تولد موسی
تولد موسی(ع) داستانی قرآنی درباره ولادت، نجات و بازگشت موسی(ع) به مادرش است که در سوره‌های طه و قصص گزارش شده است. موسی در شرایطی متولد شد که فرعون دستور کشتن نوزادان پسر بنی‌اسرائیل را صادر کرده بود تا از تولد او جلوگیری کند. مادر موسی(ع) به دستور خداوند او را در صندوقی نهاد و به نیل سپرد. صندوق به کاخ فرعون رسید و موسی(ع) به دست خاندان فرعون افتاد.
آسیه، همسر فرعون، مانع کشتن او شد و خواستار نگهداری‌اش شد. موسی(ع) شیر دایه‌ها را نپذیرفت و در نهایت مادرش برای شیردهی به او معرفی شد و موسی(ع) به مادرش بازگشت. برخی پژوهشگران این داستان را نمونه‌ای از پیروزی مشیت الهی بر اراده ستمگران دانسته‌اند؛ زیرا موسی(ع) کودکی ناتوان و فرعون در اوج قدرت بود.
در روایات شیعه، ولادت امام مهدی(عج) به پنهان‌ماندن ولادت موسی(ع) از فرعون تشبیه شده است. گزارش تولد موسی(ع) در تورات نیز در برخی موارد با گزارش قرآن مشترک و در برخی جزئیات متفاوت است.
معرفی و جایگاه
داستان تولد موسی(ع) در سوره‌های طه (آیات ۳۷-۴۰) و قصص (آیات ۷-۱۳) بیان شده است.[۱] در سوره قصص، این داستان در ادامه بیان پیروزی مستضعفان بر مستکبران گزارش شده است. به گفته برخی پژوهشگران در این آیات، موسی(ع) در ضعیف‌ترین شرایط و فرعون در نیرومندترین وضعیت قرار دارد تا پیروزی مشیت الهی بر اراده ستمگران نشان داده شود.[۲]
در روایتی از امام صادق(ع)، پنهان‌ماندن ولادت موسی(ع) سنتی الهی دانسته شده که در ولادت امام مهدی(عج) نیز جاری شده است.[۳] برخی پژوهشگران شیعه نیز این دو ولادت را نمونه‌هایی از تدبیر الهی دانسته‌اند که در آن بارداری مادران پنهان ماند و آنان از آسیب دشمنان در امان بودند.[۴]
به باور برخی پژوهشگران، در داستان قرآنی تولد حضرت موسی، از شیوه ادبی تقابل استفاده شده است.[۵] فرعون برای جلوگیری از تولد یا بقای موسی(ع)، نوزادان بنی‌اسرائیل را می‌کشت؛ اما موسی(ع) در خانه او پرورش یافت. همچنین مادر موسی(ع) از ترس جان او، وی را به نیل سپرد و آب او را به خانه فرعون رساند.[۶]
درباره زمان ولادت موسی(ع)، برخی ۴۶۸ سال[۷] و برخی ۲۵۰ سال[۸] پس از ابراهیم(ع) را ذکر کرده‌اند. واژه «موسی» در زبان عبری به معنای فرزند آب و درخت دانسته شده[۹] و گفته شده است که چون او را از میان آب و درخت گرفتند، این نام را بر او نهادند.[۱۰] برخی از مفسران معتقدند، آیه ۳۷ سوره طه («و بی تردید یک بار دیگر هم به تو احسان کردیم») به لطف خدا به موسی(ع) و نجات او از کشتار فرعون اشاره دارد.[۱۱]
قتل‌عام نوزادان بنی‌اسرائیل و پنهان‌کردن موسی
موسی(ع) در دوره‌ای متولد شد که فرعون دستور به قتل نوزادان پسر بنی‌اسرائیل را داده بود.[۱۲] درباره علت این دستور دو نقل وجود دارد:
- ناصر مکارم شیرازی، از مفسران شیعه معتقد است براساس آیات قرآن، فرعون برای تضعیف بنی‌اسرائیل دستور داد فرزندان پسر بنی‌اسرائیل را بکشند.[۱۳]
- برخی علت این دستور را خوابی دانسته‌اند که فرعون دیده بود.[۱۴] بر اساس این نقل، فرعون در خواب دیده بود آتشی از بیت‌المقدس به‌سوی مصر آمد و مصریان را کشت، بدون آنکه به بنی‌اسرائیل آسیبی برساند.[۱۵] عالمان این خواب را به تولد کودکی تعبیر کردند که او و قومش را هلاک می‌کند.[۱۶]
بنابر روایتی از امام باقر(ع)، فرعون زنانی را برای مراقبت از زنان بنی‌اسرائیل گماشته بود. بارداری مادر موسی(ع) از آنان پنهان ماند و هنگام تولد موسی، خداوند دل یکی از زنان مأمور را نسبت به او مهربان کرد و بدین‌وسیله موسی نجات یافت.[۱۷] برخی مفسران نیز گفته‌اند قابله به مأموران فرعون گفت که فرزند مرده به دنیا آمده است.[۱۸] با این حال، مأموران برای یافتن نوزاد وارد خانه شدند و مادر موسی او را پنهان کرد و موسی(ع) نجات یافت.[۱۹]
افکندن موسی به نیل و بازگشت به مادر
دستور فرعون به کشتن نوزادان، مادر موسی را نگران کرده بود.[۲۰] خداوند به او دستور داد موسی را شیر دهد[۲۱] و تا زمانی که امکان دارد او را نزد خود نگه دارد.[۲۲] سپس دستور داد هرگاه بر جانش ترسید و امکان پنهان‌کردنش نبود،[۲۳] او را در صندوقچه‌ای بگذارد[۲۴] و بدون هیچ ترسی او را به دریا (نیل[۲۵]) بیندازد.[۲۶]
مادر موسی حدود سه ماه به او شیر داد.[۲۷] سپس به دستور الهی او را در صندوقچه‌ای گذاشت و به آب سپرد[۲۸] و دخترش را به دنبال صندوقچه فرستاد.[۲۹] پروین اعتصامی، شاعر ایرانی، نگرانی مادر موسی هنگام سپردن فرزندش به نیل را چنین به تصویر کشیده است:
خداوند صندوقچه موسی(ع) را به سوی کاخ فرعون برد.[۳۱] خاندان فرعون او را از آب گرفتند.[۳۲] فرعون پس از آنکه دریافت این کودک از بنی‌اسرائیل است، خواهان کشتن او شد. اما آسیه همسر فرعون که نوزاد پسری نداشت[۳۳] از فرعون خواست موسی را نکشد و گفت شاید برای آنان سودمند باشد[۳۴] یا او را به فرزندی بگیرند.[۳۵]
برای موسی(ع) در کاخ فرعون دایه‌هایی تعیین کردند، اما او شیر هیچ‌یک را نپذیرفت.[۳۶] در نهایت، خواهر موسی مادر او را به عنوان دایه معرفی کرد.[۳۷] این‌چنین موسی نزد مادرش بازگشت. مفسران این بازگشت را تحقق وعده خداوند به مادر موسی [۳۸] در آیه ۱۳ سوره قصص دانسته‌اند.[۳۹]
مقایسه گزارش تورات و قرآن
گزارش تورات درباره تولد موسی(ع) در برخی موارد با گزارش قرآن و روایات اسلامی مشترک و در برخی جزئیات متفاوت است. قراردادن موسی(ع) در صندوق و سپردن او به نیل، نقش خواهر موسی(ع) در پیگیری او، بازگشت موسی(ع) به نزد مادر و کشتن فرزندان پسر بنی‌اسرائیل از موارد مشترک در دو گزارش است.[۴۰] گزارش تورات در فصل خروج آمده است.[۴۱]
در برخی جزئیات، گزارش تورات با گزارش اسلامی تفاوت دارد. برای نمونه، در تورات، دختر فرعون موسی را در آب می‌یابد و کنیزش را برای بیرون‌آوردن او می‌فرستد.[۴۲] اما در منابع اسلامی، خاندان فرعون او را از آب می‌گیرند.[۴۳] همچنین در تورات دختر فرعون برای موسی دایه می‌یابد و سرپرستی او را بر عهده می‌گیرد،[۴۴] در حالی که در قرآن، همسر فرعون از کشتن موسی جلوگیری می‌کند و پیشنهاد می‌دهد او را به فرزندی بگیرند.[۴۵]
پانویس
- ↑ نوری زنجانی، «آیات مرتبط با رخدادها (۶۷) ولادت حضرت موسی کلیم الله علیه السّلام»، ص۴۹.
- ↑ نوری زنجانی، «آیات مرتبط با رخدادها (۶۷) ولادت حضرت موسی کلیم الله علیه السّلام»، ص۵۰.
- ↑ ابن‌بابویه، الإمامة و التبصرة من الحيرة، النص، ۱۴۰۴ق، ص۱۰۹.
- ↑ قحطانی، موسوعة القائم (عج)، ۲۰۱۰م، ج۲، ص۵۷؛ قطیفی، معالم مهدویة، ۱۴۳۸ق، ص۸۰.
- ↑ دیاری بیدگلی و دیگران، «دراماتورژی تقابل‌های قرآنی در قصه حضرت موسی (ع)»، ص۲۴۴.
- ↑ دیاری بیدگلی و دیگران، «دراماتورژی تقابل‌های قرآنی در قصه حضرت موسی (ع)»، ص۲۴۹.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۳۸۴ش، ج۱ ص۶۴.
- ↑ مصطفوی، التحقیق، ۱۳۶۰ق، ج۱۱، ص۲۰۶.
- ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۲۶۴.
- ↑ مقدسی، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۳، ص۸۴.
- ↑ فضل‌الله، تفسیر من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۵، ص۱۰۸.
- ↑ بروجردی، تفسیر جامع، ۱۳۶۶ش، ج۵، ص۱۴۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۱۲-۱۳.
- ↑ مقدسی، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۳، ص۸۳.
- ↑ جرجانی، جلاء الأذهان، ۱۳۷۷ش، ج۷، ص۱۵۳.
- ↑ جرجانی، جلاء الأذهان، ۱۳۷۷ش، ج۷، ص۱۵۴.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۳۵.
- ↑ مسعودی، اثبات الوصیة، ۱۳۸۴ش، ص۵۲.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۲۴، ص۵۷۹.
- ↑ فضل‌الله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۷، ص۲۶۸.
- ↑ فضل‌الله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۷، ص۲۶۸.
- ↑ قرشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۸، ص۱۳.
- ↑ فضل‌الله، من وحی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۷، ص۲۶۸.
- ↑ طیب، أطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۱۰، ص۲۰۷.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان و روح الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۱۳، ص۱۴۸.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲۰، ص۲۱.
- ↑ مقاتل بن سلیمان بلخی، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۳، ص۳۳۶.
- ↑ خسروانى، تفسير خسروى، ۱۳۹۰ق، ج۵، ص۴۵۱.
- ↑ زحیلی، التفسیر المنیر، ۱۴۱۸ق، ج۲۰، ص۶۶.
- ↑ «لطف حق»، دیوان اشعار پروین اعتصامی.
- ↑ زحیلی، التفسیر المنیر، ۱۴۱۸ق، ج۲۰، ص۶۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۹.
- ↑ مراغی، تفسیر مراغی، بیروت، ج۲۰، ص۳۹.
- ↑ بلاغی، قصص قرآن، ۱۳۸۱ش، ص۱۲۶.
- ↑ ابن‌ابی‌زمنین، تفسیر ابن‌ابی‌زمنین، ۲۰۰۳م، ص۱۱۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۷، ص۱۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۶، ص۱۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۷، ص۳۸۱.
- ↑ فرح لبنی، «قصة موسی علیه‌السلام بین القرآن و التوراة»، ص۹۷.
- ↑ خروج، فصل۲، آیات ۸-۹؛ خروج، فصل ۲، آیات ۴-۸.
- ↑ خروج، فصل۲، آیات ۵-۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۶، ص۲۷.
- ↑ خروج، فصل۲، آیات ۶-۹.
- ↑ سوره قصص، آیه۹.
منابع
- ابن‌ابی‌زمنین، (ابن‌ابی‌ثعلبه)، یحیی بن سلام، تفسیر ابن‌أبی‌زمنین، محقق: م‍ح‍م‍دح‍س‍ن اسماعیل ش‍اف‍ع‍ی، احمد فرید مزیدی، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۲۰۰۳م.
- ابن‌بابویه، علی بن حسین، الإمامة و التبصرة من الحیرة، قم، مدرسة الإمام المهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیرالقرآن، تحقیق: محمدجعفر یاحقی، محمد مهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۴۰۸ق.
- بروجردی، سید محمدابراهیم، تفسیر جامع، تهران، انتشارات صدر، چاپ ششم، ۱۳۶۶ش
- بلاغی، سید عبدالحجت، حجة التفاسیر و بلاغ الإکسیر، قم، انتشارات حکمت، ۱۳۸۶ق.
- جرجانی، حسین بن حسن، جلاء الأذهان و جلاء الأحزان، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
- خسروانى، علی‌رضا، تفسير خسروى، محقق: محمدباقر بهبودى، تهران، كتابفروشى اسلاميه، ۱۳۹۰ق.
- زحیلی، وهبة بن مصطفی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، دار الفکر المعاصر، بیروت، دمشق، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
- شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، تحقیق: حسینی ارموی (محدث)، میر جلال الدین، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- طیب، عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- فرح لبنی، رحیم‌الله، «قصة موسی علیه‌السلام بین القرآن و التوراة»، مجله تعلیم و تحقیق، اسلام آباد، شماره ۲، ج۳، آوریل و ژوئن ۲۰۲۱م.
- فضل‌الله، سید محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر، چاپ دوم، ۱۴۱۹ق.
- قحطانی، حسین، موسوعة القائم (عج)، گردآورنده: صلاح کاظمی، بیروت، دار المحجة البیضاء، ۲۰۱۰م.
- قرشی، سید علی‌اکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، چاپ سوم، ۱۳۷۷ش.
- قطیفی، نزار آل سنبل، معالم مهدویة، مقرر: أحمد طلال صفر، نجف، مرکز الدراسات التخصصیة فی الامام المهدی علیه السلام، ۱۴۳۸ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- «لطف حق»، دیوان اشعار پروین اعتصامی، تاریخ بازدید: ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ش.
- دیاری بیدگلی، محمدتقی و حمید تلخابی، الهام نعیمی، «دراماتورژی تقابل‌های قرآنی در قصه حضرت موسی (ع)»، مطالعات نظری هنر، شماره ۳، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
- مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مراغی، احمد بن مصطفی، تفسیر المراغی، داراحیاء التراث العربی، بیروت، بی تا.
- مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیة للامام علی بن ابیطالب(ع)، نشر انصاریان، چاپ سوم، ۱۳۸۴
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۶۰ش.
- مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- مقاتل بن سلیمان بلخی، تفسیر مقاتل بن سلیمان، تحقیق: عبدالله محمود شحاته، بیروت، دار إحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، بی‌تا.
- ملاحُوَیش، آل غازی عبدالقادر، بیان المعانی، دمشق، مطبعة الترقی، ۱۳۸۲ش.
- نوری زنجانی، محمداسماعیل، «آیات مرتبط با رخدادها (۶۷) ولادت حضرت موسی کلیم الله علیه السّلام»، مبلغان، شماره ۳۰۳، تیر و مرداد ۱۴۰۳ش.