مقاله قابل قبول
شناسه ارزیابی نشده
نارسا
عدم جامعیت

شیخ صدوق

از ویکی شیعه
شیخ صدوق

مقبره محمد بن علی ابن بابویه قمی ملقب به شیخ صدوق.
زادروز پس از ۳۰۵ق.
درگذشت ۳۸۱ق
آرامگاه ایران، ری
محل زندگی قم، ری
نقش‌های برجسته محدث، فقیه
دین اسلام
مذهب شیعه
آثار من لایحضره الفقیه، معانی الاخبار، عیون الاخبار، الخصال، علل الشرائع، صفات الشیعة، ثواب الاعمال، کمال الدین، المقنع فی الفقه،...
خویشاوندان علی‌ بن حسین بن موسی بن بابویه (پدر)

شیخ صدوق، (۳۰۵-۳۸۱ق) از علمای شیعه در قرن چهارم هجری قمری که مشهورترین محدّث و فقیه مکتب کلامی و حدیث‌محور قم به شمار می‌آید. حدود ۳۰۰ اثر علمی به او نسبت داده‌ شده ولی بسیاری از آنها امروزه در دسترس نیست. یکی از مهمترین آثار وی، کتاب من لایحضره الفقیه از کتب اربعه شیعه است. از دیگر آثار شیخ صدوق، معانی الاخبار، عیون اخبار الرضا، الخصال، علل الشرایع و صفات الشیعة است.

برخی از مشهورترین شاگردان وی عبارتند از سید مرتضی، شیخ مفید و تلعکبری. مدفن شیخ صدوق در قبرستان ابن‌بابویه در ری است.

نسب

ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، مشهور به شیخ صدوق، از علمای قرن چهارم قمری بوده است.[۱]

پدر وی علی بن حسین، در زمان خویش، شیخ و ثقه (مورد اعتماد) و فقیه و پیشوای قمی‌ها بود.[۲] هرچند بزرگان و محدثان بسیاری در آن زمان در قم حضور داشتند، او با وجود مرجعیت و جایگاه علمی، مغازه‌ای در بازار داشت و زاهدانه و با پاکدامنی و قناعت به تجارت مشغول بود.[۳] او در رشته‌های مختلف کتاب‌ها و رساله‌هایی داشت که شیخ طوسی و نجاشی آنها را ذکر کرده‌اند.[۴] ابن‌ندیم در الفهرست، به دستخطی از شیخ صدوق اشاره کرده است که حاوی اطلاعاتی درباره آثار خود و پدرش بوده است: «کتاب‌های پدرم را که دویست کتاب است برای فلانی پسر فلانی اجازه دادم و نیز کتاب‌های خودم را که هجده کتاب است.»[۵]

تولد و وفات

سال ولادت شیخ صدوق به نحو دقیق مشخص نیست، اما آنچه از کتاب وی، کمال الدین، و کتاب غیبت شیخ طوسی و کتاب فهرست نجاشی استفاده می‌شود این است که وی پس از مرگ محمد بن عثمان عَمْری، دومین سفیر از سفرای چهارگانه امام زمان(عج)، در سال ۳۰۵ق و در اوائل سفارت ابوالقاسم حسین بن روح، سومین سفیر، متولد شده است.[نیازمند منبع]

بنابر نقل شیخ صدوق از ابوجعفر محمد بن علی بن اسود، علی‌ بن حسین بن موسی بن بابویه (پدر شیخ صدوق که صدوق اول نیز خوانده می‌شود)، پس از مرگ محمد بن عثمان عَمْری از ابوجعفر خواسته است که از حسین بن روح نوبختی (سومین سفیر) بخواهد که او از امام زمان(عج) بخواهد که دعا کند تا خدا به او پسری بدهد. ابوجعفر می‌گوید من نیز از حسین بن روح درخواست کردم و او این درخواست را به امام زمان رساند و پس از سه روز به من گفت که امام برای علی بن حسین دعا کرده است و برایش فرزندی مبارک متولد می‌شود که خدای عزوجل به سببش او را سود می‌رساند.[۶]. وفات وی در سال ۳۸۱ق با بیش از هفتاد سال سن درگذشت و در شهر ری دفن شد. قبر او امروزه در قبرستانی با نام قبرستان ابن بابویه معروف و زیارتگاه مردم است. تجدید عمارت قبر وی در زمان فتحعلی شاه قاجار در سال ۱۲۳۸ انجام گرفت. پیش از این تاریخ قبر او در اثر سیل شکافته شد و آشکار شدن جنازه سالم وی پس از گذشت قرن‌ها مایه حیرت همگان شد.[۷]

زندگی

قبرستان ابن بابویه در شهر ری، محل دفن شیخ صدوق.

شیخ صدوق در قم پرورش یافت و ۲۰ سال با پدرش زندگی کرد و از وی و دیگر علمای قم دانش آموخت و سپس به درخواست اهل ری بدانجا رفت. مدتی در آنجا بود و سپس با اجازه حاکم آنجا رکن الدولة بویهی برای زیارت امام رضا(ع) به مشهد رفت و در بازگشت در نیشابور ساکن شد و بزرگان آن شهر از دانش او بهره گرفتند. بدین طریق او با خروج از قم به ری، استرآباد، جرجان، نیشابور، مشهد، مرو، سرخس، ایلاق (بلخ)، سمرقند، فرغانه، بلخ، همدان، بغداد، کوفه، فید، مکه و مدینه مسافرت کرد.[۸]

ضریح قبر شیخ صدوق

جایگاه علمی

شیخ طوسی می‌گوید: «محمد بن علی بن حسین، حافظ احادیث، آگاه به فقه و رجال، و حدیث شناس بود که در حفظ و کثرت علم، مثل او در میان قمی‌ها دیده نشد.»[نیازمند منبع]

نجاشی در وصفش می‌گوید:

شیخ ما و فقیه ما... که وارد بغداد شد و با اینکه کم سن و سال بود شیوخ طائفه از او حدیث می‌شنیدند.[۹]

شیخ صدوق را به جهت فراوانی آثار به ویژه در موضوع کلام[یادداشت ۱] و تکامل اندیشه‌های او نسبت به شخصیت‌های متقدم، نماینده اصلی مکتب کلامی قم دانسته‌اند.[۱۰]

مشایخ و اساتید او

وی در شهرهای مختلف نزد مشایخ و حفاظ بسیاری از ائمه حدیث و غیر آنها، به فراگیری علم پرداخته که شمارشان به ۲۶۰ نفر می‌رسد.[۱۱] برخی از مشایخ وی از این قرارند:

  1. احمد بن علی بن ابراهیم بن هاشم قمی[۱۲]
  2. احمد بن محمد بن عیسی[۱۳]
  3. پدرش علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی[۱۴]
  4. محمد بن حسن بن احمد بن ولید قمی[۱۵]
  5. محمد بن موسی بن متوکل[۱۶]

شاگردان و راویان از او

با توجه به اینکه شیخ صدوق از جوانی در کار نشر اخبار بوده، راویان از وی باید بسیار بوده باشند ولی به لحاظ از بین رفتن برخی از کتب مثل تاریخ ری اثر شیخ منتجب الدین، رجال الشیعه اثر ابن بطریق و شیوخ الشیعة اثر علی بن حکم، اسامی راویان از وی به نحو کامل در دست نیست. آنچه امروزه از آن آگاهیم ۲۷ نفرند:[۱۷]

  1. احمد بن علی بن محمد بن عباس بن نوح
  2. احمد بن محمد بن تربک الرهاوی
  3. ابومحمد احمد بن محمد معمری
  4. جعفر بن احمد بن علی ابومحمد قمی ساکن ری که در مشایخ وی نیز نامش آمده است.
  5. جعفر بن احمد مریسی
  6. جعفر بن حسن بن حسکه قمی
  7. حسن بن احمد بن محمد بن هیثم عجلی رازی
  8. حسن بن حسین علی بن بابویه
  9. حسن بن عنبس بن مسعود بن سالم
  10. حسن بن محمد بن حسن شیبانی قمی، نویسنده تاریخ قم.
  11. حسین بن عبیدالله بن ابراهیم غضائری
  12. حسین بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، برادر وی.
  13. عبدالصمد بن محمد تمیمی
  14. علی بن احمد بن عباس نجاشی، فرزند نجاشی رجالی بزرگ.
  15. سید ابوالبرکات علی بن حسین جوزی حلی حسینی
  16. سید مرتضی علم الهدی
  17. علی بن حسین بن موسی
  18. علی بن محمد خزاز
  19. ابوالقاسم علی بن محمد مقری
  20. محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوریستی
  21. محمد بن احمد بن علی
  22. محمد بن احمد بن علی بن حسن بن شاذان قمی، پسر خواهر جعفر بن محمد بن قولویه، نویسنده کتاب ایضاح دفائن النواصب.
  23. محمد بن جعفر بن محمد قصار رازی
  24. محمد بن حسن بن اسحاق بن حسن بن حسین بن اسحاق بن موسی بن جعفر(ع)
  25. محمد بن سلیمان الحمرانی
  26. محمد بن طلحه بن محمد نعالی بغدادی، که از شیوخ خطیب بغدادی است.
  27. محمد بن محمد بن نعمان، شیخ مفید
  28. هارون بن موسی تلعکبری

دیدگاه‌ها

دیدگاه‌های کلامی

شیخ صدوق در کلام به مکتب کلامی حدیث‌گرای قم تعلق داشت.[۱۸] وی برآن بود انسان همیشه و در همه حال به الهام الهی یا حجت الهی احتیاج دارد تا خدا را بشناسد و عقل بدون یاری وحی توان شناخت خدا و کشف معارف دینی را ندارد.[۱۹] گفته شده وی در هیچ یک از آثار خود به صورت مستقل به بحث عقل نپرداخته است.[۲۰] شیخ صدوق با استناد به روایات،[۲۱] بحث و جدل در باب ذات خدا را جایز نمی‌داند و با الهام از روایات ضدتشبیهی، هیچ نوع شباهتی بین خدا و مخلوقات قایل نیست و تمام صفات مخلوق را از خداوند نفی کرده است.[۲۲] از دیدگاه صدوق، پیامبر(ص) و امامان(ع) برترین و محبوب‌ترین مخلوقات خداوند هستند و خداوند، جهان را به خاطر آنها آفریده است.[۲۳] وی امامان را همانند پیامبران(ع)، معصوم می‌دانست؛[۲۴] اما قائل به سهو النبی(ص) بود و انکار آن را غلو می‌دانست.[۲۵] برخی، شیخ صدوق را محدثی عقل‌گرا دانسته‌اند که به جای استدلال، از روایات بهره می‌برد؛ اما لابلای مطالب خود به استدلال عقلی نیز توجه داشت.[۲۶]

آثار

نوشتار اصلی: آثار شیخ صدوق

مجموعه تألیفات شیخ صدوق به ۳۰۰ اثر می‌رسد که شیخ طوسی در کتاب الفهرست، ۴۰ عدد از آنها را کتاب می‌شمرد که یکی از آنها من لایحضره الفقیه[۲۷] از کتب اربعه شیعه است؛ و نجاشی (متوفای ۴۵۰ق) در فهرست خویش حدود ۲۰۰ اثر وی را می‌آورد و بسیاری از آثار او به دست ما نرسیده است:[۲۸]

پانویس

  1. غفاری، مقدمهٔ «من لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۸.
  2. غفاری، علی اکبر، مقدمه «من لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۹.
  3. غفاری، علی اکبر، مقدمه «من لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۹.
  4. غفاری، علی اکبر، مقدمه «من لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۹.
  5. غفاری، علی اکبر، مقدمه «من لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۹.
  6. شیخ طوسی، کمال الدین، ص۲۷۶؛ شیخ طوسی، الغیبة، ص۲۰۹؛ به نقل الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «معانی الاخبار» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ش، ص۷۳.
  7. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «معانی الاخبار» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ش، ص۷۴.
  8. غفاری، مقدمه «من لایحضره الفقیه»، ۱۴۰۴ق، ص۹-۸.
  9. غفاری، علی اکبر، مقدمه «من لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۸.
  10. جعفری، «مقایسه‌ای میان دو مکتب فکری شیعه در قم و بغداد در قرن چهارم هجری»، ص۱۰.
  11. غفاری، علی اکبر، مقدمه «من لایحضره الفقیه» در: الشیخ الصدوق، ۱۴۰۴ق، ص۸.
  12. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «معانی الاخبار» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ش، ص۴۰.
  13. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «معانی الاخبار» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ش، ص۴۲.
  14. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «معانی الاخبار» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ش، ص۵۶.
  15. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «معانی الاخبار» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ش، ص۶۲.
  16. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «معانی الاخبار» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ش، ص۶۶.
  17. الربانی الشیرازی، عبدالرحیم، مقدمه «معانی الاخبار» در: الشیخ الصدوق، ۱۳۶۱ش، ص۶۹-۷۲.
  18. فرمانیان و صادقی کاشانی، نگاهی به تاریخ تفکر امامیه، ۱۳۹۴ش، ص۳۴ و ۳۷؛ جعفری، «مقایسه‌ای میان دو مکتب فکری شیعه در قم و بغداد در قرن چهارم هجری»، ص۱۰.
  19. فرمانیان و صادقی کاشانی، نگاهی به تاریخ تفکر امامیه، ۱۳۹۴ش، ص۳۷ و ۳۹.
  20. فرمانیان و صادقی کاشانی، نگاهی به تاریخ تفکر امامیه، ۱۳۹۴ش، ص۳۷.
  21. شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۴۵۴-۴۶۱.
  22. شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۸۰و۸۱.
  23. شیخ صدوق، الاعتقادات، ۱۴۱۴ق، ص۹۳.
  24. شیخ صدوق، الاعتقادات، ۱۴۱۴ق، ص۹۴ و۹۶.
  25. شیخ صدوق،‌ من لا یحضره الفقیه،‌ ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۵۹.
  26. فرمانیان و صادقی کاشانی، نگاهی به تاریخ تفکر امامیه، ۱۳۹۴ش، ص۵۰.
  27. شیخ طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۴۴۳.
  28. شیخ صدوق، معانی الاخبار، ۱۳۶۱ش، ص۷۲(بخش مقدمه).
  29. نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵، ص۳۸۹-۳۹۲؛ شیخ طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۴۴۳ و۴۴۴.
  1. گفته شده شیخ صدوق بیش از ۳۰ اثر در اثبات، دفاع و تبیین آموزه‌های کلامی نوشته است.(طالقانی، «مدرسه کلامی قم»، ص۷۴)

منابع

  • ‌ جعفری، یعقوب، «مقایسه‌ای میان دو مکتب فکری شیعه در قم و بغداد در قرن چهارم هجری»، در مقالات فارسی(مجموعه مقالات کنگره شیخ مفید، ج۶۹)، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، الاعتقادات، قم، المؤتمر العالمی للشیخ المفید، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، التوحید، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۸ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، معانی الاخبار، تصحیح علی اکبر الغفاری، قم، انتشارات اسلامی، ۱۳۶۱ش.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، من لایحضره الفقیه، تحقیق و مقدمه: علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، الفهرست (فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول‏)، تحقیق عبدالعزیز طباطبایی، قم، مکتبة المحقق الطباطبائی، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
  • طالقانی، سید حسن، مدرسه کلامی قم، فصلنامه نقد و نظر، شماره ۶۵، بهار ۱۳۹۱ش.
  • ‌ فرمانیان، مهدی و مصطفی صادقی کاشانی، نگاهی به تاریخ تفکر امامیه؛ از آغاز تا ظهور صفویه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۴ش.
  • نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۳۶۵ش.

پیوند به بیرون