تولد موسی
تولد موسی(ع) داستانی قرآنی است که آن را نمونهای از پیروزی مستضعفان بر مستکبران دانستهاند؛ بهگونهای که حضرت موسی(ع) در ضعیفترین وضعیت و فرعون در نیرومندترین شرایط به تصویر کشیده میشوند تا پیروزی مشیت الهی بر اراده ستمگران نشان داده شود. قرآن در سورههای طه و قصص به داستان تولد و نوزادی موسی(ع) پرداخته است. ماجرای ولادت موسی(ع) و پنهان ماندن او از فرعون، با ولادت امام مهدی(عج) تشبیه شده است؛ زیرا بارداری مادر امام مهدی(عج) نیز پنهان ماند تا او در نهایت از گزند دشمنان مصون بماند.
فرعون دستور به کشتن نوزادان پسر بنیاسرائیل داده بود و زنانی را برای مراقبت از زنان بنیاسرائیل گماشته بود. پس از تولد موسی(ع)، خداوند، قابله مأمور را نسبت به او نرم و مهربان کرد و بدینگونه او از خطر نجات یافت. مادر موسی(ع) حدود سه ماه به او شیر داد. پس از آن، از بیم جان فرزندش، به دستور خداوند صندوقچهای برای او فراهم کرد، موسی(ع) را در آن نهاد و صندوقچه را به رود نیل سپرد.
خداوند صندوقچهای که موسی در آن بود را به سمت کاخ فرعون برد. فرعون متوجه شد که این کودک از بنیاسرائیل است و خواهان کشتن او شد. اما آسیه همسر فرعون، که نوزاد پسری نداشت به کودک دل بست. او را نور چشم خود و فرعون خواند و از از فرعون خواست از کشتن او منصرف شود. پس از قبول نکردن شیر دایهها توسط نوزاد، خواهر موسی، به آنها پیشنهادی داد و مادر موسی را به عنوان دایه معرفی کرد تا سرپرستی و شیردادن به موسی را بر عهده گیرد. مفسران معتقدند این بازگشت تحقق وعدهای بود که خداوند به مادر موسی داده بود که طفل را به نزد مادر بر میگرداند.
معرفی
حضرت موسی(ع)، از نسل لاوی بن یعقوب بوده است.[۱] از پدرش در تورات، با نام عمرام یاد شده که در زبان عربی، بهصورت عِمران در آمده است.[۲] مادر او یوکابد نام داشت.[۳] ولادت موسی(ع) را برخی ۴۶۸ سال[۴] و برخی ۲۵۰ سال[۵] پس از ابراهیم(ع) دانستهاند. کلمه موسی در زبان عبری به معنای فرزند آب و درخت معنا شده است.[۶] گفته شده از آنجا که وی را از میان آب و درخت گرفتند، این نام را بر او نهادند.[۷] برخی از مفسران معتقدند آیه «و بی تردید یک بار دیگر هم به تو احسان کردیم»[۸] در سوره طه و در خطاب به موسی(ع)، به لطف خدا در نجات وی از کشتار فرعون اشاره دارد.[۹]
جایگاه
از امام صادق(ع) روایتی نقل شده که براساس آن، در امام زمان(عج)، سنت و شباهتی به موسی(ع) وجود دارد و این شباهت را در پنهانبودن در ولادت معنا کرده است.[۱۰] براساس بیان برخی پژوهشگران شیعه، ماجرای ولادت موسی(ع) و پنهان ماندن او از فرعون، به عنوان نمونهای از تدبیر الهی، با ولادت امام مهدی(عج) تشبیه شده که بارداری مادرش پنهان ماند و در نهایت امام زمان از گزند دشمنان مصون ماند.[۱۱]
قرآن در سورههای طه و قصص به داستان تولد موسی(ع) پرداخته است.[۱۲] خداوند در سوره قصص برای ترسیم نمونهای از پیروزی مستضعفان بر مستکبران که در آیات ابتدایی سوره قصص ذکر شده[۱۳]، وارد شرح داستان موسی و فرعون میشود و این وقایع را با داستان تولد موسی آغاز میکند. خداوند در این آیات حضرت موسی را در ضعیفترین حالات و فرعون را در نیرومندترین شرایط نشان میدهد تا پیروزی مشیت الهی بر اراده ستمگران را بیان دارد.[۱۴]
برخی پژوهشگران معتقدند مواجهه و رویارویی رویدادها و شخصیتها یکی از راههای بیان میباشد که معرفتزا نیز است.[۱۵] از نگاه اینان تولد موسی از جمله مهمترین این نوع بیانها در قرآن است.[۱۶] در این واقعه بزرگترین دشمنان فرعون، در دامن فرعون رشد میکند، در حالی است که هزاران فرزند به علت ترس فرعون از حضرت موسی کشته میشود. مادری از ترس جان فرزندش، وی را در نیل میاندازد؛ اما آب او را به خانهٔ فرعون میبرد. مورد دیگر فرعون است که ادعای خدایی میکند؛ اما از پیشگویی بر تولد یک نوزاد احساس خطر میکند.[۱۷]
قتلعام نوزادان بنیاسرائیل و پنهانکردن موسی
موسی(ع) در دورهای متولد شد که فرعون دستور به قتل نوزادان پسر بنیاسرائیل را داده بود.[۱۸] در علت این دستور دو نقل وجود دارد:
- ناصر مکارم شیرازی، از مفسران شیعه معتقد است براساس آیات قرآن، فرعون برای تضعیف بنیاسرائیل دستور داد فرزندان پسر بنیاسرائیل را بکشند.[۱۹]
- برخی علت دستور فرعون را دیدن خواب دانستهاند.[۲۰] فرعون در خواب دیده بود آتشی از بیتالمقدس بهسوی مصر آمده، مصریان را میکشد، بدون اینکه آسیبی به بنیاسرائیل بزند.[۲۱] عالمان این خواب را چنین تعبیر کردند که به زودی فرزندی متولد میشود و که او و قومش را هلاک میکند.[۲۲]
بنابر روایتی از امام باقر(ع)، فرعون، زنانی را برای مراقبت و سرکشی از زنان بنیاسرائیل قرار داده بود. دوران بارداری مادر موسی(ع) پنهان بود. وقتی زایمان کرد و موسی متولد شد، خداوند دلِ آن زنِ مأمور را نسبت به موسی نرم و مهربان کرد و موسی را نجات داد.[۲۳] براساس گفته برخی مفسران، قابله به نیروهای فرعون گفت که فرزند مرده متولد شده است.[۲۴] اما ماموران فرعون برای پیداکردن نوزاد به داخل خانه آمدند ولی مادرش وی را پنهان کرد و اینگونه موسی(ع) نجات یافت.[۲۵]
از ولادت تا رفتن به کاخ فرعون
دستور فرعون بر کشتن فرزندان پسر، موجب ترس بسیار مادر موسی شده بود.[۲۶] خداوند به او دستور داد تا فرزند را شیر بدهد تا سیر شود.[۲۷] سپس خداوند به او گفت مادامی که میتوانی وی در نزد خودت نگاه دار و به او شیر بده.[۲۸] هر زمان بر جان فرزند ترسیدی و هیچ جایی برای پنهانکردن وی نداشتی[۲۹] او را در صندوقچهای قرار بده [۳۰] و آن را در دریا (رود نیل[۳۱]) بگذار و از فراقش نگران نباش و بر آب انداختن وی نترس.[۳۲] بنابر آیه ۳۹ سوره طه، خداوند بیان میدارد که موسی را از رود نیل کسی میگیرد که دشمن خداوند و دشمن موسی است.[۳۳]
مادر موسی حدود سه ماه به فرزند شیر داد.[۳۴] پس از این مدت بر جان فرزند خود ترسید و به دستور الهی برای او صندوقچهای فراهم کرد، موسی را در دورن آن قرار داد و آن را به دریا سپرد.[۳۵] مادر موسی، دختر خود را به دنبال صندوقچه فرستاد.[۳۶] پروین اعتصامی، شاعر ایرانی، نگرانی مادر موسی از به نیل انداختن فرزند را چنین به تصویر کشیده است:
خداوند صندوقچهای که موسی در آن بود را به سمت کاخ فرعون برد.[۳۸] بنابر تصریح قرآن، خاندان فرعون او را از آب گرفتند.[۳۹] فرعون متوجه شد که این کودک از بنیاسرائیل است و خواهان کشتن او شد. اما آسیه همسر فرعون، که نوزاد پسری نداشت[۴۰] به کودک دل بست.[۴۱] او را نور چشم خود و فرعون خواند و از از فرعون خواست از کشتن او منصرف شود و علت آن را چنین بیان داشت که شاید نفعی برای آنان داشته باشد[۴۲] و یا او را به فرزندی بپذیرند.[۴۳]
عمل به وعده
برای موسی در کاخ فرعون، دایههایی را مشخص کردند. اما او شیر هیچ زنی را قبول نکرد.[۴۴] در نهایت، خواهر موسی، به آنها پیشنهادی داد و مادر موسی را به عنوان دایه معرفی کرد تا سرپرستی و شیردادن به موسی را بر عهده گیرد.[۴۵] اینچنین موسی نزد مادرش بازگشت. مفسران معتقدند این بازگشت تحقق وعدهای بود که خداوند به مادر موسی داده بود که طفل را به نزد مادر بر میگرداند.[۴۶] این وعده در آیه «و بداند وعده الهى حقّ است» بیان شده است.[۴۷]
تولد موسی در تورات
بررسی دیدگاه تورات پیرامون تولد موسی(ع) و مقایسه آن با دیدگاه اسلامی را می توان در دو بخش قرار داد:
- برخی مطالب تورات با آنچه در قرآن و روایات اسلامی آمده شباهت دارد؛ از جمله مادر موسی(ع) از ترس کشتهشدن فرزند، وی را در صندوقی در نیل قرار داد.[۴۸] در قرآن[۴۹] و تورات[۵۰] به نقش خواهر موسی اشاره شده که از دور مراقب تابوت موسی(ع) بود و با تدبیر او، مادر موسی برای شیردهی معرفی شد.[۵۱] قرآن[۵۲] و تورات[۵۳] به بازگشت کودک نزد مادر اذعان کردهاند.[۵۴] کشتن فرزندان پسر بنیاسرائیل از دیگر موارد مشترک میان قرآن و تورات است.[۵۵]
- برخی روایتهای تورات با نقلهای اسلامی تفاوت دارد؛ برای نمونه در تورات فردی که موسی را در آب دید و کنیزش را برای گرفتنش فرستاد، دختر فرعون بوده است.[۵۶] و همچنین کسی که برای موسی به دنبال دایه است و سرپرستی موسی را بر عهده دارد نیز دختر فرعون است.[۵۷] در حالی که در قرآن همسر فرعون وساطت میکند که موسی زنده بماند و میگوید شاید او را به فرزند خواندگی بگیرند.[۵۸]
پانویس
- ↑ ملاحویش، بیان المعانی، ۱۳۸۲ق، ج۲، ص۳۹۴.
- ↑ خرمشاهی، «موسی»، ج۲، ص۲۱۸۰.
- ↑ مغنیه، تفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۵۱.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۳۸۴ش، ج۱ ص۶۴.
- ↑ مصطفوی، التحقیق، ۱۳۶۰ق، ج۱۱، ص۲۰۶.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۲۶۴.
- ↑ مقدسی، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۳، ص۸۴.
- ↑ سوره طه، آیه ۳۷.
- ↑ فضلالله، تفسیر من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۵، ص۱۰۸.
- ↑ ابنبابویه، الإمامة و التبصرة من الحيرة، النص، ۱۴۰۴ق، ص۱۰۹.
- ↑ قحطانی، موسوعة القائم (عج)، ۲۰۱۰م، ج۲، ص۵۷؛ قطیفی، معالم مهدویة، ۱۴۳۸ق، ص۸۰.
- ↑ نوری زنجانی، «آیات مرتبط با رخدادها (67) ولادت حضرت موسی کلیم الله علیه السّلام»، ص۴۹.
- ↑ سوره قصص، آیه ۵.
- ↑ نوری زنجانی، «آیات مرتبط با رخدادها (67) ولادت حضرت موسی کلیم الله علیه السّلام»، ص۵۰.
- ↑ دیاری بیدگلی و دیگران، «دراماتورژی تقابلهای قرآنی در قصه حضرت موسی (ع)»، ص۲۴۴.
- ↑ دیاری بیدگلی و دیگران، «دراماتورژی تقابلهای قرآنی در قصه حضرت موسی (ع)»، ص۲۴۴.
- ↑ دیاری بیدگلی و دیگران، «دراماتورژی تقابلهای قرآنی در قصه حضرت موسی (ع)»، ص۲۴۹.
- ↑ بروجردی، تفسیر جامع، ۱۳۶۶ش، ج۵، ص۱۴۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۱۲-۱۳.
- ↑ مقدسی، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۳، ص۸۳.
- ↑ جرجانی، جلاء الأذهان، ۱۳۷۷ش، ج۷، ص۱۵۳.
- ↑ جرجانی، جلاء الأذهان، ۱۳۷۷ش، ج۷، ص۱۵۴.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۳۵.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۳۸۴ش، ص۵۲.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۴، ص۵۷۹.
- ↑ فضلالله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۷، ص۲۶۸.
- ↑ فضلالله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۷، ص۲۶۸.
- ↑ قرشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۸، ص۱۳.
- ↑ فضلالله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۷، ص۲۶۸.
- ↑ طیب، أطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۱۰، ص۲۰۷.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۱۳، ص۱۴۸.
- ↑ طبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۲۰، ص۲۱.
- ↑ شریف لاهیجی، تفسیر شریف لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۳، ص۵۸.
- ↑ مقاتل بن سلیمان بلخی، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۳، ص۳۳۶.
- ↑ خسروانى، تفسير خسروى، ۱۳۹۰ق، ج۵، ص۴۵۱.
- ↑ زحیلی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، ۱۴۱۸ق، ج۲۰، ص۶۶.
- ↑ «لطف حق»، دیوان اشعار پروین اعتصامی.
- ↑ زحیلی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، ۱۴۱۸ق، ج۲۰، ص۶۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۹.
- ↑ ملاحویش، بیان المعانی، ۱۳۸۲ق، ج۶، ص۲۳۹.
- ↑ مراغی، تفسیر مراغی، بیروت، ج۲۰، ص۳۹.
- ↑ بلاغی، قصص قرآن، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۶.
- ↑ ابن ابیزمنین، تفسیر ابن ابیزمنین، ۲۰۰۳م، ص۱۱۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۷، ص۱۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۱۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۲ش، ج۷، ص۳۸۱.
- ↑ فرح، رحیمالله، «قصة موسی علیهالسلام بین القرآن و التوراة»، ص۹۷.
- ↑ سوره قصص، آیه۱۱-۱؛ سوره طه، آیه۴۰.
- ↑ خروج، فصل ۲، آیات ۴-۸.
- ↑ فرح، رحیمالله، «قصة موسی علیهالسلام بین القرآن و التوراة»، ص۹۷.
- ↑ سوره قصص، آیه۱۳.
- ↑ خروج، فصل۲، آیات ۸-۹.
- ↑ فرح، رحیمالله، «قصة موسی علیهالسلام بین القرآن و التوراة»، ص۹۷.
- ↑ فرح، رحیمالله، «قصة موسی علیهالسلام بین القرآن و التوراة»، ص۹۷.
- ↑ خروج، فصل۲، آیات ۵-۶.
- ↑ خروج، فصل۲، آیات ۶-۹.
- ↑ سوره قصص، آیه۹.
منابع
- ابن ابیزمنین، (ابن ابیثعلبه)، یحیی بن سلام، تفسیر ابن أبیزمنین، محقق: محمدحسن اسماعیل شافعی، احمد فرید مزیدی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۲۰۰۳م.
- ابنبابویه، علی بن حسین، الإمامة و التبصرة من الحیرة، قم، مدرسة الإمام المهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، تحقیق: محمد جعفر یاحقی، محمد مهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ق.
- بروجردی، سید محمدابراهیم، تفسیر جامع، تهران، انتشارات صدر، چاپ ششم، ۱۳۶۶ش
- بلاغی، سید عبدالحجت، حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر، قم، انتشارات حکمت، ۱۳۸۶ق.
- جرجانی، ابو المحاسن حسین بن حسن، جلاء الأذهان و جلاء الأحزان، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
- خرمشاهی، قوامالدین، «موسی(ع)»، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، تهران، دوستان، ۱۳۷۷ش.
- خسروانى، علیرضا، تفسير خسروى، محقق: محمدباقر بهبودى، تهران، كتابفروشى اسلاميه، ۱۳۹۰ق.
- زحیلی، وهبة بن مصطفی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، دار الفکر المعاصر، بیروت، دمشق، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
- شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، تحقیق: حسینی ارموی (محدث)، میر جلال الدین، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- طیب، عبد الحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- فخر رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- فرح لبنی، رحیمالله، «قصة موسی علیهالسلام بین القرآن و التوراة»، مجله تعلیم و تحقیق، اسلام آباد، شماره ۲، ج۳، آوریل و ژوئن ۲۰۲۱م.
- فضلالله، سید محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
- قحطانی، ابوعبدالله حسین، موسوعة القائم (عج)، گردآورنده: صلاح کاظمی، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۲۰۱۰م.
- قرشی، سید علی اکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، چاپ سوم، ۱۳۷۷ش.
- قطیفی، نزار آل سنبل، معالم مهدویة، مقرر: أحمد طلال صفر، نجف، مرکز الدراسات التخصصیة فی الامام المهدی علیه السلام، ۱۴۳۸ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- «لطف حق»، دیوان اشعار پروین اعتصامی، تاریخ بازدید: ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ش.
- محمدتقی دیاری بیدگلی، حمید تلخابی، الهام نعیمی، «دراماتورژی تقابلهای قرآنی در قصه حضرت موسی (ع)»، مطالعات نظری هنر، شماره ۳، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
- مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مراغی، احمد بن مصطفی، تفسیر المراغی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، بی تا.
- مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیة للامام علی بن ابیطالب(ع)، نشر انصاریان، چاپ سوم، ۱۳۸۴
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۶۰ش.
- مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- مقاتل بن سلیمان بلخی، تفسیر مقاتل بن سلیمان، تحقیق: عبدالله محمود شحاته، بیروت، دار إحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، بیتا.
- ملاحُوَیش، آل غازی عبدالقادر، بیان المعانی، دمشق، مطبعة الترقی، ۱۳۸۲ش.
- نوری زنجانی، محمداسماعیل، «آیات مرتبط با رخدادها (67) ولادت حضرت موسی کلیم الله علیه السّلام»، مبلغان، شماره ۳۰۳، تیر و مرداد ۱۴۰۳ش.