زید بن ارقم
| مشخصات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | زید بن ارقم انصاری خزرجی |
| محل زندگی | مدینه • کوفه |
| مهاجر/انصار | انصار |
| نسب/قبیله | خزرج |
| درگذشت | سال ۶۵ قمری یا ۶۶ و یا ۶۸ق در کوفه |
| مشخصات دینی | |
| حضور در جنگ‌ها | در ۱۹ جنگ که ۱۷ تای آنها از غزوات بوده است |
| نقش‌های برجسته | یاران امام علی(ع) |
| دیگر فعالیت‌ها | راوی حدیث غدیر • شرکت در جنگ صفین • اعتراض به رفتار ابن زیاد با سر امام حسین(ع) |
زید بن اَرقَم انصاری خزرجی، از صحابه پیامبر اکرم(ص) و از انصار بود که در نوجوانی مسلمان شد. در چندین غزوه همراه پیامبر(ص) شرکت داشت و بعد از غزوه بنی‌مصطلق سخنان منافقانه عبدالله بن اُبَی را به پیامبر گزارش داد و پس از آن سوره منافقون نازل شد. زید از راویان حدیث غدیر است که پس از پیامبر(ص) نیز جزو یاران امام علی(ع) قرار گرفت و در جنگ صفین همراه او بود. او پس از واقعه عاشورا به رفتار ابن‌زیاد با سر امام حسین(ع) اعتراض کرد. ماجرای تلاوت قرآن توسط سر امام حسین(ع) را نیز او روایت کرده است.
معرفی
زید بن ارقم بن زید بن قیس بن نعمان بن مالک از قبیله خزرج و از انصار است.[۱] درباره کنیه زید در منابع اختلاف نظر دیده می‌شود و کنیه‌هایی مانند ابوسعد، ابوانیسه، ابوعمرو، ابوعامر، ابوسعیده، ابن عدی، ابوعماره، ابوحمزه و ابوانیس برای او ذکر شده است.[۲] سال تولد زید مشخص نیست و درباره سال وفات او نیز اختلاف وجود دارد. ابن سعد در الطبقات الکبری، حاکم در المستدرک و نیز نویسندگان الاستیعاب و اسد الغابة، وفات او را در کوفه در سال ۶۸ق دانسته‌اند. برخی نیز وفات او را در کوفه و در روزگار حکمرانی مختار، در سال ۶۶ قمری یا ۶۵ق گزارش کرده‌اند.[۳]
زید به‌عنوان صحابی پیامبر(ص) در نوزده جنگ شرکت داشت که در هفده غزوه همراه رسول خدا بود. نخستین غزوه‌ای که در آن شرکت کرد، غزوه بنی‌مصطلق بود.[۴] او به دلیل کمی سن در بدر و احد حضور نداشت.[۵]
پس از درگیری مهاجرین و انصار بر سر آب و تهدید عبدالله بن ابی به بیرون کردن مهاجران از مدینه، زید بن ارقم سخنان عبدالله بن ابی را به پیامبر(ص) گزارش کرد. عبدالله گفته بود: «به خدا قسم که اگر به مدینه بازگردیم، ما که عزیزان مدینه‌ایم، این مهاجران زبون و بیچاره را بیرون می‌کنیم».[یادداشت ۱] پس از آنکه عبدالله بن ابی سخنان خود را انکار کرد و زید بن ارقم را به دروغ‌گویی متهم ساخت، برخی از بزرگان انصار نیز به دلیل خردسالی زید، سخن او را ناشی از اشتباه دانستند. در این هنگام، سوره منافقون نازل شد و در آیه ۸، سخن عبدالله بن ابی را بازگو کرد: «یَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَی الْمَدِینَةِ لَیُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ».[۶]
پس از پیامبر
از فضل بن شاذان نقل شده است که زید بن ارقم از نخستین کسانی بود که [پس از رحلت پیامبر(ص)] به سوی امام علی(ع) بازگشتند.[۷] همچنین گفته شده است که او در واقعه سقیفه از طرفداران امام علی(ع) بود و معتقد بود اگر ایشان برای جانشینی پیامبر(ص) مطرح شود، کسی با او مخالفت نخواهد کرد.[۸][یادداشت ۲] زید به همراه امام علی(ع) در جنگ صفین شرکت کرد و از یاران ویژه او بود.[۹]
زید و نقل حدیث غدیر
زید از راویان خطبه و حدیث غدیر از پیامبر(ص) است. راویان بسیاری در منابع معتبر اهل سنت، از جمله احمد بن حنبل در مسند، نسائی در السنن الکبری و خصائص امیرالمؤمنین و حاکم نیشابوری در المستدرک، این حدیث را با اسناد گوناگون از وی نقل کرده‌اند.[۱۰]
برخی گفته‌اند در ماجرای رحبه، هنگامی که امیرالمؤمنین(ع) از صحابه خواست شنیده‌های خود از پیامبر(ص) درباره حدیث «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ» را گواهی دهند، زید گواهی نداد و امام دعا کرد که او نابینا شود و چنین شد.[۱۱] سید محسن امین می‌نویسد از آنجا که روایت مشابهی درباره براء بن عازب نیز نقل شده است، احتمال دارد روایت‌هایی که کتمان شهادت را به زید نسبت داده‌اند، با گزارش مربوط به براء اشتباه شده باشند؛ زیرا راویان بسیاری حدیث غدیر را از زید نقل کرده‌اند. افزون بر این، زید از کسانی بود که امام علی(ع) را بر دیگران برتر می‌دانست و از یاران ویژه آن حضرت به شمار می‌رفت.[۱۲]
واکنش وی پس از واقعه عاشورا
از زید بن ارقم دو نکته تاریخی درباره واقعه کربلا ثبت شده است. نخست اعتراض در جلسه عمومی به ابن زیاد پس از واقعه کربلا و دیگری نقلی درباره قرائت قرآن توسط سر امام حسین(ع) بر نیزه.
اعتراض علنی به عبیدالله بن زیاد
بنا بر نقل علامه مجلسی در بحار الانوار، سعید بن معاذ و عمرو بن سهل گفته‌اند که وقتی سر امام حسین(ع) را نزد عبیدالله بن زیاد آوردند، عبیدالله با چوب‌دستی خود به چشم‌ها و لب‌های امام حسین(ع) می‌زد. زید بن ارقم با دیدن این صحنه گفت: ای ابن زیاد، چوب‌دستی‌ات را بردار؛ چراکه من رسول خدا(ص) را دیدم که لبان مبارکش را بر این لب و دهان می‌نهاد و آنها را می‌بوسید. سپس با صدای بلند گریه کرد. ابن زیاد گفت: ای دشمن خدا، خداوند چشمانت را گریان کند! اگر پیرمرد فرتوتی نبودی که عقلت را از دست داده‌ای، به‌یقین گردنت را می‌زدم![۱۳]
زید گفت: پس بگذار ماجرای دیگری را برای تو بگویم که از آنچه گفتم نیز مهم‌تر است و آن این است که من روزی رسول خدا(ص) را دیدم که حسن(ع) را روی زانوی راست و حسین(ع) را روی زانوی چپ خود نشانده بود؛ دستان مبارک خود را بر سر آنها کشید و گفت: «أَللّهُمَّ إِنّی أسْتَوْدِعُکَ إیاهُما وَ صالِحَ الْمُؤمِنینَ»؛ (خدایا من این دو و مؤمنان صالح را به تو می‌سپارم.) اکنون بگو با امانت رسول خدا چه کرده‌ای؟[۱۴] زید بن ارقم پس از این گفتگو از مجلس ابن زیاد برخاست و بیرون رفت.[۱۵]
مطابق نقل تاریخ طبری، پس از رفتن زید بن ارقم، برخی از مردم گفتند: زید هنگامی که از کنار ما می‌گذشت، گفت: «مَلِکَ عَبْدٌ حُرّاً فاتَّخذهم تَلَداً» برده‌ای مالکِ آزاده‌ای شده است»؛(بنده‌ای بنده دیگر را مالک شد پس همه را خانه زاد خود فرض کرد ) [یادداشت ۳]سپس افزود: «ای مردم عرب! شما پس از این روز، برده اید! فرزند فاطمه را کشتید و پسر مرجانه را فرمانروا ساختید. او کسی است که خوبان شما را می‌کشد و بدان شما را به بردگی و فرمانبری می‌گیرد، از رحمت خدا دورباد آن کس که به ذلّت و خواری راضی شد» مردم می‌گفتند که اگر عبیدالله این سخنان را می‌شنید، حتما زید را به قتل می‌رساند.[۱۷]
قرآن خواندن سر امام حسین(ع)
روایت دیگری نیز از زید نقل شده است که می‌گوید: هنگامی که سر امام حسین(ع) در کوفه در حالی که بر نیزه بود در برابرم عبور داده شد من در غرفه‌ای نشسته بودم. چون مقابل من رسید شنیدم این آیه از قرآن را می‌خواند که أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّ‌قِیمِ كَانُوا مِنْ آیاتِنَا عَجَبًا (ترجمه:مگر پنداشتی اصحاب کهف و رقیم [=خفتگان غار لوحه‌دار] از آیات ما شگفت بوده است؟)[کهف–۹] پس به خدا سوگند مو بر بدنم راست شد و صدا زدم: پسر رسول خدا! بخدا سوگند! سر تو شگفت‌تر و شگفت‌تر است.[۱۸]
پانویس
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۷، ص۸۷؛ ابن‌حجر عسقلانی، الإصابة فی تمییز الصحابة، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۴۸۷.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۷، ص۸۷ـ۸۸.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۷، ص۸۷.
- ↑ ابن‌عبدالبر، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م، ج۲، ص۵۳۵.
- ↑ ابن‌عبدالبر، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م، ج۲، ص۵۳۵.
- ↑ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۳۳۲.
- ↑ طوسی، اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۷۷ـ۱۸۲.
- ↑ زبیر بن بکار، الاخبار الموفقیات، ۱۴۱۶ق، ص۵۷۹؛ ابن‌ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغة، بی‌تا، ج۶، ص۱۹ـ۲۰.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق/ ۱۹۹۲م، ج۲، ص۵۳۶.
- ↑ امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۷۷ـ۹۲.
- ↑ طبرانی، المعجم الکبیر، ۱۴۰۴ق، ج۵، ص۱۷۱ـ۱۷۵.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۶ق، ج۷، ص۸۸.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ص۱۱۴ـ۱۱۵.
- ↑ المجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۱۸.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار ،۱۴۰۳ق، ج ۴۵، ص۱۱۷ آمده است: او در حالی که صدایش به گریه بلند بود، از آنجا خارج شد.
- ↑ شعرانی، دمع السجوم، ۱۳۸۱ش،ص۳۶۵.
- ↑ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق/۱۹۹۷م، ج۵، ص۴۵۶؛ مجلسی، بحارالانوار،۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۱۶ (با مقداری تفاوت).
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ص۱۱۷.
یادداشت
- ↑ ماجرا چنین بود: در مسیر بازگشت از غزوه بنی‌المصطلق، مهاجران و انصار بر سر آب با یکدیگر درگیر شدند. عبدالله بن ابی از این پیشامد خشمگین شد و در حضور جمعی از مردان قبیله خود، از جمله زید بن ارقم که جوانی نورس بود، گفت: آیا کار به جایی رسیده است که اینان در سرزمین و شهر ما بر ما برتری جویند و در برابر ما بایستند؟ سپس گفت: «به خدا قسم که اگر به مدینه بازگردیم، ما که عزیزان مدینه‌ایم، این مهاجران زبون و بیچاره را بیرون می‌کنیم». آنگاه به مردان قبیله خود گفت: شما خود چنین کردید؛ آنان را در شهر و خانه‌های خود جای دادید و هرچه داشتید با ایشان قسمت کردید. به خدا قسم، اگر مال خود را از آنان دریغ می‌کردید، به جای دیگری می‌رفتند. زید بن ارقم سخنان عبدالله را شنید و پس از پایان جنگ، آن را به پیامبر(ص) گزارش داد. آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، ۱۳۷۸ش، ص۳۵۶ـ۳۶۰.
- ↑ در تاریخ یعقوبی نام گوینده این جمله منذر بن ارقم ثبت شده و از این طریق به منابع متأخرتر از یعقوبی راه یافته است. (یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، دار صادر، ج۲، ص۱۲۳).
- ↑ شعرانی در دمع السجوم در توضیح این سخن نوشته که منظور همان است که در فارسی می‌گویند: مرده را که رو بدهی کفن خود را آلوده می‌کند یعنی بنی امیه از حد و مرز گذشتند و حریمی را نگه نداشتند. [۱۶]
منابع
- آیتی، محمدابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تجدید نظر و اضافات از: ابوالقاسم گرجی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۸ش.
- ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید بن هبه‌الله، شرح نهج‌البلاغه، محقق:ابراهیم، محمد ابوالفضل، قم، مکتبه آیة‌الله العظمی المرعشی النجفی(ره).
- ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، الإصابة فی تمییز الصحابة، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۵ق.
- ابن‌عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الإستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، الاولی، ۱۴۱۲ق/ ۱۹۹۲م.
- امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
- حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسير نور الثقلين، قم، نشر اسماعیلیان، ۱۴۱۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن الحسن، اختیار معرفة الرجال المعروف برجال الکشی، تصحیح و تعلیق: میر داماد استرآبادی، تحقیق: سید مهدی رجایی، قم: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۴۰۴ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، اَلاِرشاد فی معرفةِ حُجَجِ اللهِ علی العباد، تحقیق و تصحیح مؤسسه آل‌البیت، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طبرانی، سليمان بن احمد، المعجم الكبير، بيروت، چاپ حمدى عبدالمجيد سلفى، چاپ افست، ۱۴۰۴ق.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- قرشی، زبیر بن بکار، الاخبار الموفقیات، تحقیق سامی مکی العانی، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۶ق.
- مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم، مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۵ق.
پیوند به بیرون