آیات مستثنیات
آیات مُستَثنَیات نظریهای در علوم قرآن است که بر اساس آن ادعا شده برخی آیات یک سوره از نظر مکی یا مدنی بودن با سورهای که در آن قرار گرفتهاند تفاوت دارند. این تفاوت را به زمان نزول آیات و حیات پیامبر(ص) منتسب کردهاند. بحث آیات مستثنیات با تاریخ نزول، سبب نزول و پیوستگی معنایی آیات مرتبط دانسته شده و گفته شده در فهم فضای سخن و مسیر دعوت پیامبر(ص) و همچنین ناسخ و منسوخ مؤثر است. بر پایه گزارشها، در مجموع درباره ۲۲۲ آیه ادعای استثنا شده است.
نظریه آیات مستثنیات، از سوی اندیشمندانی مانند علامه طباطبایی، محمدهادی معرفت و رشیدرضا مردود دانسته شده و آن را فاقد مبنای علمی دانستهاند. از دیدگاه منتقدان، اصل بنیادین در چینش آیات هر سوره، پیروی از ترتیب زمانی نزول است و اثبات استثنا به نصّی صریح و قطعی نیاز دارد. همچنین پذیرش مستثنیات به یکپارچگی، سیاق و پیوند بلاغی آیات آسیب میزند.
چیستی و جایگاه
آیات مستثنیات به دیدگاهی در علوم قرآن اشاره دارد که بر اساس آن، برخی آیات یک سوره از نظر مکی یا مدنیبودن با سورهای که در آن قرار گرفتهاند، تفاوت دارند؛[۱] بهگونهای که ممکن است در یک سوره مکی، آیات مدنی و در یک سوره مدنی، آیات مکی وجود داشته باشد. همچنین گفته شده ممکن است بخشی از یک آیه مدنی و بخش دیگر آن مکی باشد؛ مانند آیه سوم سوره مائده که گفته شده قسمتی از این آیه مکی و قسمتی از آن مدنی است.[۲] وجود آیات مستثنیات را به زمان حیات پیامبر(ص) و توسط آن حضرت بازگرداندهاند.[۳]
دانشمندان علوم قرآنی این تفاوت را به تفاوت زمان نزول برخی آیات با زمان نزول سورهای که آیه در آن قرار گرفته است، نسبت دادهاند.[۴] مفسران این بحث را با موضوعاتی مانند تاریخ نزول، سبب نزول و پیوستگی معنایی آیات مرتبط میدانند.[۵] طبق بررسی پژوهشگران علوم قرآنی تشخیص مکی یا مدنی بودن آیه، در فهم فضای سخن، شناخت مسیر دعوت پیامبر(ص) و حتی بررسی ناسخ و منسوخ تأثیر دارد.[۶]
تاریخچه
با وجود شهرت نظریه آیات مستثنیات نزد فریقین، پژوهشها نشان میدهد که اصل این اصطلاح میان مفسران مورد اختلاف است.[۷] به گفته محققان، در سده نخست هجری نشانی از طرح منظم این بحث دیده نمیشود[۸] و نخستین نمونههای محدود آن از قرن دوم هجری و در تفسیر مقاتل بن سلیمان دیده شد.[۹] سپس در دورههای بعد، مفسرانی مانند طبری، طوسی، طبرسی، فخر رازی و زمخشری، با افزودن یا کاستن برخی موارد، فهرستهایی از این آیات ارائه کردند و بر شمار موارد استثنا افزوده شد؛[۱۰] ازاینرو، برخی پژوهشگران این نظریه را بیشتر حاصل برداشتهای اجتهادی مفسران دانستهاند.[۱۱]
مردود دانستن وجود آیات مستثنیات
اندیشمندانی مانند علامه طباطبایی، محمدهادی معرفت (دو تن از مفسران شیعه) و رشیدرضا (از مفسران اهلسنت) وجود آیات مستثنیات را نپذیرفته و آن را فاقد مبنای علمی دانستهاند.[۱۲] به باور پژوهشگران، عواملی مانند اعتماد به روایات اسباب نزول ضعیف، برداشتهای نادرست تفسیری، خلط میان معنای لغوی و اصطلاحی واژگان و توجه بیش از حد به مکان نزول به جای زمان نزول، در شکلگیری این نظریه نقش داشتهاند.[۱۳]
از دیدگاه منتقدان وجود آیات مستثنیات، اصل بنیادین در چینش آیات هر سوره، پیروی از ترتیب زمانی نزول آنهاست.[۱۴] بنابراین، وجود آیهای مکی در سورهای مدنی یا آیهای مدنی در سورهای مکی، امری استثنایی به شمار میرود که اثبات آن به نصّی صریح و قطعی نیاز دارد و با گمانهزنی یا اجتهاد شخصی اثبات نمیشود.[۱۵] افزون بر این، پذیرش مستثنیات در بسیاری از موارد به یکپارچگی، سیاق و پیوند بلاغی آیات آسیب میزند.[۱۶] نبود گزارشهای تاریخی روشن درباره دستور پیامبر(ص) برای قرارگرفتن آیهای با زمان نزول متفاوت در میان آیات یک سوره، پذیرش این دیدگاه را دشوارتر میکند.[۱۷] از اینرو، منتقدان این نظریه را نه یک واقعیت تاریخی، بلکه حاصل تحلیلهای تفسیری متأخر میشمارند.[۱۸]
تعداد آیات مستثنیات
بر پایه گزارشها، در مجموع درباره ۲۲۲ آیه ادعای استثنا شده است که ۱۹۶ آیه مدنی در سورههای مکی و ۲۶ آیه مکی در سورههای مدنی قرار گرفته است.[۱۹] این آیات را به شرح دانستهاند:
آیات مستثنیات در سورههای مکی
| نام سوره: | شماره آیه: |
| فاتحه | ۳ |
| انعام | ۲۰، ۲۳، ۴۷، ۹۱، ۹۳، ۱۱۴، ۱۴۱، ۱۵۱، ۱۵۲، ۱۵۳ |
| اعراف | ۱۶۳ |
| یونس | ۴۰، ۹۴، ۹۵، ۹۶ |
| هود | ۱۲، ۱۷، ۱۱۴ |
| یوسف | ۱، ۲، ۳ |
| ابراهیم | ۲۸، ۲۹ |
| حجر | ۲۴، ۸۷، ۹۰، ۹۱ |
| نحل | ۴۱، ۴۲، ۹۵، ۹۶، ۱۲۶، ۱۲۷، ۱۲۸ |
| اسراء | ۲۶، ۳۲، ۳۳، ۵۷، ۶۰، ۷۳، ۷۴، ۷۵، ۷۶، ۷۷، ۷۸، ۷۹، ۸۰، ۸۱، ۸۵، ۸۸، ۱۰۷ |
| کهف | ۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸، ۲۸، ۳۲ |
| مریم | ۵۸، ۷۱ |
| طه | ۱۳۰، ۱۳۱ |
| انبیاء | ۴۴ |
| مؤمنون | ۶۴، ۶۵، ۶۶، ۶۷، ۶۸، ۶۹، ۷۰، ۷۱، ۷۲، ۷۳، ۷۴، ۷۵، ۷۶، ۷۷ |
| فرقان | ۶۸، ۶۹، ۷۰ |
| شعراء | ۱۹۷، ۲۲۴، ۲۲۵، ۲۲۶، ۲۲۷ |
| قصص | ۵۲، ۵۳، ۵۴، ۵۵، ۸۵ |
| عنکبوت | ۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۷، ۸، ۹، ۱۰، ۱۱، ۶۰ |
| روم | ۱۷ |
| لقمان | ۲۷، ۲۸، ۲۹ |
| سجده | ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰ |
| سبأ | ۶ |
| یس | ۱۲، ۴۷ |
| زمر | ۱۰، ۲۳، ۵۳، ۵۴، ۵۵ |
| غافر | ۵۵، ۵۶، ۵۷ |
| شوری | ۲۴، ۲۵، ۲۶، ۲۷، ۳۹، ۴۰، ۴۱ |
| زخرف | ۴۵ |
| جاثیه | ۱۴ |
| احقاف | ۱۰، ۱۵، ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۱۹ |
| ق | ۳۸ |
| نجم | ۳۲، ۳۳، ۳۴، ۳۵، ۳۶، ۳۷، ۳۸، ۳۹، ۴۰، ۴۱ |
| قمر | ۳۹، ۴۰، ۴۵، ۷۵، ۷۶ ،۷۷، ۷۸، ۷۹، ۸۰، ۸۱، ۸۲ |
| ملک | ۱۲، ۱۵، ۲۹ |
| قلم | ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۲۵، ۲۶، ۲۷، ۲۸، ۲۹، ۳۰، ۳۱، ۳۲، ۳۳، ۴۸، ۴۹، ۵۰ |
| مزمل | ۱۰، ۱۱، ۲۰ |
| مرسلات | ۴۸ |
| مطففین | ۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶ [۲۰] |
آیات مستثنیات در سورههای مدنی
| نام سوره: | شماره آیه: |
| بقره | ۱۰۹، ۲۷۲، ۲۸۱ |
| مائده | ۳ |
| انفال | ۳۰، ۳۳، ۶۴ |
| توبه | ۱۱۳، ۱۱۴، ۱۲۸، ۱۲۹ |
| رعد | ۳۱ |
| حج | ۱۹، ۲۰، ۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۴، ۵۲، ۵۵ |
| محمد | ۱۳ |
| الرحمن | ۲۹ |
| مجادله | ۷ |
| تحریم | ۱۱، ۱۲ |
| انسان | ۲۴ [۲۱] |
پانویس
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۱۷۰؛ سیوطی، الاتقان، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۳۴.
- ↑ فائز، «بررسی نظریه آیات مستثنیات سور مکی و مدنی»، ص۱۲۸؛ کمانی نجفآبادی، «درآمدی بر دانش آیات مستثنی»، ص۴۳ و ۴۴.
- ↑ فائز، «بررسی نظریه آیات مستثنیات سور مکی و مدنی»، ص۱۲۸.
- ↑ سیوطی، الاتقان، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۳۵؛ زرکشی، البرهان، ۱۳۷۶ق، ج۱، ص۱۸۷؛ ابنکثیر، فضائل القرآن، ۱۴۱۶ق، ص۳۷.
- ↑ حیدری مزرعهآخوند و دیگران، «عوامل پیدایش آیات مستثنیات»، ص۱۴۵.
- ↑ زرقانی، مناهل العرفان، بیتا، ج۱، ص۱۹۵.
- ↑ حیدری مزرعهآخوند و دیگران، «عوامل پیدایش آیات مستثنیات»، ص۱۴۴ و ۱۴۵.
- ↑ فائز، «بررسی نظریه آیات مستثنیات سور مکی و مدنی»، ص۱۲۸.
- ↑ ابنسلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۲۰۵؛ کمانی نجفآبادی، «درآمدی بر دانش آیات مستثنی»، ص۴۵.
- ↑ حیدری مزرعهآخوند و دیگران، «عوامل پیدایش آیات مستثنیات»، ص۱۴۴ و ۱۵۱.
- ↑ حیدری مزرعهآخوند و دیگران، «عوامل پیدایش آیات مستثنیات»، ص۱۴۵؛ کمانی نجفآبادی، «درآمدی بر دانش آیات مستثنی»، ص ۵۹ و ۶۲ و ۶۳.
- ↑ حیدری مزرعهآخوند و دیگران، «عوامل پیدایش آیات مستثنیات»، ص۱۴۵.
- ↑ حیدری مزرعهآخوند و دیگران، «عوامل پیدایش آیات مستثنیات»، ص۱۴۵.
- ↑ کمانی نجفآبادی، «درآمدی بر دانش آیات مستثنی»، ص ۵۸.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۱۷۱.
- ↑ فائز، «بررسی نظریه آیات مستثنیات سور مکی و مدنی»، ص۱۳۸ و ۱۳۹ و ۱۴۸.
- ↑ کمانی نجفآبادی، «درآمدی بر دانش آیات مستثنی»، ص۶۳.
- ↑ سیوطی، الاتقان، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۴۷.
- ↑ دانی، البیان، ۱۴۱۴ق، ص۱۳۲.
- ↑ فائز، «بررسی نظریه آیات مستثنیات سور مکی و مدنی»، ص۱۳۱ و ۱۳۲.
- ↑ فائز، «بررسی نظریه آیات مستثنیات سور مکی و مدنی»، ص۱۳۲.
منابع
- ابنسلیمان، مقاتل، تفسیر مقاتل بن سلیمان، به تحقیق عبد الله محمود شحاته، بیروت، دار إحیاء التراث، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- ابنکثیر، إسماعیل بن عمر، فضائل القرآن، مکتبة ابنتیمیة، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- حیدری مزرعهآخوند، محمدعلی، ابراهیم اقبال، محمدرضا اشتری رکنآبادی، «عوامل پیدایش آیات مستثنیات»، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم،زمستان ۱۳۹۵ش.
- دانی، أبوعمرو، البیان فی عد آی القرآن، به تحقیق غانم قدوری الحمد، کویت، مرکز المخطوطات والتراث، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- زرقانی، محمد عبد العظیم، مناهل العرفان فی علوم القران، بیجا، مطبعة عیسی البابی الحلبی وشرکاه، چاپ سوم، بیتا.
- زرکشی، بدرالدین محمد بن عبد الله بن بهادر، البرهان فی علوم القرآن، به تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم، بیروت، دار إحیاء الکتب العربیة عیسی البابی الحلبی وشرکائه، چاپ اول، ۱۳۷۶ق.
- سیوطی، جلالالدین، الاتقان فی علوم القرآن، به تحقیق محمد أبوالفضل إبراهیم، الهیئة المصریة العامة للکتاب، چاپ اول، ۱۳۹۴ق.
- فائز، قاسم، «بررسی نظریه آیات مستثنیات سور مکی و مدنی»، فصلنامه مطالعات تفسیری، قم، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، زمستان ۱۳۹۰ش، شماره۸.
- کمانی نجفآبادی، مهدی، «درآمدی بر دانش آیات مستثنی» ، نشریه قرآن پژوهی حسنا، قم، موسسه آموزش عالی رهپویان سیدالشهدا (ع)، زمستان ۱۳۸۸ش.
- معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، چاپ اول، ۱۴۲۸ق.