ها یا مسلمان شدند یا با مسلمانان پیمان همکاری امضا کردند.

در ذی القعدة سال ششم هجری، پیغمبر اسلام با ۱۵۰۰ تن از مردم مدینه برای انجام مناسک عمره روانه مکه شد. قریش وقتی از قصد پیغمبر آگاه شدند، برای جلوگیری از آنان آماده شدند. پیغمبر(ص) در جایی که حدیبیه نام دارد و آغاز سرزمین‌های حرم است، فرود آمد و به مردم مکه پیغام داد که ما برای زیارت آمده‌ایم نه برای جنگ. قریش نپذیرفتند. سرانجام صلح‌نامه‌ای بین او و نماینده مردم مکه امضا شد که به موجب آن برای ده سال جنگی بین دو طرف نخواهد بود و مسلمانان در سال آینده می‌توانند سه روز برای زیارت وارد مکه شوند. با تکیه بر همین صلح‌نامه، پیامبر سال بعد به مکه رفت و مناسک عمره را به جا آورد. ورود پیغمبر و مسلمانان به مسجدالحرام و انجام اعمال عمره، شکوه مراسم و حرمتی که مسلمانان به پیغمبر خویش می‌نهادند، در دیده قریش بزرگ جلوه کرد و تقریباً بر آنان مسلم شد که دیگر نیروی مقابله با محمد(ص) را ندارند. بدین جهت دو تن از بزرگان آنان، خالد بن ولید و عمرو بن عاص، خود را به مدینه رساندند و مسلمان شدند.

فتح مکه

مقالهٔ اصلی: فتح مکه

غزوه فتح مکه در سال هشتم قمری در واکنش به نقض پیمان صلح حُدَیْبیّه از سوی قریش انجام شد. اگرچه ابوسُفیان به مدینه رفت تا از نقض صورت گرفته عذرخواهی کند، اما تلاش او سودی نداشت. حضرت محمد(ص) با تدبیر و سیاست خود، با رعایت اصل غافلگیری، مکه را بدون خونریزی فتح کرد. با فتح مکه اکثر قبیله‌های جزیرة العرب تا سال دهم مسلمان شدند و اسلام در جزیرة العرب فراگیر شد.

پیامبر در فتح مکه با ندای اَلْیَوم یَومُ الْمَرحَمَه (امروز روز رحمت است) وارد شهر شد و اعلام عفو عمومی کرد. بنابر آنچه در مناقب ابن‌شهرآشوب ذکر شده، پس از فتح مکه، به پیشنهاد پیامبر(ص)، علی(ع) روی شانه‌های پیامبر رفت و بت‌هایی را که در خانه کعبه بود به زمین انداخت. همچنین پیامبر(ص) سَریّه‌هایی را به اطراف مکه فرستاد تا بت‌خانه‌ها را تخریب کنند. با فتح مکه همه پیمان‌ها، قراردادها و مقام‌ها، جز سِدانَت کعبه و سِقایَةُ الحاجّ لغو شد.

غزوه حنین

مقالهٔ اصلی: غزوه حنین

جنگ حنین آخرین جنگ پیامبر با مشرکان شبه‌جزیره است. ۱۵ روز پس از فتح مکه برخی از طوایف پرشمار و مسلمان‌نشده جزیرة العرب بر ضد مسلمانان متحد شدند. پیامبر(ص) با لشکری انبوه از مسلمانان از مکه خارج شد و وقتی به جایی به نام حُنَین رسید، دشمنان که در دره‌های اطراف کمین کرده بودند، به تیراندازی پرداختند. شدت تیرباران چنان بود که سپاه اسلام عقب‌نشینی کردند و گروهی اندک بر جای ماندند، ولی سرانجام گریختگان نیز بازگشتند و بر سپاه دشمن هجوم بردند و آنان را شکست دادند.

پیامبر اسلام و دیگر حکومت‌ها

گفته شده که پیامبر تا پیش از هجرت به مدینه دارای حکومت نبود، و ارتباط خاصی با دولت‌های دیگر نداشت. با این حال با تکیه بر آنچه درباره نجاشی پادشاه حبشه شنیده بود، گروهی از مسلمانان را برای در امان ماندن از آزار مشرکانِ مکه راهی حبشه کرد. روابط پیامبر با حکومت‌های دیگر، از دوران مدینه و پس از تثبیت اسلام در شبه‌جزیره آغاز شد، و مهم‌ترین حرکت پیامبر در این زمان، نامه‌های او به دولت‌های همسایه دانسته شده است.

پیامبر اسلام پس از استقرار در مدینه و تسلیم بسیاری از اهالی شبه‌جزیره، در انتهای سال ششم یا آغاز سال هفتم هجری، نامه‌هایی به حاکمان سرزمین‌های اطراف خود نوشت. دو قدرت اصلی در آن زمان امپراتوری ایران و روم بودند و دیگر دولت‌ها مثل دولت‌های لخمیان، غسانیان، حکومت‌های بحرین و عمان و یمن، دولت حبشه و دولت مصر هر یک به نوعی وابسته به این دو قدرت بزرگ محسوب می‌شدند.

پیامبر نخستین نامه‌ها را به پادشاه فارس، روم، حبشه و مصر و دو منطقه دیگر نوشت و به دست شش نفر ارسال کرد. احمدی میانجی نویسنده کتاب مکاتیب الرسول، در بخش نامه‌ها به پادشاه ایران و حاکمان زیر نظر او، ۱۵ نامه، به روم و اتباعش چهار نامه، و سه نامه نیز خطاب به پادشاه حبشه و با چند نامه دیگر روی‌هم رفته ۲۶ نامه را گرد آورده است.

جنگ موته

جنگ موته با سپاه روم در سال هشتم هجری رخ داد و نخستین جنگ مسلمانان علیه نیروهای خارج از شبه‌جزیره است. حاکم موته فرستاده پیامبر به شام را در بین راه کشت و خبر به پیامبر رسید. پیامبر سپاهی را تجهیز کرد و به فرماندهی جعفر بن ابی‌طالب به موته فرستاد. این سپاه بدون پیروزی و با کشته‌شدن جعفر و دو فرمانده دیگر سپاه به مدینه بازگشت.

غزوه تبوک

مقالهٔ اصلی: غزوه تبوک

در سال نهم هجری، به پیغمبر خبر رسید که رومیان سپاه انبوهی در بلقاء فراهم کرده‌اند تا به مسلمانان حمله کنند. شمار سپاهیان اسلام را در این غزوه ۳۰ هزار تن نوشته‌اند. در این لشکرکشی، پیغمبر علی بن ابی طالب(ع) را به جای خود در مدینه گذاشت و خود فرماندهی را بر عهده گرفت. وقتی مسلمانان به تبوک رسیدند معلوم شد خبر آمادگی رومیان درست نبوده است. پس از این حرکت سراسر شبه‌جزیره تسلیم اسلام شد و از هر قبیله نمایندگانی نزد پیغمبر رفتند و با او بیعت کردند. این سال را بدین علت سنة الوفود نامیده‌اند (وُفود جمع وَفْد به معنای دسته نمایندگان یا مهمانان است). پیامبر(ص) حدیث معروف منزلت خطاب به امام علی(ع) را در این جنگ بیان کرد.

پیامبر و جانشینی

جانشینی پیامبر یکی از مهم‌ترین مسائل اختلافی بین مسلمانان است. به باور شیعیان، پیامبر از همان آغاز دوران رسالت در پی تثبیت مسئله جانشینی بود و از همین رو در نخستین روزهای علنی‌شدن دعوت در میهمانی یوم‌ الدار مسئله جانشینی را مطرح کرد و در همان روز نیز نام علی به عنوان جانشین برده شد. پس از آن نیز در ضمن سخنان و وقایعی مثل حدیث منزلت در جنگ تبوک، احادیث وصایت، نزول آیه ولایت پس از آن‌که علی انگشترش را در نماز صدقه داد، تبیین جایگاه اهل‌بیت، و از همه مهم‌تر در روز غدیر بر این مسئله تصریح کرد.

اموری مثل نگرانی‌های پیامبر پیش از روز غدیر، تأکید بر جایگاه اهل‌بیت در روزهای آخر عمر، اعزام سپاه اسامه، و ماجرای دوات و قلم نیز نشان‌دهنده آن بیان شده که مسئله جانشینی پیامبر، پیش از درگذشت پیامبر نیز موضوعی مورد گفت‌وگو بوده و بلکه چهره‌های شاخص صحابه همه در این اندیشه بوده‌اند.

پیامبر و اهل‌بیت

در ادبیات و سخنان پیامبر و نیز سیره رفتاری او، جملات و عباراتی نقل شده است که از دید شیعیان، همه ناظر به جایگاه یگانه اهل‌بیت نزد اوست. در حدیث معروف ثقلین، اهل‌بیت و خاندان خود را هم‌وزن قرآن و یکی از دو میراث ارزشمند خود معرفی کرده، و در حدیث دیگری به نام حدیث سفینه اهل‌بیت را به کشتی نوح تشبیه کرده است. در ماجرای مباهله پیامبر(ص) با مسیحیان نجران، فقط خود و خانواده علی(ع) حاضر شدند و آیه تطهیر را بر همین افراد تطبیق کرد.

حجة الوداع و واقعه غدیر

پیغمبر در سال دهم هجری عازم سفر حج شد که با نام حَجَةُ الوِداع شناخته می‌شود. در این سفر احکام حج را به مردم آموزش داد. در بازگشت به مدینه، در بخشی از مسیر که جُحفه خوانده می‌شود و راه مردم مصر، حجاز و عراق از یکدیگر جدا می‌شود، در موضعی که به نام غدیر خُم، بنابر باور شیعیان، امر خدا به او رسید که باید علی(ع) را به جانشینی خود نصب کنی. رسول خدا(ص) در جمع مسلمانان که شمار آنان را میان ۱۳۰۰ تا ۱۷۰۰۰ نفر نوشته‌اند خطبه‌ای خواند و در آن خطبه این جمله معروف را بیان کرد: مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ: «هر که من مولای اویم علی مولای او است» و بدین ترتیب علی را برای جانشینی خود به مسلمانان معرفی کرد.

آماده‌سازی سپاه اُسامه

مدتی پس از بازگشت از سفر حج، پیغمبر(ص) به‌سختی بیمار شد. با این‌حال، برای جبران شکست در جنگ موته، سپاهی به فرماندهی اُسامَة بن زید فراهم کرد و بسیاری از صحابه شناخته‌شده را -که اکثریت قابل توجهی از آنها مهاجران بودند- مأمور به عضویت در این سپاه کرد. ابن‌ابی‌الحدید معتزلی و نیز نویسندگان شیعه معتقدند پیامبر با این ترفند می‌خواست که در نبود گروهی از صحابه جانشینی علی پس از خود را تثبیت کند. تعدادی از سرشناسان صحابه در همراهی با سپاه کوتاهی کردند و پیامبر تخلف‌کنندگان را مذمت و ملامت کرد، و بالاخره پیش از اینکه این سپاه به مأموریت برود، پیغمبر(ص) از دنیا رفت.

ماجرای قلم و دوات

مقالهٔ اصلی: حدیث دوات

مطابق نقل صحیح بخاری مهم‌ترین کتاب‌ حدیثی اهل‌سنت، در آخرین روزهای حیات رسول خدا، در حالی که جمعی از صحابه به عیادت او رفته بودند، گفت قلم و کاغذ بیاورید تا چیزی برای شما بنویسم که به برکت آن هرگز گمراه نشوید. یکی از حاضران گفت: بیماری بر پیامبر(ص) غلبه کرده و هذیان می‌گوید، و ما قرآن را داریم و آن برای ما کافی است. در میان حاضران غوغا و اختلاف افتاد؛ بعضی می‌گفتند: بیاورید تا بنویسد و بعضی غیر از آن را می‌گفتند. پیامبر گفت: برخیزید و از نزد من بروید. در صحیح مسلم، از مهم‌ترین منابع روایی اهل‌سنت، فردی که با سخن پیامبر مخالفت کرد عمر بن خطاب معرفی شده است. در این دو کتاب آمده است که ابن‌عباس پیوسته بر این ماجرا افسوس می‌خورد و آن را مصیبتی بزرگ می‌شمرد.

بنابر باورهای شیعیان، پیامبر در آخرین لحظات عمر خود می‌خواست با نوشتن نامه تکلیف جانشینی خود را مشخص کند و کسانی که مخالفت کردند در واقع می‌دانستند که منظور پیامبر چیست؛ چنان‌که ابن‌ ابی‌الحدید نیز همین نکته را از زبان عمر بن خطاب با استناد به کتاب تاریخ بغداد نقل کرده است.

میراث معنوی پیامبر

قرآن

گفته شده که قرآن قدیمی‌ترین منبع دستیابی به اطلاعات درباره پیامبر(ص) است که با همان طرح و قالب زمان خودش به نسل‌های بعدی به ارث رسیده است. این کتاب برای شناخت چگونه زیستن محمد(ص) در مقام یک انسان نیز نشانه‌هایی ارائه می‌کند. از نظر مسلمانان، قرآن وحی الهی است و شخص پیامبر در محتوای آن نقشی نداشته است. با این حال آن را میراث پیامبر می‌دانند. در حدیث معروفی به نام حدیث ثقلین از پیامبر نقل شده است که من در بین شما کتاب خدا و اهل‌بیتم را باقی می‌گذارم و این دو تا قیامت از هم جدایی‌پذیر نیستند.

احادیث و سنت نبوی

پس از قرآن، مهم‌ترین میراث معنوی پیامبر سخنان و گزارش رفتار او از سوی صحابه است که با عنوان حدیث نبوی شناخته می‌شود. احادیث پیامبر(ص) در کتاب‌های حدیث در موضوعات متعددی دسته‌بندی شده است: مباحث فقهی، اخلاقی، فضائل القرآن، فضایل صحابه، جهان‌شناسی، مناقب انبیا، مغازی و سیره پیامبر. شیعیان به احادیث مشهوری مثل حدیث ثقلین، حدیث منزلت، حدیث یوم الدار، و حدیث سفینه، در راستای مباحث کلامی و اثبات امامت امام علی استناد می‌کنند.

گردآوری حدیث نبوی

گفته شده احادیثی که شیعیان از پیامبر(ص) نقل کرده‌اند، بیش از احادیث اهل سنت است، و بیشتر این احادیث در مکتب شیعه از طریق امام علی(ع)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع) نقل شده است. بر اساس شمارش یکی از پژوهشگران شیعه، احادیث غیرتکراری مجموعه روایات اهل‌سنت، کمتر از ۱۵ هزار حدیث است.

احادیث پیامبر را محدثان اهل‌سنت در کتاب‌هایی مثل المُوَطّأ مالک بن انس، کتاب‌های شش‌گانه، مسانید، مثل مسند احمد بن حنبل، مُصَنّفات مثل مُصنّف عبدالرزاق و مصنف ابن‌ابی‌شیبه، الجامع الصغير و الجامع الكبير نوشته سیوطی(م۹۱۱ق)، و کنز العمال اثر متقی هندی(م۹۷۵ق)، جامع‌ترین کتاب اهل‌سنت با بیش از ۴۵ هزار حدیث گردآوری کرده‌اند. کتاب‌های اصلی حدیث در اهل‌سنت همگی در اواخر قرن دوم هجری و قرن سوم تألیف شده است.

در آثار تألیف‌شده شیعیان نیز احادیث پیامبر در کتاب‌های متعددی گرد آمده است، از جمله:

• تحف العقول، ابن‌شعبه حرانی، (قرن چهارم هجری قمری)
• نُزهة الناظر و تنبیه الخاطر، حسین بن محمد حلوانی (قرن پنجم قمری)
• نهج‌الفصاحه، ابوالقاسم پاینده با ذکر بیش از ۳۲۰۰ روایت پیامبر(ص)
• مکاتیب الرسول(ص)، احمدی میانجی (مجموعه نوشته‌های پیامبر(ص))
• مسند الرسول الأعظم، يحيى فلسفی دارایی (با بیش از شش هزار حدیث در موضوعات مختلف)
• موسوعة النبی الأعظم، محمدهادی امینی
• کتاب سنن النبی(ص) اثر بنیاد پژوهش‌های اسلامی و زیرنظر کاظم مدیرشانه‌چی (روایات فقهی منقول از پیامبر(ص) و صحابه)
• حکمت‌نامه پیامبر اعظم(ص)، محمد محمدی ری‌شهری.

سیره نبوی

مقالهٔ اصلی: سیره نبوی

سیره نبوی اصطلاحی است برای سبک، روش و نوع رفتار پیامبر اسلام(ص) در جنبه‌های مختلف زندگی. برپایه آیه ۲۱ سوره احزاب، پیامبر(ص) الگو و سرمشقی نیکو برای مؤمنان معرفی شده است. به گفته مرتضی مطهری، متفکر شیعه، یکی از منابعی که مسلمانان باید بینش خود را به کمک آن اصلاح و تکمیل نمایند، سیره نبوی است. سید محمدحسین طباطبایی، فیلسوف و مفسر شیعه، نیز سیره پیامبر(ص) را همان آداب الهی دانسته که پای‌بندی به آن‌ها والاترین کمال و تأمین‌کننده خیر دنیا و آخرت است.

رفتارهای پیامبر، از یک منظر به سه دسته تقسیم شده است: نخست رفتارهایی که زمان و مکان در آن‌ها نقش ندارند، مثل رعایت ادب و مدارا، دوم رفتارهایی که وابسته به زمان و مکان است، مثل سبک لباس، خانه، مدیریت جامعه و جنگ، و سوم رفتارهای اختصاصی پیامبر که قابل الگوبرداری نیست. نویسندگان رفتارهای پیامبر را با عناوینی همچون سیره فردی سیره اخلاقی، سیره فقهی، سیره خانوادگی، سیره نظامی، سیره سیاسی سیره عبادی، سیره اقتصادی، و سیره تربیتی گردآوری کرده‌اند. علی الدعموش، پژوهشگر لبنانی، سیره پیامبر را بر اساس روایات امامان شیعه گردآوری کرده و در ده جلد با نام «السیرة النبویة بروایة أئمة اهل‌البیت(ع)» منتشر کرده است.

اموال شخصی پیامبر

بنابر روایات موجود، بخشی از اموال پیامبر ناشی از ارث پدر و مادرش بود، مقداری را هم با کار تجاری برای خدیجه به دست آورده بود، و بر اساس روایتی از امام صادق(ع) گفته شده پیامبر بعدها و در دوران رسالت نیز گاهی به تجارت می‌پرداخت. یک خانه و مقداری اموال دیگر نیز ارثی بود که از همسرش خدیجه رسیده بود. بخشی دیگر از اموال او، برآمده از خمس و غنیمت و بخشی از باب فیء بود و بخشی نیز هدایایی بود که به او عطا می‌کردند؛ مثل هفت باغ مخیریق.

با این حال، با تکیه بر احادیث امامان و گزارش‌های صحابه پیامبر، زندگی او بسیار ساده توصیف شده است؛ به گونه‌ای که عبارت خفیف المؤونه را درباره‌اش به‌کار برده‌اند. پیامبر وقتی از دنیا رفت مالی از خود باقی نگذاشت و مقداری هم بدهکاری داشت که امام علی(ع) آن را پرداخت کرد. بنابراین به جز خانه‌های همسرانش و سلاح و نیز مرکبی که سوار می‌شد، چیزی باقی نگذاشت. از ابن‌عباس نیز نقل شده که زره پیامبر هنگام رحلتش در گرو مقداری جو در دست یک یهودی بود.

بخشی از اموالی که پس از جنگ خیبر از سوی خداوند سهم او دانسته شده بود، در قالب مزرعه فدک بود که آن را در اختیار دخترش فاطمه قرار داده بود ولی پس از درگذشت پیامبر، ابوبکر به عنوان زمامدار حکومت آن را تصرف کرد.

پیامبر اسلام از دیدگاه شرق‌شناسان

پیامبر اسلام موضوع مطالعات تعداد زیادی از پژوهشگران شرق‌شناس بوده است که غالباً غیرمسلمان و غربی هستند. بر اساس یک پژوهش درباره ۲۰ مرکز دانشگاهی در اروپا، پربسامدترین مطالعات حوزه سیره‌پژوهی در دانشگاه‌های بریتانیا و آلمان انجام شده است. در بریتانیا بیشتر بر رویکردهای تاریخی و جریان‌شناسی تطور متون مربوط به سنت و سیره نبوی تمرکز شده، و در آلمان بیشتر به سبک زندگی و رویکردهای کلان آموزشی و اخلاقی سیره نبوی توجه شده است. در مقاله دیگری نیز ۷۰ کتاب و ۶۱ مقاله با موضوع سیره پیامبر معرفی شده است.

در فصلی از کتاب مستشرقان و پیامبر اعظم(ص)، ۴۷ خاورشناس شناخته‌شده معرفی شده که درباره پیامبر اسلام آثاری منتشر کرده‌اند. در مقاله «سنت‌پژوهی مستشرقان»، اسامی ۲۵ نفر فهرست شده که درباره پیامبر اسلام و سنت او آثاری منتشر کرده‌اند؛ از جمله مونتگُمری وات، با کتاب‌های سه‌گانه «محمد در مکه»، «محمد در مدینه» و «محمد پیامبر و زمامدار»، که جامع‌ترین کتاب انگلیسی درباره پیامبر اسلام قلمداد شده است، و همچنین ایگناس گلدزیهر، کارن آرمسترانگ، هرالد موتسکی، مایکل کوک، جان دیون پورت، نویسنده کتاب عذر تقصیر به پیشگاه محمد و قرآن، ویلفرد مادلونگ صاحب کتاب جانشینی حضرت محمد، یوزف شاخت و هنری لامنس.

تاریخچه سیره‌پژوهی شرق‌شناسانه

بررسی‌های علمی و آکادمیک درباره سیره پیامبر اسلام در غرب از اواسط قرن ۱۹م آغاز شد. به جز موارد محدود استثنا مجموعه آنچه درباره سیره پیامبر اسلام در قرون وسطی در غرب نوشته شده در راستای انکار پیامبری او بوده و تلاش کرده‌اند تا قرآن را حاصل تراوشات ذهنی انسانی معرفی کنند. در این دوران نویسندگان غربی به اطلاعات غیرمسلمانانی استناد می‌کردند که در جوامع اسلامی زندگی کرده و می‌کوشیدند تصویری منفی از پیامبر اسلام ارائه دهند.

از قرن هجدهم میلادی و آغاز سفرهای تجاری اروپاییان به مناطق جهان اسلام، دیدگاه کل‌نگر و صرفا مذهبی به اسلام تغییر پیدا کرد و کسانی مثل ادوارد گیبون و توماس کارلایل، نویسنده کتاب «محمد قهرمانی در مقام پیامبر» محمد را فردی مؤثر در وقایع تاریخی معرفی کردند. در انتهای قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ میلادی برخی کتاب‌های کهن تاریخ اسلامی در غرب تصحیح و منتشر شد و در قرن بیستم چهار کتاب مغازی واقدی، سیره ابن‌هشام، طبقات ابن‌سعد، و تاریخ طبری در کنار قرآن و برخی از کتاب‌های ششگانه اهل سنت در اختیار پژوهشگران غربی بوده است.

موضوعات مورد مطالعه مستشرقان

موضوعاتی مثل آیین پیامبر قبل از بعثت، درس‌نخوانده‌بودن پیامبر، تعدد ازدواج‌های پیامبر و جنگ‌های پیامبر ازجمله موضوعاتی هستند که پژوهش‌گران غیرمسلمان درباره آن‌ها سخن گفته‌اند.

در یک تقسیم‌بندی مستشرقان را به چهاردسته خاورشناسان مسلمان، خاورشناسان منصف، خاورشناسان حرفه‌ای و خاورشناسان کینه‌ورز تقسیم کرده‌اند. اندکی از نویسندگان مسیحی تلاش کرده‌اند روایتی درست و بی‌غرض از زندگی محمد بیان کنند ولی گرایش عمومی آنان به سمت منفی‌گرایی افراطی قلمداد شده است کتاب‌های «درباره آیین محمدی» نوشته ریلاند خاورشناس هلندی، «اسلام، بررسی تاریخی» اثر همیلتن گیب اسکاتلندی، «محمد و قرآن» اثر رودی‌پارت، «مسئله محمد» اثر رژی بلاشر، سه‌ کتاب مونتگمری وات، «محمد» نوشته ماکسیم رودنسون، «سیره پیامبر، معضل منابع» نوشته هرالد موتسکی، و «محمد رسول خدا» نوشته آنه ماری شیمل از آثاری هستند که جزو آثار همدلانه قرار گرفته‌اند.

اشکالات روشی مستشرقان

پژوهش‌گران مسلمان آثار متعددی در نقد رویکرد استشراقی به پیامبر اکرم نوشته‌اند. کتاب «مستشرقان و پیامبر اعظم(ص)» چندین کتاب را با همین مضمون فهرست کرده است. محمد عبدالرزاق اسود پژوهشگر عربستانی گزارشی از چند پایان‌نامه دانشگاهی، همایش‌های علمی و ۴۲ مقاله منتشرشده با موضوع نقد نگاشته‌های مستشرقان درباره پیامبر تهیه کرده است.

به گزارش اسود پژوهشگران مسلمان نقدهای متعددی بر آثار شرق‌شناسانه وارد کرده‌اند که برخی از آن‌ها عبارت است از: عدم بررسی سندی و دلالتی روایات و بهر‌ه‌گیری از آن‌ها برای تایید ادعاهای خودشان، تفسیر اسلام بر پایه آموزه‌های مسیحی، عدم بررسی منصفانه و بی‌طرفانه، استناد به روایات ضعیف و رها کردن حقایق تاریخی، استنتاج اشتباه از روایات تاریخی، نقل وقایعی که در هیچ منبع تاریخی و حدیثی یافت نمی‌شود و کاملا ساختگی است، نقل ناقص روایات و ناآشنایی با منابع اصلی سیره و تکیه به آثار دیگر مستشرقان.

هرالد موتسکی اسلام‌پژوه آلمانی، نیز اشکالاتی بر سیره‌پژوهی در غرب ذکر کرده است؛ نبود مطالعات نظام‌مند و نقادانه درباره منابع حدیثی، نداشتن شیوه‌هایی برای اعتبارسنجی احادیث سیره، اظهارنظرهای کلی درباره رابطه قرآن و احادیث سیره نبوی، و محدودیت منابع که فقط شامل چهار اثر از قرن سوم قمری است و بی‌اطلاعی مستشرقان از دیگر منابع سیره‌شناسی.