حکومت سلیمان
حکومت حضرت سلیمان(ع) در منابع تاریخی و روایی، دولتی فراگیر، مقتدر و متمایز از تمام نظامهای همعصر خود توصیف شده است. در تفاسیر قرآن، این حکومت الگوی کامل یک تمدن دینمحور و توحیدی معرفی شده و مفسران بر این باورند که ریشه برتری این حکومت بر رقبایی همچون ملکه سبأ، در اتصال به وحی الهی و بصیرت دینی بوده و شاخصههای آن، از جمله عدالتگستری، قانونمداری، و قضاوتِ مبتنی بر دانش الهی، همتراز با حکومت مهدوی ترسیم شده است.
ویژگیهای اصلی این حکومت، وسعتِ سرزمینیِ خارقالعاده، بهرهگیری از فناوریهای پیشرفتهای همچون کشتیسازی و ذوب مس و آهن، و نیز درآمدهای کلان اقتصادی گزارش شده است. از سوی دیگر، ابزارهای فراطبیعیِ این تمدن، آن را در سطحی فراتر از توان طبیعی بشر قرار داده بودند؛ از جمله این ابزارها، لشکریانی مرکب از انسان و جن و پرندگان، تسخیر بادها، استخراج گنجهای دریایی توسط شیاطین، فهم زبان حیوانات، و حضور افرادی با تواناییهای خاص مانند آصف بن برخیا ذکر شده است. با این حال، به گفته محققان، این تمدن پس از چهل سال، با مرگ سلیمان(ع) رو به افول نهاد و به دو بخش یهودا و اسرائیل تقسیم شد.
جایگاه و اهمیت
حکومت حضرت سلیمان(ع) در تفاسیر قرآن، نماد قدرت و فرمانرواییِ بیهمتا معرفی شده است.[۱] پژوهشگران آن را دارای شاخصههای کامل تمدنی دانسته[۲] و بر این باورند که اثبات وجود چنین تمدنی در گذشته، مؤید امکان برپاییِ مجددِ تمدنی دینمحور، بهویژه در قالب تمدن نوین اسلامی یا مهدوی است.[۳]
مفسران با استناد به آیه ۳۵ سوره ص، تصریح کردهاند که این حکومت، نتیجه استجابت دعای حضرت سلیمان(ع) مبنی بر اعطای حکومتی است که پس از او شایسته هیچکس نباشد.[۴] علامه طباطبایی، مفسر قرآن نیز بر پایه آیه ۱۶ سوره نمل گزارش میدهد که سلیمان(ع) مال و پادشاهی پدرش داوود(ع) را به ارث برد و خداوند نعمتهای زیادی به او عطا کرد که فقط مخصوص خودش بود.[۵]
مؤلفههای تمدنی
به گفته محققان، از جمله مؤلفههای تمدنی حکومت سلیمان(ع) عبارتاند از:
ایدئولوژی توحیدی
برتری حکومت سلیمان نسبت به رقبایی چون ملکه سبأ، در مبتنیبودنِ توسعه آن بر خداپرستی دانسته شده است.[۶] سلیمان(ع) به منبع وحی الهی متصل بود[۷] و با بهرهگیری از دانش الهی و بصیرت دینی، جامعه را به سوی تمدنی عظیم سوق داد.[۸]
عدالتگستری و قانونمداری
از شاخصهای مهم حکومت سلیمان(ع) عدالت شمرده شده است، بهگونهای که حکومت عدالتگستر حضرت مهدی(ع) به حکومت آل داود(ع) (حکومت حضرت داود و حضرت سلیمان) تشبیه شده است.[۹] امام خمینی هدف نهایی حکومت سلیمان نبی را جلوگیری از ظلم، اقامه عدالت اجتماعی و حمایت از مستضعفان دانسته و حکومت او را با حکومت پیامبر اسلام(ص) مقایسه کرده است.[۱۰]
همچنین محققان، ماجرای تفقّد از پرندگان و تهدید هُدهُد به عذاب یا ذبح به دلیل غیبتِ بیعذر را نشاندهنده نظام انضباطی و قانونمداری در آن حکومت دانستهاند.[۱۱]
قضاوتهای حضرت سلیمان
محققان با استناد به برخی روایات عقیده دارند سلیمان(ع) برای قضاوت، لزوماً به ابزارهای ظاهری مانند بیّنه نیاز نداشت و از طریق وحی الهی و بدون نیاز به شهادت و دلیل، داوری مینمود.[۱۲] همچنین گفته شده که او از هوش سرشار خود در قضاوتها بهره میگرفت؛ نمونهای از این داوریها، داستان ادعای مادر بودن دو زن بر سر یک کودک است که طبق نقل ابنعِبری، سلیمان(ع) هوشمندانه حکم به نصفکردن کودک داد تا مادر واقعی (با ممانعت از اجرای حکم) شناسایی شود.[۱۳]
ابعاد اقتصادی و فناوری
طبق گزارش مورخان، درآمدهای کلانی به خزانه حکومت حضرت سلیمان سرازیر میشد.[۱۴] بینیازی مطلق او از کمکهای مالی دیگر دولتها، در جریان ارسال هدایای ملکه سبأ، نشانگر توانمندی اقتصادی این تمدن دانسته شده است.[۱۵] در تفاسیر قرآن به تسخیر شیاطین برای سلیمان(ع) اشاره شده است[۱۶] که مروارید و مواد باارزش را از دریاها برای حکومت او استخراج میکردند.[۱۷]
در عرصه علمی و فناوری نیز در حکومت آل داود(ع) فناوریهای پیشرفتهای همچون ساخت کشتی، ارابههای جنگی، کورههای ذوب فلزاتی مانند آهن و مس،[۱۸] و ظروف بزرگ گزارش شده است.[۱۹]
ابزارهای فراطبیعی
یکی از تمایزات اصلی حکومت سلیمان(ع) از سایر حکومتها، در ابزارهای فراطبیعی و لشکریان منحصربهفرد او گزارش شده است:
لشکریان منحصربهفرد
در تفسیر آیه ۱۷ سورهٔ نمل، ترکیب سپاه سلیمان(ع) از جن و انس و پرنده دانسته شده است.[۲۰] پژوهشگران بر این باورند که هیچ ارتشی توانِ مقابله با این لشکر را نداشت.[۲۱] همچنین گزارش شده که یکی از درباریان سلیمان(ع) که بهرهای از دانش کتاب الهی داشت، تخت سلطنتِ ملکه سبأ را در کمتر از یک چشم بَرهَم زدن نزد سلیمان حاضر کرد.[۲۲] در مورد این شخص اختلافنظر است، ولی مشهور علما او را آصف بن برخیا میدانند.[۲۳]
تسخیر بادها
در تفسیر نمونه آمده است که بادها برای سلیمان مسخر بودند که بامدادان یک ماه و عصرگاهان یک ماه راه میپیمودند.[۲۴] مکارم شیرازی، مرجع تقلید شیعه و مفسر قرآن، در تفسیر آیه ۳۶ سوره ص توضیح میدهد که باد به نرمی و آرامی به هر جا که سلیمان(ع) میخواست جریان مییافت و این یکی از معجزات بزرگ او بود.[۲۵] همچنین نویسنده تفسیر مجمع البیان با استناد به آیه ۸۱ سوره انبیاء میگوید که بادِ تند و تیز به فرمان سلیمان جریان مییافت و او را به سرزمینهای دور میبرد.[۲۶]
تسخیر جنیان و استفاده از نیروی آنها
علامه طباطبایی از آیه ۱۲ سوره سبأ برداشت کرده است که جنیان به اذن خدا به سلیمان(ع) خدمت میکردند و هر کس از فرمان او سرپیچی میکرد، مجازات میشد.[۲۷] طبرسی، مفسر قرآن نیز طبق آیه ۱۳ سوره سبأ میگوید جنیان برای سلیمان، کاخها، مجسمهها، ظروف بزرگ و دیگهای ثابت میساختند.[۲۸] محققان عقیده دارند ساخت هیکل (معبد) اورشلیم که ۷ سال طول کشید،[۲۹] با بهرهگیری از نیروی جنیان صورت گرفته است.[۳۰]
فهم زبان حیوانات و ماجرای هدهد
مفسران قرآن با استناد به آیات ۱۶ و ۱۸ سوره نمل و روایتی از امام صادق(ع)،[۳۱] معتقدند خداوند به سلیمان توانایی فهم زبان برخی حیوانات[۳۲] و پرندگان[۳۳] را آموخت. در تفسیر نمونه، داستان سخن گفتن سلیمان با پرنده هُدهُد[۳۴] و انجام ماموریت توسط آن پرنده،[۳۵] و همچنین درک کلام مورچگان توسط سلیمان نبی،[۳۶] نقل شده است. برخی مفسران در توضیح آیه ۱۶ سوره نمل، سخن گفتن سلیمان(ع) با حیوانات را به معنای دانستن زبانِ تکلمِ آنها (زبان قال) تفسیر کردهاند، نه اینکه آن را به معنای فهمیدنِ حالاتِ آنها (زبان حال) بدانند.[۳۷]
مدت و وسعت قلمرو حکومت
به نقل از محققان، سلیمان(ع) در دوازدهسالگی به پادشاهی رسید.[۳۸] مدت حکومت او چهل سال بود[۳۹] و دوران او حدوداً در قرن نهم پیش از میلاد مسیح(ع) ذکر شده است.[۴۰]
در مورد قلمرو حکومت وی اقوال مختلفی وجود دارد:
در کتاب تاریخ مختصر الدُوَل، وسعت مملکت او حدود چهارصد فرسخ در چهارصد فرسخ برآورد شده است.[۴۱] نویسنده کتاب سلیمان و بلقیس بر این باور است که امپراتوری سلیمان شامل ممالک عربی، افغانستان، پاکستان، هندوستان، کشمیر، ترکیه، چین و ایران میگردید.[۴۲] همچنین طبق نقل کتاب قصص الأنبیا، حضرت سلیمان(ع) یکی از چهار پادشاهی است که بر سراسر زمین فرمانروایی کردند؛ دو نفر مؤمن (سلیمان و ذوالقرنین) و دو نفر کافر (نمرود و بختالنصر).[۴۳]
در مورد پایتخت حکومت سلیمان، شهرهای تَدْمُر[۴۴] در نزدیکی دمشق، و نیز بِیتُالْمُقَدَّس ذکر شدهاند.[۴۵]
مرگ سلیمان و پایان حکومت
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان میگوید سلیمان(ع) در حالی که بر عصای خود تکیه داده بود ایستاده جان داد؛ جنیان تا مدتها از مرگ او بیخبر بودند و به کار خود ادامه دادند تا زمانی که موریانه عصای او را خورد و او بر زمین افتاد.[۴۶] مکارم شیرازی این ماجرا را نشانهای از بیاطلاعی جنیان از علم غیب دانسته است.[۴۷]
عصر حکومت سلیمان(ع) را دوران طلایی بنیاسرائیل دانستهاند که با وفات او به پایان رسید، زیرا تفرقه و اختلاف در نظام حکومتی راه یافت و پادشاهان ناتوانی بر آن حکومت کردند.[۴۸] سرانجام پادشاهی اسرائیل به دو بخش تقسیم شد: پادشاهی یهودا به فرمانروایی رَحْبَعَام (پسر سلیمان) با مرکزیت اورشلیم، و پادشاهی اسرائیل به مرکزیت سامره.[۴۹]
پانویس
- ↑ برای نمونه بنگرید به: مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۴۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: خوشدونی، «واکاوی ملک سلیمان در قرآن کریم در قامت یک تمدن توحیدی»، ص ۱۸۴.
- ↑ خوشدونی، «واکاوی ملک سلیمان در قرآن کریم در قامت یک تمدن توحیدی»، ص ۱۶۲.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۲۷۸ و ۲۸۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۳۴۹.
- ↑ منتظرالقائم و سلیمانی، «توسعه و تمدنسازی در حکومتهای دینی»، ص۷۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۲۱۲.
- ↑ خوشدونی، «واکاوی ملک سلیمان در قرآن کریم در قامت یک تمدن توحیدی»، ص ۱۶۹.
- ↑ شیخ طوسی،الغیبة، ۱۴۲۵ق، ص ۴۷۴.
- ↑ امام خمینی، سیمای معصومین در اندیشه امام خمینی، ۱۳۷۵ش، ص۷۲.
- ↑ خوشدونی، «واکاوی ملک سلیمان در قرآن کریم در قامت یک تمدن توحیدی»، ص ۱۸۴.
- ↑ مازندرانی، شرح اصول کافی، ۱۴۲۹ق، ج۶، ص۴۲۰.
- ↑ ابن عبری، تاریخ مختصر الدول، ۱۹۹۲م، ص۳۲.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابن عبری، تاریخ مختصر الدول، ۱۹۹۲م، ص۳۲.
- ↑ خوشدونی، «واکاوی ملک سلیمان در قرآن کریم در قامت یک تمدن توحیدی»، ص ۱۷۲.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۳۳.
- ↑ حقی، تفسیر روح البیان، بیروت، ج۵، ص۵۱۱.
- ↑ منتظرالقائم و سلیمانی، «توسعه و تمدنسازی در حکومتهای دینی»، ص۷۵ و ۷۶.
- ↑ حقی، تفسیر روح البیان، بیروت، ج۷، ص۲۷۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۵، ص۳۵۲.
- ↑ خوشدونی، «واکاوی ملک سلیمان در قرآن کریم در قامت یک تمدن توحیدی»، تهران، ص۱۷۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۴۶۶.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۲۴، ص۵۵۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۳۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۲۸۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۷، ص۹۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۶، ص۳۶۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۵۹۸-۶۰۰.
- ↑ حمیدی، تاریخ اورشلیم(بیت المقدس)، ۱۳۸۱ش، ص۸۲.
- ↑ ثعلبی، قصص الأنبیاء، بیروت، ص۲۷۴.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۴، ص۱۰۲.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۴۳۵ و ۴۳۶.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۴۱۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۴۴۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۴۵۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۴۳۱.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۶، ص۳۵۰-۳۵۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۵، ص۴۳۵ و ۴۳۶.
- ↑ ابن عبری، تاریخ مختصر الدول، ۱۹۹۲م، ص۳۱.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۶۰۱.
- ↑ بار، الله جل جلاله و الأنبياء علیهم السلام فی التوراة و العهد القديم، ۱۴۱۰ق، ص۴۰۹.
- ↑ ابن عبری، تاریخ مختصر الدول، ۱۹۹۲م، ص۳۲.
- ↑ زمانی، سلیمان و بلقیس، ۱۳۴۸ش،ص۱۳۰ و ۱۳۱.
- ↑ ثعلبی، قصص الأنبیاء، بیروت، ص۲۶۰.
- ↑ زمانی، سلیمان و بلقیس، ۱۳۴۸ش،ص۱۳۰.
- ↑ خالدی، القصص القرآنی، ۱۴۲۸ق، ج۳، ص۵۷۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۶، ص۳۶۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۸، ص۴۷.
- ↑ خالدی، القصص القرآنی، ۱۴۲۸ق، ج۳، ص۵۷۶.
- ↑ ابنعاشور، تفسیر التحریر و التنویر، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۶۱۰.
منابع
- ابن عبری، ابوالفرج، مختصر تاریخ الدول، بیروت، دار المشرق، ۱۹۹۲م.
- ابنعاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت، فرهنگ نشر نو، ۱۴۲۰ق.
- بار، محمد علی، الله جل جلاله و الأنبیاء علیهم السلام فی التوراة و العهد القدیم، دمشق، دار القلم، ۱۴۱۰ق.
- ثعلبی، احمد، قصص الأنبیاء، بیروت، المکتبة الثقافیة، بیتا.
- حقی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- حمیدی، جعفر، تاریخ اورشلیم(بیت المقدس)، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۱ش.
- خالدی، صلاح عبدالفتاح، القصص القرآنی، بیروت، دار الشامیة، ۱۴۲۸ق.
- خمینی، روحالله، سیمای معصومین در اندیشه امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۵ش.
- خوشدونی، مهدی، «واکاوی ملک سلیمان در قرآن کریم در قامت یک تمدن توحیدی»، دوفصلنامه مطالعات سیاسی تمدن نوین اسلامی، تهران، پژوهشگاه علوم اسلامی امام صادق(ع)، ۱۴۰۰ش.
- زمانی، مصطفی، سلیمان و بلقیس، قم، پیام اسلام، ۱۳۴۸ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، بنیاد معارف اسلامی، ۱۴۲۵ق.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بنحسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۰۸ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- مازندرانی، محمد صالح، شرح اصول کافی، بیروت، دار إحیاء الکتاب العربی، ۱۴۲۹ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- منتظرالقائم، اصغر و سلیمانی، زهرا، «توسعه و تمدنسازی در حکومتهای دینی»، نشریه تاریخ اسلام در آینه پژوهش، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۸ش.