سرگردانی بنیاسرائیل
سرگردانی بنیاسرائیل داستانی قرآنی است که به محرومیت چهلساله بنیاسرائیل از ورود به سرزمین مقدس و سرگردانی در بیابان تیه پس از سرپیچی از فرمان موسی(ع) اشاره دارد. این واقعه در آیات ۲۰ تا ۲۶ سوره مائده گزارش شده و در منابع تفسیری درباره علت، مکان و چگونگی آن دیدگاههای مختلفی مطرح شده است. در منابع اسلامی، رخدادهایی مانند سایهافکنی ابر، نزول منّ و سلوی و جوشیدن آب از سنگ برای بنیاسرائیل در این دوره گزارش شده است. این ماجرا در کتاب مقدس نیز بازتاب یافته و در روایات و تفاسیر اسلامی، از آن برای هشدار درباره پیامدهای نافرمانی و تفرقه در امت اسلام استفاده شده است.
فرجام سرپیچی بنیاسرائیل از دستور موسی(ع)
سرگردانیِ بنیاسرائیل از داستانهای قرآن درباره بنیاسرائیل است که در آیات ۲۰ تا ۲۶ سورهٔ مائده، گزارش شده است.[۱] این واقعه پس از خروج بنیاسرائیل از مصر و هنگامی رخ داد که آنان به مرزهای سرزمین مقدس رسیدند.[۲] موسی(ع) آنان را به ورود به سرزمین مقدس و پیکار با دشمنان فراخواند؛ اما آنان به بهانه نیرومندی ساکنان آنجا، از پذیرش این فرمان خودداری کردند.[۳] در پی این نافرمانی، ورود آنان به سرزمین مقدس برای چهل سال ممنوع شد و آنان در بیابان تیه سرگردان ماندند.[۴] برخی منابع، این سرگردانی را پس از نفرین موسی(ع) و اجابت آن از سوی خداوند دانستهاند.[۵]
در برخی تفاسیر، افزون بر نافرمانیِ یادشده،[۶] گوسالهپرستیِ چهلروزه بنیاسرائیل[۷] نیز از عوامل این سرگردانی دانسته شده است.[۸] همچنین، در برخی گزارشها نفرینِ بلعم باعورا سبب این سرگردانی دانسته شده؛ گزارشی که ابوالفتوح رازی، مفسر قرن ششم، آن را مخالف عقل و شرع شمرده است.[۹]
ابنخَلدون[۱۰] و برخی مفسران، سرگردانی چهلساله را افزون بر مجازات، فرصتی برای اصلاح بنیاسرائیل دانستهاند.[۱۱] به باور آنان، نسلی که سالها تحت سلطه فرعون زندگی کرده بود، آمادگی لازم برای تشکیل جامعهای مستقل را نداشت؛ ازاینرو، این دوره زمینه شکلگیری نسلی آمادهتر را فراهم کرد.[۱۲] برخی پژوهشگران نیز دوره سرگردانی بنیاسرائیل را عرصه آزمون و تربیت آنان دانستهاند.[۱۳]
مکان و ماهیت سرگردانی
در برخی منابع، محل سرگردانی بنیاسرائیل، صحرای سینا در مصر[۱۴] و منطقهای به طول شش فرسخ دانسته شده است.[۱۵] این منطقه به سبب سرگردانی بنیاسرائیل در آن، «بیابان تیه» (بیابان سرگردانی) خوانده شده است.[۱۶] درباره چگونگی سرگردانی، دیدگاههایی در منابع اسلامی مطرح شده است؛ از جمله بازگرداندهشدن آنان به نقطه آغاز بهصورت معجزهآسا یا پنهانشدن نشانههای مسیر.[۱۷] در برخی روایات نیز آمده است که آنان شبانه حرکت میکردند و صبح به نقطه آغاز بازمیگشتند.[۱۸]
بیشتر مفسران، تحریم ورود بنیاسرائیل به سرزمین مقدس در قرآن[۱۹] را بهمعنای ممنوعیتی تکوینی دانستهاند، نه حکمی شرعی؛ یعنی خدا مقرر کرده بود که آنان تا چهل سال امکان ورود به آن سرزمین را نداشته باشند.[۲۰]
رخدادهای دوران سرگردانی
دوران چهلساله سرگردانی بنیاسرائیل با رخدادها، حوادث و همچنین نعمتهایی همراه بود.[۲۱] برخی مفسران، شماری از آیات قرآن[۲۲] را ناظر به این دوره دانستهاند:
- سایهافکنی ابر بر بنیاسرائیل؛ بنا بر نظر مفسران در ذیل آیه ۵۷ سوره بقره، خداوند در پی شکایت بنیاسرائیل از گرمای بیابان و پشیمانی آنان از نافرمانی، به وسیله ابر بر آنان سایه افکند.[۲۳]
- نزول منّ و سلوی؛ در تفاسیر مَنّ و سَلْویٰ[۲۴] از نعمتهای خدا به بنیاسرائیل در دوران سرگردانی دانسته شده است.[۲۵]
- جوشیدن آب از سنگ؛ بر پایه منابع تفسیری، در پی شکایت بنیاسرائیل از تشنگی در بیابان، موسی(ع) به فرمان خداوند عصای خود را بر سنگ زد و برای دوازده قبیله بنیاسرائیل دوازده چشمه جاری شد.[۲۶]
- وفات موسی و هارون؛ بیشتر مفسران، بر پایه برخی روایات[۲۷] درگذشت حضرت موسی(ع) و هارون(ع) را در دوران سرگردانی بنیاسرائیل دانستهاند.[۲۸]در مقابل، به گزارش طبرسی، برخی مفسران با استناد به مصونیت پیامبران از عذاب، حضور آنان را در بیابان تیه نپذیرفتهاند.[۲۹] برخی دیگر با استناد به ماجرای نجات ابراهیم(ع) از آتش، این استدلال را نپذیرفته و امکان حفظ پیامبران از آسیب و عذاب را در چنین شرایطی مطرح کردهاند.[۳۰]
سرگردانی بنیاسرائیل به روایت کتاب مقدس
ماجرای سرپیچی بنیاسرائیل، مجازات آنان و سرگردانی در بیابان، در کتاب مقدس نیز بازتاب یافته است.[۳۱] سفر اعداد، که بخش مهمی از آن به این دوره از تاریخ بنیاسرائیل اختصاص دارد، در تورات عبری «در بیابان» نامیده میشود.[۳۲] بر اساس این گزارش، بنیاسرائیل پس از آگاهی از مجازات خود پشیمان شدند و برخلاف فرمان موسی(ع)، برای ورود به سرزمین مقدس اقدام کردند؛ اما در نبرد با عمالقه شکست خوردند و عقبنشینی کردند.[۳۳]
در ادامه، بنیاسرائیل سالها در بیابان سرگردان بودند[۳۴]و در مسیر خود با گروههایی درگیر شدند تا سرانجام در دشت موآب، در شرق رود اردن، مستقر شدند.[۳۵]در این دوره، رخدادهایی مانند انحرافات اخلاقی و دینی و شیوع بیماری در میان آنان گزارش شده است.[۳۶] پس از درگذشت موسی(ع)، یوشع بن نون رهبری بنیاسرائیل را بر عهده گرفت و آنان را به سوی سرزمین موعود هدایت کرد.[۳۷]
هشدار درباره سرگردانی امت اسلام
بر پایه روایتی از امام باقر(ع)،[۳۸] وضعیت امت اسلام پس از رحلت پیامبر(ص) به سرگردانی بنیاسرائیل تشبیه شده و آمده است که مسلمانان در شناخت و پذیرش حق امام علی(ع) چهل سال سرگردان ماندند.[۳۹] علامه مجلسی، آغاز این دوره را بر اساس این روایت، از زمان اعلام جانشینی امام علی(ع) توسط پیامبر(ص)، پیش از هجرت به مدینه، دانسته است.[۴۰]
امام علی(ع) نیز در خطبه ۱۶۶ نهجالبلاغه، با اشاره به سرگردانی بنیاسرائیل پس از نافرمانی از فرمان الهی، مسلمانان را از تفرقه و کوتاهی در یاری حق برحذر داشته است.[۴۱] برخی مفسران نیز با استناد به این سرگذشت، نافرمانی از فرمان الهی را از عوامل مؤثر در دگرگونی سرنوشت افراد و جوامع دانستهاند.[۴۲]
پانویس
- ↑ اسدی، «وادی سرگردانی؛ بررسی روایت عهد عتیق و قرآن کریم درباره وادی تیه»، ص۶.
- ↑ مرکز فرهنگ ومعارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۵۲۰؛ قُرَشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۴۷.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به: طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۵، ص۲۹۲؛ سید قطب، فی ظلال القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۸۷۰-۸۷۱؛ فیضالاسلام، ترجمه و تفسیر قرآن، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۲۲.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به: عیاشی، التفسیر، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۰۴، حدیث ۷۰؛ مَغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۴۴؛ ابنکثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۷۱؛ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۲۴۰.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۳۴۳؛ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۳۴۹؛ فیضالاسلام، ترجمه و تفسیر قرآن، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۲۳.
- ↑ سورهٔ مائده آیه ۲۴-۲۶.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۳، ص۴۹۱.
- ↑ مرکز فرهنگ ومعارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ش، ج۹، ص۲۶۴.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۱۴.
- ↑ ابنخلدون، تاریخ ابنخلدون، مؤسسة الاعلمی، ج۱، ص۱۴۱-۱۴۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۳۴۴؛ سید قطب، فی ظلال القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۸۷۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۳۴۴؛ سید قطب، فی ظلال القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۸۷۱؛ ابنخلدون، تاریخ ابنخلدون، مؤسسه اعلمی، ج۱، ص۱۴۱-۱۴۲.
- ↑ اسدی، «وادی سرگردانی؛ بررسی روایت عهد عتیق و قرآن کریم درباره وادی تیه»، ص۸.
- ↑ عیاشی، التفسیر، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۰۵-۳۰۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۸۱.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۳، ص۴۹۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۸۱.
- ↑ عیاشی، التفسیر، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۰۴، حدیث ۷۴؛ شیخ مفید، الإختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۶۵؛ بحرانی، البرهان، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۲۶۷، حدیث ۳۰۱۱.
- ↑ سوره مائده، آیه ۲۶.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۳، ص۴۹۰؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۵، ص۲۹۴؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۱، ص۳۳۶.
- ↑ اسدی، «وادی سرگردانی؛ بررسی روایت عهد عتیق و قرآن کریم درباره وادی تیه»، ص۹.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۱، ص۲۵۹ و ۲۶۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۴۳-۲۴۴؛ ابنکثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۶۸-۱۷۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۴۳؛ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۳، ص۲۵۸؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۲۰۵.
- ↑ قُرَشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۴، ص۲۲.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۳، ص۲۵۸-۲۵۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۴۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۵۰؛ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۵۲۸؛ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۳۶-۱۳۷.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به: کوفی اهوازی، الزهد، ۱۴۰۲ق، ص۸۰، حدیث ۲۱۵؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۱۱۲، حدیث ۴؛ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۱، ص۱۵۴، حدیث ۱۷.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به: طبرسی، قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۶۵؛ شریف لاهیجی، تفسیر شریف لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۶۳۸؛ شاهعبدالعظیمی، تفسیر إثنی عشری، ۱۳۶۳ق، ج۳، ص۶۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۸۱.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۸۱.
- ↑ نگاه کنید به: کتاب مقدس، کتاب اعداد، باب ۱۴، آیه ۲۶-۳۶.
- ↑ بطرس، قاموس الکتاب المقدس، ۱۹۹۴م، ص۶۰۹.
- ↑ کتاب مقدس، کتاب اعداد، باب ۱۴، آیه ۱-۴۵.
- ↑ شرکة ماستر میدیا، التفسیر التطبیقی للکتاب المقدس، ۱۹۹۷م، ص۲۷۰-۲۷۱.
- ↑ کتاب مقدس، کتاب اعداد، باب ۲۰، آیه ۱۴-۲۱ و باب ۲۱، آیه ۱-۳۵ و باب ۲۲، آیه ۱.
- ↑ کتاب مقدس، کتاب اعداد، باب ۲۳، آیه ۱-۱۳ و باب ۲۵، آیه ۱-۹.
- ↑ کتاب مقدس، کتاب یوشع، باب ۱، آیه ۱-۴.
- ↑ عیاشی، التفسیر، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۳۰۳-۳۰۴، حدیث ۶۸.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۵، ص۹۳.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۳، ص۱۸۰.
- ↑ نهج البلاغة (للصبحی صالح)، ۱۴۱۴ق. خطبهٔ ۱۶۶، ص۲۴۱.
- ↑ قُرَشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۵۰.
منابع
- قرآن کریم.
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مصحح: محمدمهدی ناصح و محمدجعفر یاحقی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
- ابنخلدون، عبد الرحمان بن محمد، تاریخ ابنخلدون، بیروت، مؤسسه اعلمی، بی تا.
- ابنکثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: محمد حسین شمس الدین، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- اسدی، علی، «وادی سرگردانی؛ بررسی روایت عهد عتیق و قرآن کریم درباره وادی تیه»، در فصلنامهٔ علمی-پژوهشی معرفت ادیان، سال دوم، شماره اول، زمستان ۱۳۸۹ش.
- بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، مصحح: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، مؤسسه بعثه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- بطرس عبدالملک و دیگران، قاموس الکتاب المقدس، قاهره، دارالثقافة، چاپ نهم، ۱۹۹۴م.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- سید قطب، ابراهیم حسین شاذلی، فی ظلال القرآن، بیروت، دارالشروق، چاپ پانزدهم، ۱۴۰۸ق.
- شاهعبدالعظیمی، حسین، تفسیر إثنی عشری، تهران، نشر میقات، چاپ اول، ۱۳۶۳ق.
- شرکة ماستر میدیا، التفسیر التطبیقی للکتاب المقدس، قاهره، شرکة ماستر میدیا، ۱۹۹۷م.
- شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، تحقیق: حسینی ارموی (محدث)، میر جلال الدین، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، تحقیق و تصحیح: علیاکبر غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۹۵ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه: شیخ آقابزرگ تهرانی، تحقیق: احمد قصیرعاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، بی تا.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإختصاص، مصحح: علیاکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۵۲ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمدجواد بلاغی، مصحح: فضلالله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، بیروت، دارالمعرفة، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، محقق و مصحح: هاشم رسولی محلاتی، تهران، المطبعة العلمیة، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تحقیق: حسین اعلمی، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- فیضالاسلام اصفهانی، علینقی، ترجمه و تفسیر قرآن عظیم، تهران، نشر فقیه، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- قرشی، سید علیاکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، چاپ سوم، ۱۳۷۷ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کتاب مقدس، به همت انجمن کتاب مقدس، ترجمه: جماعت بریتش وفورن بیبل سوسائیتی، لندن، مطبع دروگولین، چاپ اول، ۱۸۹۵م.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح: علیاکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- کوفی اهوازی، حسین بن سعید، الزهد، تحقیق و تصحیح: غلامرضا عرفانیان یزدی، قم، المطبعة العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۰۲ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مدرسی، محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- مرکز فرهنگ ومعارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، قم، موسسه بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- مَغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- نهج البلاغة، تصحیح: صبحی صالح، قم، نشر هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، تفسیر راهنما، قم، موسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، چاپ پنجم، ۱۳۸۶ش.