آیات مستثنیات

آیات مُستَثنَیات به آیاتی گفته شده که مکی یا مدنی بودن آن‌ها با مکی یا مدنی بودن سوره‌ای که در آن قرار گرفته‌اند، متفاوت باشد؛ به‌گونه‌ای که در یک سوره مکی، آیاتی مدنی و در یک سوره مدنی، آیاتی مکی وجود داشته باشد. دانشمندان علوم قرآنی این تفاوت را ناشی از تفاوت زمان نزول برخی آیات با زمان نزول سوره‌ای دانسته‌اند که آیه در آن قرار گرفته است؛ مفسرین این بحث را با موضوعاتی مانند تاریخ نزول، سبب نزول و پیوستگی معنایی آیات ارتباط داده‌اند. تشخیص مکی یا مدنی بودن آیه، در فهم فضای سخن، شناخت سیر دعوت پیامبر(ص) و حتی بررسی ناسخ و منسوخ اثر می‌گذارد.

در سده نخست هجری نشانی از طرح منظم این بحث دیده نمی‌شود و نخستین نمونه‌های محدود آن از قرن دوم هجری و در تفسیر مقاتل بن سلیمان ظاهر شد. سپس در دوره‌های بعد، مفسرانی مانند طبری، طوسی، طبرسی، فخر رازی و زمخشری، با افزودن یا کاستن برخی موارد، فهرست‌هایی از این آیات ارائه کردند و به‌تدریج شمار این استثناءها بیشتر شد؛ روندی که نشان می‌دهد این نظریه بیشتر محصول برداشت‌های اجتهادی مفسران متأخر است.

در برابر قائلان به این نظریه، اندیشمندانی نظیر علامه طباطبایی، محمدهادی معرفت و رشیدرضا، اصل آن را نپذیرفته و فاقد مبنای علمی دانسته‌اند. به باور پژوهشگران، عواملی چون اعتماد به اسباب نزول ضعیف، برداشت‌های نادرست تفسیری، خلط میان معنای لغوی و اصطلاحی واژگان، و غلبه معیارهایی نظیر مکان نزول بر معیار اصلی «زمان نزول»، خاستگاه اصلی شکل‌گیری این نظریه بوده است. منتقدان بر این باورند که با توجه به توقیفی بودن ترتیب آیات در سنت اسلامی، خروج یک آیه از حکم سوره نیازمند دلیل نقلی معتبر است. افزون بر این، پذیرش مستثنیات در بسیاری از موارد به یکپارچگی، سیاق و پیوند بلاغی آیات آسیب می‌زند. همچنین، نبود گزارش‌های تاریخی روشن درباره دستور پیامبر(ص) برای قرار گرفتن آیه‌ای با زمان نزول متفاوت در میان آیات یک سوره، پذیرش این دیدگاه را دشوار می‌کند. از این‌رو، منتقدان این نظریه را نه یک واقعیت تاریخی، بلکه صرفاً حاصل تحلیل‌های تفسیری متأخر می‌شمارند.

بر پایه گزارش‌ها، در مجموع ۱۹۷ آیه مدنی در سوره‌های مکی و ۲۶ آیه مکی در سوره‌های مدنی استثناء شده‌اند که به شرح ذیل می‌باشند:

آیات مستثنیات سوره‌های مکی:

نام سوره:	شماره آیه:
فاتحه	۳
انعام	۲۰، ۲۳، ۴۷، ۹۱، ۹۳، ۱۱۴، ۱۵۱، ۱۵۲، ۱۵۳
اعراف	۱۶۳
یونس	۴۰، ۹۴، ۹۵، ۹۶
هود	۱۲، ۱۷، ۱۱۴
یوسف	۱، ۲، ۳
ابراهیم	۲۸، ۲۹
حجر	۲۴، ۸۷، ۹۰، ۹۱
نحل	۴۱، ۴۲، ۹۵، ۹۶، ۱۲۶، ۱۲۷، ۱۲۸
اسراء	۲۶، ۳۲، ۳۳، ۵۷، ۶۰، ۷۳، ۷۴، ۷۵، ۷۶، ۷۷، ۷۸، ۷۹، ۸۰، ۸۱، ۸۵، ۸۸، ۱۰۷
کهف	۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸، ۲۸، ۳۲
مریم	۵۸، ۷۱
طه	۱۳۰، ۱۳۱
انبیاء	۴۴
مؤمنون	۶۴، ۶۵، ۶۶، ۶۷، ۶۸، ۶۹، ۷۰، ۷۱، ۷۲، ۷۳، ۷۴، ۷۵، ۷۶، ۷۷
فرقان	۶۸، ۶۹، ۷۰
شعراء	۲۲۴، ۲۲۵، ۲۲۶، ۲۲۷
قصص	۵۲، ۵۳، ۵۴، ۵۵، ۸۵
عنکبوت	۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸، ۹، ۱۰، ۱۱، ۶۰
روم	۱۷
لقمان	۲۷، ۲۸، ۲۹
سجده	۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰
سبأ	۶
یس	۱۲، ۴۷
زمر	۱۰، ۲۳، ۵۳، ۵۴، ۵۵
غافر	۵۵، ۵۶، ۵۷
شوری	۲۴، ۲۵، ۲۶، ۲۷، ۳۹، ۴۰، ۴۱
زخرف	۴۵
جاثیه	۱۴
احقاف	۱۰، ۱۵، ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۱۹
ق	۳۸
نجم	۳۲، ۳۳، ۳۴، ۳۵، ۳۶، ۳۷، ۳۸، ۳۹، ۴۰، ۴۱
قمر	۳۹، ۴۰، ۴۵، ۷۵، ۷۶ ،۷۷، ۷۸، ۷۹، ۸۰، ۸۱، ۸۲
ملک	۱۲، ۱۵، ۲۹
قلم	۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۲۵، ۲۶، ۲۷، ۲۸، ۲۹، ۳۰، ۳۱، ۳۲، ۳۳، ۴۸، ۴۹، ۵۰
مزمل	۱۰، ۱۱، ۲۰
مرسلات	۴۸
مطففین	۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶

آیات مستثنیات سوره‌های مدنی:

بقره	۱۰۹، ۲۷۲، ۲۸۱
مائده	۳
انفال	۳۰، ۳۳، ۶۴
توبه	۱۱۳، ۱۱۴، ۱۲۸، ۱۲۹
رعد	۳۱
حج	۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۵۲، ۵۵
محمد	۱۳
الرحمن	۲۹
مجادله	۷
تحریم	۱۱، ۱۲
انسان	۲۴