جبیر بن مطعم
| مشخصات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | جُبَیرِ بْنِ مُطْعِم |
| کنیه | ابومحمد، یا ابوعَدی |
| محل زندگی | مکه، مدینه، کوفه |
| درگذشت | بین سالهای ۵۷ - ۵۹ق؛ مدینه |
| مدفن | منطقه صنمین (سوریه) |
| مشخصات دینی | |
| زمان اسلام آوردن | اختلافی: پس از فتح مکه یا پیش از آن |
| حضور در جنگها | حضور در صف مشرکین در غزوه بدر |
| دیگر فعالیتها | والی کوفه در زمان خلافت عمر |
جُبَیرِ بْنِ مُطْعِم، با کنیه ابومحمد، یا ابوعَدی (متوفی میان سالهای ۵۷ - ۵۹ق)، از قبیله قریش و صحابه پیامبر(ص) بود. او فرزند مطعم بن عدی است که پیامبر(ص) در پناه او وارد مکه شد. براساس گزارش مورخان او پیش یا در روز فتح مکه مسلمان شد و در تقسیم غنایم هوازن از «مؤلفة قلوبهم» بود.
جبیر در شورایی برای قتل پیامبر(ص) حضور داشت، در جنگ بدر اسیر مسلمانان شد و در جنگ احد غلام خود، وحشی، را تشویق کرد تا به انتقام قتل عمویش طُعیمه در بدر، حمزه بن عبدالمطلب را به شهادت برساند.
جبیر بن مطعم مدتی والی کوفه بود، در دوران عثمان و امام علی(ع) نقش مشاوره و مذاکره داشت و پس از قتل عثمان جنازه او را کفن کرد.
جبیر احادیثی از پیامبر(ص) روایت کرده و شاگردان و پسرانش از او نقل کردهاند. او بهعنوان نسبشناس برجسته قریش شناخته میشد و عمر از او برای ثبت اسامی و انساب مسلمانان در دیوان عطا استفاده کرد.
نسب و اسلام جبیر
جُبیر بن مُطعِم بن عدیّ بن نَوفل بن عبد مَناف بن قُصَیّ بن کِلاب، از قبیله قریش و تیره بنی نوفل در مکه بود.[۱] پدرش، مطعم بن عدی، در محاصره شعب ابوطالب صحیفه قریش را که علیه بنیهاشم نوشته شده بود، نقض کرد و همچنین پس از واقعه طائف، پیامبر(ص) را پناه داد، به همین سبب جبیر نزد پیامبر گرامی بود.[۲]
برخی منابع گزارش کردهاند که جبیر پیش از فتح مکه مسلمان شد[۳] و برخی او را روز فتح مکه مسلمان دانستهاند.[۴] وی از گروه «مؤلفة قلوبهم» در تقسیم غنایم هوازن بود.[۵]
جبیر در مدینه درگذشت.[۶] روایتی وجود دارد که او پس از واقعه عاشورا (۶۱ق) زنده بوده و از یاران امام سجاد(ع) بوده است،[۷] اما گفته شده این روایت قابل اعتماد نیست و ممکن است نام فرزند او، محمد، در روایت حذف شده یا تحریفی رخ داده باشد.[۸]
نقش و مناصب جبیر در تاریخ صدر اسلام
جبیر در شورایی از قریش که تصمیم به قتل پیامبر(ص) گرفتند، همراه عموی خود طُعیمة بن عدی و حارث بن عامر از بنی نوفل حضور داشت.[۹] او در جنگ بدر شرکت کرد و به اسارت مسلمانان درآمد،[۱۰] اما پیامبر(ص) هنگام دیدن او فرمود که اگر پدرت مطعم زنده بود، با شفاعتش تمامی اسیران آزاد میکردم.[۱۱]
جبیر نقل کرده است که در زمان اسارت، آیاتی از قرآن را از پیامبر شنید و بسیار تحت تأثیر قرار گرفت.[۱۲] بااینحال، در جنگ احد، او غلام خود، وحشی، را تشویق کرد تا به انتقام قتل عمویش طُعیمه در بدر، حمزه بن عبدالمطلب را به شهادت برساند.[۱۳]
جبیر در سال ۲۱ هجری قمری/۶۴۲م مدتی والی کوفه بود، اما به نیرنگ مغیرة بن شعبه، عمر بن خطاب او را از کوفه برداشت.[۱۴] در واپسین روزهای خلافت عثمان، جبیر از سوی او برای درخواست یاری نزد عبدالله بن عامر رفت [۱۵] و یک بار هم به همراه امام علی(ع) و شماری دیگر به مذاکره با مخالفان پرداخت.[۱۶]
وی سه روز پس از قتل عثمان به همراه چند تن دیگر، جنازه خلیفه مقتول را کفن کرد و خود بر آن نماز گزارد.[۱۷] در دوران خلافت امام علی(ع) نیز او یکی از چند بزرگ قریش بود که به پیشنهاد عمرو بن عاص در جریان حکمیت با آنها مشورت شد.[۱۸]
جبیر از حضرت محمد(ص) احادیثی روایت کرده است[۱۹] و ابراهیم بن عبدالرحمان بن عوف، سعید بن مسیب، سلیمان بن صرد خزاعی و شماری دیگر از جمله پسرانش محمد و نافع، از او روایت کردهاند.[۲۰]
نسبشناس مشهور
جبیر را آگاهترین فرد به انساب عرب و به ویژه نسب قریش دانستهاند.[۲۱] به همین سبب، عمر از او و نیز عقیل بن ابیطالب و مخرمة بن نوفل، از نسبشناسان بزرگ، خواست تا برای سازماندهی دیوان عطا (سازمان بخششهای مالی)، نام و نسب مسلمانان را گرد آورند.[۲۲]
پانویس
- ↑ ابنحزم، جمهرة انساب العرب، دار الکتب العلميه، ص۱۱۵-۱۱۶.
- ↑ ابنعبدالبر، الاستیعاب فی معرفة الصحابه، ۱۴۱۲ق، ۱۹۹۲م، ج۱، ص۲۳۳؛ ابناثیر، اسدالغابه، ۱۴۱۵ق، ۱۹۹۴م، ج۱، ص۲۷۱؛ ابنحجر، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۳۶.
- ↑ مقدسی، الجمع بین رجال الصححین، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۷۶؛ ابنعبدالبر، لإستیعاب فی معرفة الأصحاب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۳۳؛ ابناثیر، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۷۱؛ ابنحجر، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۳۶؛ مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۵۰۶.
- ↑ ابنحبان، تاریخ الصحابة، ۱۴۰۸ق، ص۵۸؛ ابنعبدالبر، الإستیعاب فی معرفة الأصحاب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۳۲.
- ↑ ابنعبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۳۰۵؛ ابنقتیبه،المعارف، ۱۹۹۲م، ج۳، ص۲۸۵، ۳۴۲.
- ↑ خلیفة بن خیاط، کتاب الطبقات، ۱۴۰۲ق، ص۹؛ ابنقتیبه،المعارف، ۱۹۹۲م، ج۳، ص۲۸۵.
- ↑ کشی، ص۱۲۳؛ ابن شهید، ص۱۲۰.
- ↑ شوشتری، قاموس الرجال، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۵۷۰-۵۷۲؛ خویی، معجم رجال، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۳۶.
- ↑ طبری، ج۲، ص۳۷۰.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۳۰.
- ↑ ابنحجر، الاصابة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۳۶.
- ↑ ابنعبدالبر، الإستیعاب فی معرفة الأصحاب، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۳۲-۲۳۳.
- ↑ ابناسحاق، السیر و المغازی، ۱۳۹۸ق، ص۳۲۳؛ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ۱۹۸۹م، ج۱، ص۲۸۶.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۱۵۵.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۲۹ق، ج۴، ص۵۶۱.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۳۵۹.
- ↑ ابنقتیبه،المعارف، ۱۹۹۲م، ج۳، ص۱۹۷.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۹۸.
- ↑ احمدبن حنبل، مسند، دار المنهاج، ج۵، ص۳۴-۴۳.
- ↑ مزی، تهذیب الکمال، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۵۰۶، ۵۰۷؛ ابنحجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ۱۳۲۵ق، ج۲، ص۶۴.
- ↑ ابنهشام، السیرة النبویة، دار المعرفة، ج۱، ص۱۲.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۴۴۹، ۴۵۷.
منابع
- ابونعیم، احمد بن عبدالله، معرفة الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۲۲ق.
- ابناثیر، علی بن محمد، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
- ابناسحاق، محمد، السیر و المغازی، بیروت، به کوشش سهیل زکار، ۱۳۹۸ق.
- ابنحبان، محمد، تاریخ الصحابة، بیروت، به کوشش بوران ضناوی، ۱۴۰۸ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۵ق.
- ابنحجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، بیروت، دار صادر، ۱۳۲۵ق.
- ابنحزم، علی بن احمد، جمهرة انساب العرب، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، بیتا، بیجا.
- ابنحنبل، احمد بن محمد، مسند الإمام أحمد بن حنبل، تخقیق: أحمد معبد عبدالکریم، جده، دار المنهاج، بیتا.
- ابنشهید ثانی، حسن بن زینالدین، التحریر الطاووسی، تصحیح: فاضل جواهری، قم، کتابخانه عمومی آیتاللهمرعشی نجفی(ره)، ۱۴۱۱ق.
- ابنعبدالبر، یوسف بن عبدالله، الإستیعاب فی معرفة الأصحاب، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- ابنقتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، قاهره، به کوشش ثروت عکاشه، ۱۹۹۲م.
- ابنهشام، عبدالملک، السیرة النبویة، تصحیح: ابراهیم ابیاری، بیروت، دار المعرفة، بیتا.
- بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، بیروت، المعهد الألمانی للابحاث الشرقیة، ۱۴۲۹ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت، دار و مکتبة الهلال، ۱۹۸۸م.
- خلیفة بن خیاط، کتاب الطبقات، به کوشش اکرم ضیاءعمری، ریاض، ۱۴۰۲ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، بینا، بیجا، چاپ پنجم، ۱۴۱۳ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم،۱۴۱۳ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
- شوشتری، محمد تقی، قاموس الرجال، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الأمم و الملوک، أبو جعفر محمد بن جریر الطبری، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- کشی، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی، تصحیح: محمد باقر بن محمد میر داماد، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، ۱۴۰۴ق.
- مزی، یوسف، تهذیب الکمال، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ۱۴۰۳ق.
- مقدسی, محمد بن طاهر، الجمع بین رجال الصححین، بیروت، ۱۴۰۵ق.
- واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۹ق.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دائره المعارف بزرگ اسلامی
- دانشنامه جهان اسلام