سرگردانی بنیاسرائیل
سرگردانی بنیاسرائیل در بیابان، کیفرِ سرپیچیِ آنها از فرمان حضرت موسی(ع)، بهشمار میرود. بر پایهٔ منابع تفسیری، بنیاسرائیل پس از خروج از مصر و رسیدن به مرزهای فلسطین، از پذیرش مأموریتِ پیکار با دشمنان خدا سر باز زدند که پیامدِ آن، محرومیت از ورود به آن سرزمین و سرگردانی چهلساله در بیابانهای خشک بود.
برخی مفسران، علت این مجازات را، نفرینِ بلعم باعورا یا گوسالهپرستیِ آنان نیز، دانستهاند. همچنین مکان این واقعه، صحرای سینا دانسته شده و چگونگیِ سرگردانی در مساحتی محدود، با فرضهایی چون دگرگونی معجزهآسای زمین یا محو شدن نشانههای مسیر، تبیین شده است.
ماجرای نافرمانی بنیاسرائیل، مجازات الهی و سرگردانی آنان در بیابان تیه، در کتاب مقدسِ یهودیان نیز بازتاب داشته و رخدادهایی همچون سایهبانیِ ابر، نزول مَنّ و سَلوَیٰ، جاری شدن چشمه از سنگ، نزول احکام الهی و وفات موسی و هارون(ع) از ویژگیهای این دوران شمرده میشود.
امام علی(ع) با یادآوریِ مجازات سرگردانی بنیاسرائیل، به مسلمانان هشدار دادند که به دلیل کوتاهی در یاریِ حق، دوران سرگردانی آنها، دشوارتر از بنیاسرائیل خواهد بود.
فرجام سرپیچی بنیاسرائیل
سرگردانیِ بنیاسرائیل در بیابان «تیه»، کیفر سرپیچی آنان از فرمان حضرت موسی(ع) شمرده میشود.[۱] قرآن کریم در آیات ۲۰ تا ۲۶ سورهٔ مائده، گزارشی کلی از این واقعه ارائه نموده است.[۲] بر پایهٔ منابع تفسیری، بنیاسرائیل در پی خروج از مصر، هنگامیکه به مرزهای فلسطین رسیدند،[۳] مأمور به ورود به سرزمین مقدس و پیکار با دشمنان خدا شدند، اما آنان به بهانهٔ نیرومندی ساکنان آن دیار، از پذیرش این فرمان سر باز زدند.[۴] به گزارش این منابع، پیامدِ این نافرمانی، محرومیت از ورود به آن سرزمین و سرگردانیِ چهلساله در بیابانی خشک و بیگیاه بود؛[۵] کیفری که پس از نفرین موسی(ع) و اجابت آن از سوی پروردگار، دامانگیرشان شد.[۶]
علت سرگردانی بنیاسرائیل
علت سرگردانی بنیاسرائیل - افزون بر نافرمانیای که در قرآن به آن تصریح شده[۷] - گوسالهپرستیِ چهلروزهٔ آنها[۸] و نفرینِ بلعم باعورا[۹] نیز، دانسته شده است.[۱۰]
ابنخَلدون (تاریخنگار و جامعهشناس) و برخی مفسران، سرگردانی چهلسالهٔ بنیاسرائیل را نه یک مجازاتِ صرف، بلکه راهکاری برای اصلاح روحی جامعه دانستهاند.[۱۱] آنان معتقدند نسلِ برآمده از دوران بردگی، به دلیل خودکمبینیِ ناشی از سلطهٔ فرعون، توانایی پذیرش جهاد و تشکیل تمدنی مستقل را نداشت. بدینسان، دورانِ سرگردانی فرصتی بود تا با جایگزینی نسلی با ایمان و بدون ویژگیهای منفی نیاکانشان، زیربنای یک جامعه مقتدر را فراهم آورد.[۱۲]
مکان و ماهیت سرگردانی
محل سرگردانی بنیاسرائیل، در صحرای سینا (واقع در مصر)،[۱۳] در مسافتی به طول شش فرسخ دانسته شده است؛[۱۴] مکانی که با عنوان «تیه» (به معنای سرگردانی) از آن یاد میشود.[۱۵]
در پاسخ به این پرسش که چگونه جمعیتی انبوه در مسافتی محدود، چهل سال به مقصد نرسیدند، احتمالاتی مطرح شده است؛ نخست آنکه شاید هنگام خواب، زمین دچار دگرگونی شده و آنان را به نقطه آغاز بازمیگردانده است؛ یا اینکه نشانههای راهنما بهگونهای معجزهآسا محو یا مخدوش شده تا آنان از آن بیابان رهایی نیابند.[۱۶] بر پایه منابع روایی، بنیاسرائیل شبانگاه مسیر را میپیمودند، اما به فرمان خداوند، زمین در سحرگاه موقعیت آنها را به نقطه شروع بازمیگرداند به گونهای که آنان با تصورِ اشتباه در انتخاب مسیر، هر روز دوباره به حرکت بازمیگشتند.[۱۷]
با توجه به تأکید قرآن مبنی بر سرگردانی و تحریمِ ورود بنیاسرائیل به سرزمین مقدس،[۱۸] بیشتر مفسران معتقدند، حرمتِ ورود به آن سرزمین نه از سنخ حرمت شرعی، بلکه از نوع حرمت تکوینی است؛ به این معنا که خداوند چنین مقدّر نمود تا بنیاسرائیل چهل سال نتوانند وارد آن سرزمین شوند و سرگردان باقی بمانند.[۱۹]
رخدادهای دوران سرگردانی
دورهٔ چهلسالهٔ سرگردانی بنیاسرائیل، با رخدادهای متعددی همراه بوده است.[۲۰] قرآن کریم به گوشهای از حوادث و الطاف الهی به آن قوم تصریح دارد؛[۲۱] مفسران، بر پایهٔ سیاق و ظاهر این آیات، وقایع مذکور را مربوط به دوران سرگردانی بنیاسرائیل دانسته[۲۲] و تاریخنگاران نیز بر آن تأکید کردهاند.[۲۳] در ذیل، به نمونههایی از این رخدادها اشاره میگردد:
- سایهبانی از ابر؛ بنا بر نظر مفسران در ذیل آیه ۵۷ سوره بقره، خداوند در پی شکایت بنیاسرائیل از گرمای بیابان و اظهار پشیمانی از نافرمانیِشان، به وسیلهٔ ابر بر ایشان سایه افکند.[۲۴]
- نزول منّ و سلوی؛ در تفاسیر چنین آمده که مَنّ (دانهٔ ترنجبین) و سَلْویٰ (بلدرچین)[۲۵] از جمله نعمتها و مواد غذایی بنیاسرائیل در دوران سرگردانی بود که هر روز در بینالطلوعین بر آنان نازل میشد.[۲۶]
- جاری شدن چشمه از سنگ؛ بر پایه منابع تفسیری، در پاسخ به شکایت بنیاسرائیل از تشنگی در بیابان، موسی(ع) به فرمان الهی با کوبیدن عصای خود بر سنگ، ۱۲ چشمه برای ۱۲ قبیلهٔ آنان جاری ساخت.[۲۷]
- نزول احکام و آموزههای اعتقادی؛ برخی پژوهشگران، دورهٔ سرگردانی بنیاسرائیل را عرصهٔ آزمون الهی و نزول تدریجی آموزههای اعتقادی و عملی برای آنان دانستهاند.[۲۸]
- وفات موسی و هارون؛ بیشتر مفسران، مطابقِ برخی روایات[۲۹] معتقدند که حضرت موسی و هارون(ع) هر دو در دوران سرگردانی بنیاسرائیل در بیابان تیه از دنیا رفتند.[۳۰]
برخی مفسران، با استناد به مصونیت پیامبران از عذاب، حضور موسی و هارون(ع) در بیابان تیه را نفی کردهاند؛[۳۱] اما برخی دیگر با تمثیلِ سرد شدن آتش بر ابراهیم، بر این باورند که حتی در صورت حضور نیز، خداوند میتوانست سختیِ این دوران را برای پیامبرانش به سلامت و آسایش تبدیل کند.[۳۲]
سرگردانی بنیاسرائیل به روایت کتاب مقدس
ماجرای سرپیچی بنیاسرائیل، مجازات الهی و سرگردانی آنان در بیابان تیه، در کتاب مقدس (عهد عتیق) بازتاب یافته است.[۳۳] سِفر اِعداد که بخش عمدهٔ آن روایتگر این دوره از تاریخ بنیاسرائیل است، در تورات عبری، با نام «در بیابان» شناخته میشود.[۳۴] بر پایه روایات این بخش، بنیاسرائیل پس از نافرمانی و آگاهی از پیامدهای آن، پشیمان شدند و با وجود نهی موسی(ع)، تلاشی نافرجام را برای ورود به سرزمین مقدس آغاز کردند که به درگیری با عمالقه (ساکنان آن منطقه)،[یادداشت ۱] شکست و عقبنشینی آنان انجامید.[۳۵]
بنابر گزارش کتاب مقدس، پس از این واقعه، بنیاسرائیل سالهای متمادی در نواحی اطراف بحرالمیت (شمال اردن) در حرکت بودند[۳۶] و با گروههای مختلفی درگیر شدند تا سرانجام در دشت موآب (در کرانه رود اردن)، مستقر شدند.[۳۷] این منطقه شاهد وقایعی همچون انحرافات اخلاقی و عقیدتی و شیوع بیماری در میان آن قوم بود که به مرگ شمار بسیاری از آنان انجامید.[۳۸] در نهایت، پس از وفات حضرت موسی(ع)، دوران سرگردانی بنیاسرائیل به پایان رسید و نسل جدید این قوم، به رهبری یوشع بن نون، از آنجا وارد سرزمین موعود شدند.[۳۹]
مقایسه سرگردانی بنیاسرائیل و امت اسلام
بر پایهٔ روایتی از امام باقر(ع)،[۴۰] پس از پیامبر(ص)، وضعیتی مشابه سرپیچی بنیاسرائیل و سرگردانی چهلسالهٔ آنان در میان امت اسلام پدید آمد؛ بهگونهای که این امت نیز در مسیر شناخت و پذیرش حقِ امام علی(ع)، چهل سال دچار سرگردانی شدند.[۴۱] برخی حدیثشناسان همچون علامه مجلسی، مبدأ این بازهٔ چهلساله را از زمان اعلام جانشینی امام علی(ع) توسط پیامبر(ص) در دوران پیش از هجرت به مدینه محاسبه کردهاند.[۴۲]
امام علی(ع) نیز در خطبه ۱۶۶ نهجالبلاغه، با یادآوری دوران سرگردانی بنیاسرائیل در پیِ نافرمانی از دستور الهی، به مسلمانان هشدار دادند که به دلیل تفرقه و کوتاهی در یاریِ حق، دوران سرگردانی و انحرافِ این امت، بسا طولانیتر و دشوارتر از بنیاسرائیل خواهد بود.[۴۳] همچنین برخی مفسران، با استناد به ماجرای سرگردانی و سرنوشت بنیاسرائیل، سرپیچی از فرمان الهی را عاملی مؤثر در تغییر سرنوشت افراد و جوامع دانستهاند.[۴۴]
پانویس
- ↑ مَغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۴۴.
- ↑ اسدی، «وادی سرگردانی؛ بررسی روایت عهد عتیق و قرآن کریم درباره وادی تیه»، ص۶.
- ↑ مرکز فرهنگ ومعارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۵۲۰؛ قُرَشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۴۷.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۵۲ش، ج۵، ص۲۹۲؛ سید قطب، فی ظلال القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۸۷۰-۸۷۱؛ فیضالاسلام، ترجمه و تفسیر قرآن، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۲۲.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به عیاشی، التفسیر، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۰۴، حدیث ۷۰؛ مَغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۴۴؛ ابنکثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۷۱؛ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۲۴۰.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۳۴۳؛ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۳۴۹؛ فیضالاسلام، ترجمه و تفسیر قرآن، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۲۳.
- ↑ سورهٔ مائده آیه ۲۴-۲۶.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۳، ص۴۹۱.
- ↑ جرجانی، جلاء الأذهان، ۱۳۳۷ش، ج۳، .ص۲۸۹-۲۹۰.
- ↑ مرکز فرهنگ ومعارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ش، ج۹، ص۲۶۴.
- ↑ ابنخلدون، تاریخ ابنخلدون، مؤسسه اعلمی، ج۱، ص۱۴۱-۱۴۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۳۴۴؛ سید قطب، فی ظلال القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۸۷۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۳۴۴؛ سید قطب، فی ظلال القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۸۷۱؛ ابنخلدون، تاریخ ابنخلدون، مؤسسه اعلمی، ج۱، ص۱۴۱-۱۴۲.
- ↑ عیاشی، التفسیر، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۰۵-۳۰۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۸۱.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۳، ص۴۹۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۸۱.
- ↑ عیاشی، التفسیر، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۰۴، حدیث ۷۴؛ شیخ مفید، الإختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۶۵؛ بحرانی، البرهان، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۲۶۷، حدیث ۳۰۱۱.
- ↑ سوره مائده، آیه ۲۶.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۳، ص۴۹۰؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۵۲ش، ج۵، ص۲۹۴؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۱، ص۳۳۶.
- ↑ اسدی، «وادی سرگردانی؛ بررسی روایت عهد عتیق و قرآن کریم درباره وادی تیه»، ص۹.
- ↑ سورهٔ بقره، آیه ۵۷-۶۰؛ سورهٔ اعراف، آیه ۱۶۰ و سورهٔ طه، آیه ۸۰.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۱، ص۲۵۹ و ۲۶۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۴۳-۲۴۴؛ ابنکثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۶۸-۱۷۲.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۴۳۰-۴۳۱؛ ابنکثیر دمشقی، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۸۰-۲۸۱؛ مقدسی، البدء و التاریخ، ج۳، ص۲۸۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۴۳؛ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۳، ص۲۵۸؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۲۰۵.
- ↑ قُرَشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۲۲.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۳، ص۲۵۸-۲۵۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۴۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۵۰؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۵۲۸؛ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۳۶-۱۳۷.
- ↑ اسدی، «وادی سرگردانی؛ بررسی روایت عهد عتیق و قرآن کریم درباره وادی تیه»، ص۸.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به کوفی اهوازی، الزهد، ۱۴۰۲ق، ص۸۰، حدیث ۲۱۵؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۱۱۲، حدیث ۴؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۱۵۴، حدیث ۱۷.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به طبرسی، قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۶۵؛ شریف لاهیجی، تفسیر شریف لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۶۳۸؛ شاهعبدالعظیمی، تفسیر إثنی عشری، ۱۳۶۳ق، ج۳، ص۶۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۸۱.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۸۱.
- ↑ کتاب مقدس، کتاب اعداد، باب ۱۴، آیه ۲۶-۳۶؛ مرکز فرهنگ ومعارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ش، ج۹، ص۱۲۳.
- ↑ بطرس، قاموس الکتاب المقدس، ۱۹۹۴م، ص۶۰۹.
- ↑ کتاب مقدس، کتاب اعداد، باب ۱۴، آیه ۱-۴۵.
- ↑ شرکة ماستر میدیا، التفسیر التطبیقی للکتاب المقدس، ۱۹۹۷م، ص۲۷۰-۲۷۱.
- ↑ کتاب مقدس، کتاب اعداد، باب ۲۰، آیه ۱۴-۲۱ و باب ۲۱، آیه ۱-۳۵ و باب ۲۲، آیه ۱.
- ↑ کتاب مقدس، کتاب اعداد، باب ۲۳، آیه ۱-۱۳ و باب ۲۵، آیه ۱-۹.
- ↑ کتاب مقدس، کتاب یوشع، باب ۱، آیه ۱-۴.
- ↑ عیاشی، التفسیر، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۰۳-۳۰۴، حدیث ۶۸.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۵، ص۹۳.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۳، ص۱۸۰.
- ↑ نهج البلاغة (للصبحی صالح)، ۱۴۱۴ق. خطبهٔ ۱۶۶، ص۲۴۱.
- ↑ قُرَشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۵۰.
یادداشت
- ↑ عمالقه جمعیتی از نژاد سامی بودند که در شمال شبهجزیره عربستان، نزدیک صحرای سینا، زندگی میکردند. آنان به مصر حمله کردند و مدتها آن را در اختیار داشتند. حکومتشان حدود ۵۰۰ سال طول کشید.(طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۵، ص۲۹۱.)
منابع
- قرآن کریم.
- ابنخلدون، عبد الرحمان بن محمد، تاریخ ابنخلدون، بیروت، مؤسسه اعلمی، بی تا.
- ابنکثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: محمد حسین شمس الدین، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- ابنکثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷ق.
- اسدی، علی، «وادی سرگردانی؛ بررسی روایت عهد عتیق و قرآن کریم درباره وادی تیه»، در فصلنامهٔ علمی-پژوهشی معرفت ادیان، سال دوم، شماره اول، زمستان ١٣٨٩ش.
- بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، مصحح: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، مؤسسه بعثه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- بطرس عبدالملک و دیگران، قاموس الکتاب المقدس، قاهره، دارالثقافة، چاپ نهم، ۱۹۹۴م.
- جرجانی، ابو المحاسن حسین بن حسن، جلاء الأذهان و جلاء الأحزان، مصحح: میر جلالالدین حسینی محدث، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۳۷ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- سید قطب، ابراهیم حسین شاذلی، فی ظلال القرآن، بیروت، دارالشروق، چاپ پانزدهم، ۱۴۰۸ق.
- شاهعبدالعظیمی، حسین، تفسیر إثنی عشری، تهران، نشر میقات، چاپ اول، ۱۳۶۳ق.
- شرکة ماستر میدیا، التفسیر التطبیقی للکتاب المقدس، قاهره، شرکة ماستر میدیا، ۱۹۹۷م.
- شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، تحقیق: حسینی ارموی (محدث)، میر جلال الدین، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
- شیخ صدوق، ابنبابویه، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق و تصحیح: علیاکبر غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه: شیخ آقابزرگ تهرانی، تحقیق: احمد قصیرعاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، بی تا.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإختصاص، مصحح: علیاکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۵۲ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمدجواد بلاغی، مصحح: فضلالله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، بیروت، دارالمعرفة، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک (تاریخ طبری)، تحقیق: محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، محقق و مصحح: هاشم رسولی محلاتی، تهران، المطبعة العلمیة، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
- فخر رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تحقیق: حسین اعلمی، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- فیضالاسلام اصفهانی، علینقی، ترجمه و تفسیر قرآن عظیم، تهران، نشر فقیه، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- قرشی، سید علیاکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، چاپ سوم، ۱۳۷۷ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کتاب مقدس، به همت انجمن کتاب مقدس، ترجمه: جماعت بریتش وفورن بیبل سوسائیتی، لندن، مطبع دروگولین، چاپ اول، ۱۸۹۵م.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح: علیاکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- کوفی اهوازی، حسین بن سعید، الزهد، تحقیق و تصحیح: غلامرضا عرفانیان یزدی، قم، المطبعة العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۰۲ق.
- مدرسی، محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مرکز فرهنگ ومعارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، قم، موسسه بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
- مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، بور سعید، بیتا.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- مَغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- نهج البلاغة، تصحیح: صبحی صالح، قم، نشر هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، تفسیر راهنما، قم، موسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، چاپ پنجم، ۱۳۸۶ش.