ابو الهیثم بن تیهان
| مشخصات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوالهَیثَم مالک بن تَیِّهان |
| کنیه | ابوالهَیثَم |
| لقب | ابنتَیِّهان |
| محل زندگی | یثرب (مدینه) |
| مهاجر/انصار | انصار |
| نسب/قبیله | بنیزَعور از بنیعبدالأشهل از قبیله اوس؛ برخی او را از بَلیّ بن مالک از قضاعه و حلیف بنیعبدالأشهل دانستهاند |
| خویشاوندان | عُبَید یا عُتَیک (برادر)، مُلَیکه بنت سَهل (همسر) |
| شهادت | ۳۷ق، جنگ صِفّین |
| مشخصات دینی | |
| زمان اسلام آوردن | پیش از هجرت پیامبر(ص) |
| نحوه اسلام آوردن | پیش از اسلام موحّد و بیزار از بتپرستی بود و از نخستین انصارِ مسلمان به شمار آمده است |
| حضور در جنگها | بدر، اُحُد، خندق، مُؤته، جَمَل و صِفّین |
| دلیل شهرت | از صحابه پیامبر(ص)، شرکت در بیعتهای عقبه و از یاران امام علی(ع) |
| دیگر فعالیتها | از نقبای دوازدهگانه عقبه؛ پیمان برادری با عُثمان بن مَظعون؛ مأمور سنجش محصول خرمای خیبر؛ راوی حدیث از پیامبر(ص)؛ از مخالفان خلافت ابوبکر و از یاران امام علی(ع) |
ابوالهَیثَم مالک بن تَیِّهان مشهور به ابنتَیِّهان، صحابی پیامبر(ص)، انصار و از یاران امام علی(ع) بود که در بیعتهای عقبه حضور داشت و بنابر گزارش مشهور، در جنگ صِفّین در سال ۳۷ق پس از عمار بن یاسر به شهادت رسید.[۱] امام علی(ع) در نهجالبلاغه با حسرت از فقدان یارانی چون ابوالهیثم یاد کرده و در اشاره به او، در کنار عمار و ذوالشهادتین، میفرماید: «أَیْنَ عَمّارٌ؟ وَأَیْنَ ابْنُ التَّیِّهانِ؟ وَأَیْنَ ذُو الشَّهادَتَیْنِ؟».[۲] هرچند برخی منابع وفات او را در سال ۲۰ق، در دوران خلافت عمر، دانسته[۳] و حضورش در جنگ صفین را نپذیرفتهاند.[۴]
به گفته مورخان، مشهورترین نام او مالک است.[۵] درباره نام پدر ابنتَیِّهان، اختلاف وجود دارد؛ برخی «مالک» را نام پدر و «تَیِّهان» را لقب وی دانسته و برخی دیگر، تَیِّهان را نام پدر او شمردهاند.[۶] نسب ابوالهَیثَم نیز بهصورتهای گوناگون گزارش شده است. بیشتر منابع او را از تیره بنیزَعور، از بنیعبدالأشهل و از قبیله اوس دانستهاند؛[۷] بااینحال، برخی وی را از بَلیّ بن مالک از تیره قضاعه و همپیمان بنیعبدالأشهل معرفی کردهاند.[۸] برادر او، عُبَید یا عُتَیک، در جنگ بدر در صف مسلمانان جنگید[۹] و در جنگ اُحُد به شهادت رسید.[۱۰] همسر ابوالهَیثَم، مُلَیکه بنت سَهل بن زید بن عامر بن عَمرو بن جُشَم، اسلام آورد و با رسول خدا(ص) بیعت کرد.[۱۱]
به گفته مورخان، ابوالهَیثَم پیش از ظهور اسلام موحّد بود[۱۲] و از بتپرستی بیزاری میجست.[۱۳] او همراه اَسعَد بن زُراره از نخستین انصارِ مسلمان به شمار آمده است[۱۴] و در هر دو بیعت عقبه با پیامبر(ص) حضور داشت.[۱۵] همچنین از جمله دوازده نقیبی بود که از میان بیعتکنندگان برای سرپرستی و گسترش دعوت اسلامی برگزیده شدند.[۱۶]
ابنتَیِّهان، در جنگهای بدر، اُحُد، خندق، مُؤته و دیگر غزوهها در کنار پیامبر(ص) حضور یافت.[۱۷] به گزارش منابع تاریخی، پس از شهادت عبدالله بن رَواحه در جنگ مُؤته، پیامبر(ص) ابنتَیِّهان را مأمور سنجش محصول خرمای خیبر و تعیین سهم یهودیان از آن کرد.[۱۸] همچنین پس از هجرت پیامبر(ص) به مدینه، میان او و عُثمان بن مَظعون پیمان برادری برقرار شد.[۱۹]
ابوالهَیثَم از پیامبر(ص) نیز حدیث نقل کرده است.[۲۰] پس از رحلت پیامبر(ص)، ابوالهَیثَم با خلافت ابوبکر مخالفت کرد[۲۱] و درخواست او را برای ادامه مأموریت پیشینش در خیبر نپذیرفت.[۲۲] در برخی منابع شیعی، از او بهعنوان یکی از نخستین کسانی یاد شده است که پس از رحلت پیامبر(ص) به امام علی(ع) روی آوردند.[۲۳] همچنین گزارشهایی از همراهی او با امام علی(ع)،[۲۴] از جمله حضورش در جنگ جمل[۲۵] و نقش او در بیعت گرفتن برای آن حضرت،[۲۶] نقل شده است.
پانویس
- ↑ ابنحبیب، المحبر، ۱۳۶۱ق، ص۲۷۲؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۳۱۹؛ ابنقدامه، الاستبصار فی نسب الصحابة من الانصار، ۱۳۹۲ق، ص۲۲۸؛ ابنحجر عسقلانی، الإصابة فی تمییز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۲۱۳؛ ابنسیار المنقری، وقعه صفین، ۱۳۸۲ق، ص۳۶۵.
- ↑ شریف الرضی، نهج البلاغه (للصبحی صالح)، ۱۴۱۴ق، خطبه۱۸۲.
- ↑ ابنحبان، مشاهیر علماء الامصار، ۱۳۷۹ق، ص۱۲، حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۳۳۴ق، ج۳، ص۲۸۶
- ↑ ابنحنبل، العلل، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۴۳۲؛ عصفری، تاریخ خلیفة بن خیاط، ۱۹۶۸م، ج۱، ۱۴۶؛ ابنقتیبه، المعارف، ۱۹۶۰م، ص۲۷۰.
- ↑ دارقطنی، المؤتلف و المختلف، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۹۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابننقطه، تکملة الإکمال، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۴۷۵؛ ابنحجر عسقلانی، الإصابة فی تمییز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۲۱۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابنهشام، السیرة النبویة، ۱۳۵۵ق، ج۱، ص۴۳۳-۴۴۵؛ ابنکلبی، نسب معدّ و الیمن و الکبیر، دارالظیظه، ج۲، ص۲۵؛ بلاذری، انساب الأشراف، دار المعارف، ج۱، ص۲۴۰.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۵۸.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲و۱۵۸.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۰۱؛ بلاذری، انساب الأشراف، دار المعارف، ج۱، ص۳۲۹.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۲۴۸.
- ↑ ابنجوزی، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۴۶۲-۴۶۳.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۴۴۸.
- ↑ ابنجوزی، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۴۶۲-۴۶۳.
- ↑ ابنهشام، السیرة النبویة، ۱۳۵۵ق، ج۱، ص۴۳۳-۴۴۷؛ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۶۰۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۴۰ -۲۵۲.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۵۷-۱۵۸؛ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۴۴۸، ۶۰۷.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۶۹۱.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۷۱.
- ↑ ابونعیم، معرفة الصحابه، ۱۴۲۲ق، ص۱۷۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۶ش، ج۲، ص۵۴۱.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۱۹۰.
- ↑ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۷۷-۱۸۳.
- ↑ شیخ صدوق، عیون الاخبار، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۲۶؛ کشی، اختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۴ق، ص۳۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۴۴۷.
- ↑ شیخ طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۷۲۸.
منابع
- ابونعیم، احمد بن عبدالله، معرفة الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۲۲ق.
- ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۲ق.
- ابنحبان، محمد بن حبان، مشاهیر علماء الامصار، به کوشش فلایش هامر، قاهره، ۱۳۷۹ق-۱۹۵۹م.
- ابنحبیب، محمد بن حبیب، المحبر، تحقیق: ایلزه لیختن شتیتر، حید آباد دکن، ۱۳۶۱ق-۱۹۴۲م.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۵ق.
- ابنحنبل، احمد بن محمد، العلل و معرفة الرجال، بیروت، المکتب الإسلامی دار الخانی، ۱۴۰۸ق.
- ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۰ق.
- ابنقتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، تحقیق: ثروت عکاشه، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۶۰م.
- ابنقدامه، عبدالله بن احمد، الاستبصار فی نسب الصحابة من الانصار، به کوشش علی نویهض، بیروت، ۱۳۹۲ق-۱۹۷۲م.
- ابنکلبی، هشام بن محمد، نسب معد و الیمن الکبیر، به کوشش محمود فردوس عظم، دمشق، دارالظیظة، بیتا.
- ابننقطه، محمد بن عبد الغنی، تکملة الإکمال، تحقیق:عبدالقیوم عبدالرب النبی، مکه مکرمه، جامعة أم القری. معهد البحوث العلمیة. مرکز إحیاء التراث الاسلامی، ۱۴۰۸ق.
- ابنهشام، عبدالملک بن هشام، السیرة النبویة، تصحیح: مصطفی سقا، قاهره، بینا، ۱۳۵۵ق.
- ابنسیار المنقری، نصر بن مزاحم، وقعة صفین، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قاهره، ۱۳۸۲ق- ۱۹۶۲م.
- بلاذری، أحمد بن یحیی، کتاب جمل من انساب الأشراف، تحقیق: محمدباقر محمودی، محمد حمید الله، احسان عباس، مصر، دار المعارف، ۱۴۱۷ق.
- بلاذری، أحمد بن یحیی، کتاب جمل من انساب الأشراف، تحقیق: محمدباقر محمودی، محمد حمید الله، احسان عباس، مصر، دار المعارف، بیتا.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، حیدرآباد دکن، ۱۳۳۴ق.
- دارقطنی، علی بن عمر، المؤتلف و المختلف، بیروت، دار المغرب الإسلامی، ۱۴۰۶ق.
- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم، نشر هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، اَلخِصال، تحقیق علیاکبر غفاری، قم جامعهٔ مدرسین، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عُیونُ اَخبارِ الرِّضا، تحقیق و تصحیح مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال، تصحیح و تعلیق: میرداماد الاسترآبادی، تحقیق: السید مهدی الرجائی، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، ۱۴۰۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، اَلاَمالی، تحقیق مؤسسة البعثه، قم، دارالثقافه، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- عصفری، خلیفه بن خیاط، تاریخ خلیفة بن خیاط، به کوشش سهیل زرکار، دمشق، ۱۹۶۸م.
- کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی، تصحیح: محمد باقر بن محمد میر داماد، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، ۱۴۰۴ق.
- واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۹ق.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دائره المعارف بزرگ اسلامی