سوره نوح هفتادویکمین سوره و از سورههای مکی قرآن است که در جزء ۲۹ قرار دارد. این سوره در ترتیب نزول نیز هفتادویکمین سوره نازلشده بر پیامبر(ص) است و نام آن از حضرت نوح(ع) گرفته شده است؛ زیرا همه آیاتش به شرح دعوت او و مخالفت قومش اختصاص دارد. محور اصلی سوره، دعوت به توحید، تقوا و اطاعت از پیامبر است. همچنین به نعمتهای الهی، نشانههای توحید، آموزههای اعتقادی و اخلاقی و دعاهای حضرت نوح میپردازد.
یکی از موضوعات تفسیری سوره، نقش استغفار در جلب رحمت و برکت الهی است. آیه چهارم درباره تأخیر اجل و آیه پایانی درباره طلب آمرزش برای خود، پدر و مادر، خویشان و مؤمنان، از آیات مشهور آن هستند. در روایات نیز برای تلاوت این سوره فضائلی مانند برخورداری از دعای حضرت نوح(ع) و ورود به بهشت و آثاری همچون رهایی از اسارت، سلامتی در سفر، بهبود وضعیت مالی و برآورده شدن حاجات نقل شده است.
نامگذاری سوره نوح به این نام، بهدلیل اختصاص یافتن تمام آیات آن به شرح داستان حضرت نوح(ع) است.[۱] سوره نوح از سورههای مکی است و در ترتیب نزول، هفتادویکمین سورهای است که بر پیامبر(ص) نازل شده است. این سوره در چینش کنونی مُصحَف نیز هفتاد و یکمین سوره است و در جزء ۲۹ قرآن قرار دارد.[۲]
سوره نوح ۲۸ آیه، ۲۲۷ کلمه و ۹۶۵ حرف دارد و از نظر حجم، در شمار سورههای مفصلات (سورههای نسبتاً کوچک قرآن) قرار میگیرد.[۳] این سوره همچنین در شمار سورههای ممتحنات آمده است[۴]
به گفته مفسران، سوره نوح به بخش مشخصی از زندگی این پیامبر اختصاص دارد که با این شیوه و تفصیل در سورههای دیگر قرآن نیامده است.[۵] محور اصلی این سوره، دعوت مستمر حضرت نوح(ع) به توحید، شیوههای گوناگون او در دعوت و چگونگی مواجههاش با قوم سرکش خود است؛ قومی که از پذیرش دعوت او و ایمان آوردن سر باز میزدند.[۶]
در کنار گزارش دعوت حضرت نوح، موضوعات دیگری نیز متناسب با محتوای سوره مطرح شده است؛ از جمله، نقل اندرزها و مواعظ او درباره تقوای الهی و اطاعت از خدا و پیامبر، بیان نعمتهای الهی و نشانههای توحید، اشاره به اصول اعتقادی، فقهی، اخلاقی و اجتماعی و نیز نقل دعاهای آموزنده حضرت نوح و بیان شیوه دعا کردن.[۷]
نکات تفسیری
در تفسیر برخی آیات سوره نوح، نکاتی درباره اصول دعوت این پیامبر و آثار استغفار بیان شده است:
اصول سهگانه دعوت حضرت نوح(ع):آیه ۳ سوره نوح سه اصل دعوت حضرت نوح(ع)، یعنی عبادت خدا، تقوا و اطاعت از پیامبر را دربردارد. علامه طباطبایی عبارت «أَنِ اعْبُدُوا اللَّـهَ» را دعوت به توحید در عبادت میداند؛ زیرا قوم نوح با وجود شناخت خدا، بتها را بهعنوان شفیع نزد خدا عبادت میکردند.[۸] عبارت «وَاتَّقُوهُ» بر پرهیز از گناهان کبیره و صغیره و انجام اعمال صالح و عبارت «وَأَطِيعُونِ» بر اطاعت از نوح(ع)، تصدیق رسالت او و دریافت آموزههای دینی از وی دلالت دارد.[۹]
کسب رحمت و برکت با استغفار:آیات ۱۰ تا ۱۲ سوره نوح، استغفار را از عوامل جلب رحمت و برکت الهی معرفی میکنند.[۱۰] در این آیات، طلب آمرزش با نزول باران، افزایش اموال و فرزندان و برخورداری از باغها و نهرها مرتبط دانسته شده است.[۱۱]
آیات مشهور
دو آیه ۴ و ۲۸ سوره نوح درباره تأخیر اجل و طلب آمرزش برای خود و مؤمنان، از آیات مشهور این سورهاند:
آیه تأخیر اجل (آیه ۴ سوره نوح): به تأخیر افتادن اَجَل یا زمان مرگ انسان، از مباحث کلامی مطرحشده ذیل آیه چهارم سوره نوح است.[۱۲] در این آیه، به مشرکان وعده داده شده است که با ایمان به اصول سهگانه دعوت حضرت نوح(ع)، گناهانشان بخشیده و اجلشان به تأخیر میافتد.[۱۳] بسیاری از مفسران شیعه، اجل را براساس این آیه به اجل معلق و اجل مسمی تقسیم کردهاند. اجل معلق، مشروط و قابل تأخیر با عواملی مانند استغفار است؛ اما اجل مسمی یا نهایی که «اجل الله» نیز نامیده میشود، حتمی و تغییرناپذیر است.[۱۴]علامه طباطبایی تأخیر اجل در این آیه را نتیجه عبادت خدا، تقوا و اطاعت از پیامبر دانسته و معتقد است اجل کوتاهتر کافران در صورت برخورداری از این ویژگیها تا اجل مسمی به تأخیر میافتد.[۱۵]
آیه طلب آمرزش برای خود، پدر و مادر و خویشان (آیه ۲۸ سوره نوح): این آیه از دعاهای مشهور قرآنی به شمار میرود که در قنوت نماز نیز خوانده میشود.[۱۶] طلب آمرزش حضرت نوح(ع) برای خود را به احتمال ترک اولی از سوی او مرتبط دانستهاند؛ زیرا اولیای الهی با وجود تلاش در راه خدا، همچنان خود را مقصر میدانند تا گرفتار غرور نشوند.[۱۷]علامه طباطبایی، عبارت «و لمن دخل بیتی» را ناظر به خویشان مؤمن و «و للمؤمنین و المؤمنات» را شامل همه مردان و زنان مؤمن تا روز قیامت میداند. به نظر او، «تبار» به هلاکت دنیوی و اخروی اشاره دارد که مصداق آن گمراهی و غرق شدن قوم نوح است.[۱۸] فرازهایی از این آیه در رکعت دوم نماز والدین، برای طلب آمرزش پدر و مادر، ده بار خوانده میشود.[۱۹]
در فضیلت تلاوت سوره نوح از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که هر کس این سوره را قرائت کند، از مؤمنانی خواهد بود که دعای حضرت نوح شامل حال آنان میشود.[۲۰] از امام صادق(ع) نیز روایت شده است که هر کس به خدا و کتاب او ایمان دارد، قرائت سوره نوح را ترک نکند. همچنین هر بندهای که با امید به پاداش الهی و شکیبایی در راه خدا، این سوره را در نمازهای واجب و مستحب بخواند، خداوند او را در بهشت و در خانههای نیکوکاران (ابرار) جای میدهد.[۲۱]
در برخی روایات، رهایی از اسارت و سلامتی در سفر،[۲۲] بهبود وضعیت مالی[۲۳] و برآورده شدن حاجات از خواص قرائت این سوره دانسته شده است.[۲۴]
﴿و من هر بار که آنان را دعوت کردم تا ایشان را بیامرزی انگشتانشان را در گوشهایشان کردند و ردای خویشتن بر سر کشیدند و اصرار ورزیدند و هر چه بیشتر بر کبر خود افزودند ٧﴾
﴿پروردگارا بر من و پدر و مادرم و هر مؤمنی که در سرایم درآید و بر مردان و زنان با ایمان ببخشای و جز بر هلاکتستمگران میفزای ٢٨﴾
﴿ما نوح را به سوی قومش فرستادیم که قومت را پیش از آنکه عذابی دردناک به آنان رسد هشدار ده ١ [نوح] گفت ای قوم من من شما را هشدار دهندهای آشکارم ٢ که خدا را بپرستید و از او پروا دارید و مرا فرمان برید ٣ [تا] برخی از گناهانتان را بر شما ببخشاید و [اجل] شما را تا وقتی معین به تأخیر اندازد اگر بدانید چون وقت مقرر خدا برسد تأخیر برنخواهد داشت ٤ [نوح] گفت پروردگارا من قوم خود را شب و روز دعوت کردم ٥ و دعوت من جز بر گریزشان نیفزود ٦ و من هر بار که آنان را دعوت کردم تا ایشان را بیامرزی انگشتانشان را در گوشهایشان کردند و ردای خویشتن بر سر کشیدند و اصرار ورزیدند و هر چه بیشتر بر کبر خود افزودند ٧ سپس من آشکارا آنان را دعوت کردم ٨ باز من به آنان اعلام نمودم و در خلوت [و] پوشیده نیز به ایشان گفتم ٩ و گفتم از پروردگارتان آمرزش بخواهید که او همواره آمرزنده است ١٠ [تا] بر شما از آسمان باران پی در پی فرستد ١١ و شما را به اموال و پسران یاری کند و برایتان باغها قرار دهد و نهرها برای شما پدیدآورد ١٢ شما را چه شده است که از شکوه خدا بیم ندارید ١٣ و حال آنکه شما را مرحله به مرحله خلق کرده است ١٤ مگر ملاحظه نکردهاید که چگونه خدا هفت آسمان را توبرتو آفریده است ١٥ و ماه را در میان آنها روشناییبخش گردانید و خورشید را [چون] چراغی قرار داد ١٦ و خدا[ست که] شما را [مانند] گیاهی از زمین رویانید ١٧ سپس شما را در آن بازمیگرداند و بیرون میآورد بیرونآوردنی [عجیب] ١٨ و خدا زمین را برای شما فرشی [گسترده] ساخت ١٩ تا در راههای فراخ آن بروید ٢٠ نوح گفت پروردگارا آنان نافرمانی من کردند و کسی را پیروی نمودند که مال و فرزندش جز بر زیان وی نیفزود ٢١ و دست به نیرنگی بس بزرگ زدند ٢٢ و گفتند زنهار خدایان خود را رها مکنید و نه و د را واگذارید و نه سواع و نهٔ غوث و نهٔ عوق و نه ن سر را ٢٣ و بسیاری را گمراه کردهاند [بار خدایا] جز بر گمراهی ستمکاران میفزای ٢٤ [تا] به سبب گناهانشان غرقه گشتند و [پس از مرگ] در آتشی درآورده شدند و برای خود در برابر خدا یارانی نیافتند ٢٥ و نوح گفت پروردگارا هیچکس از کافران را بر روی زمین مگذار ٢٦ چرا که اگر تو آنان را باقی گذاری بندگانت را گمراه میکنند و جز پلیدکار ناسپاس نزایند ٢٧ پروردگارا بر من و پدر و مادرم و هر مؤمنی که در سرایم درآید و بر مردان و زنان با ایمان ببخشای و جز بر هلاکتستمگران میفزای ٢٨﴾