خصایصنگاری
خَصایصنگاری، شاخهای از سیرهنگاری، که نگاشتههای آن دربارهٔ امور اختصاصی پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) دانسته شده است. امور اختصاصی مانند اینکه پیامبر اسلام(ص) آخرینِ پیامبران بوده و اینکه در میان صحابه رسول خدا(ص) امام علی(ع) نخستین مسلمان و نخستین نمازگزار بوده است.
خصایصنگاری نوعی مناقبنگاری با گسترهٔ موضوعی محدودتر تلقی شده است. آثار نگاشته شده در زمینهٔ خصایصنگاری نبوی(ص) از سوی شیعیان معدود و نگارش آنها عمدتاً از سوی اهلسنت دانسته شده است. در این زمینه، قدیمیترین کتاب باقیمانده کتاب نهایة السُؤول فی خصائص الرسول نوشتهٔ ابندِحیهٔ کلبی (درگذشت: ۶۳۳ق)، برشمرده شده است.
دربارهٔ خصایصنگاری اهلبیت(ع) در میان اهلسنت، گفته شده که، بهجز رسول خدا(ص)، تنها شخصیتی که برای او خصایصنگاری شده امام علی(ع) بوده است. در این زمینه، نسائی (درگذشت: ۳۰۳ق)، از مؤلفان صحاح سته، با نگارش کتاب خصائص أمیرالمؤمنین، در حدود دو قرن قبل از اولین خصایصنگاریهای نبوی(ص)، پیشتاز قلمداد شده است.
الخصائصُ الکُبری نوشتهٔ جلالالدین سُیُوطی (درگذشت: ۹۱۱ق) در میان آثار خصایصی نبوی(ص) و الخصائص فی فضل على(ع) نوشتهٔ ابونُعيم اصفهانی (درگذشت: ۴۳۰ق) در زمینهٔ خصایصنگاری اهلبیت(ع) از جمله آثار مهم در این زمینه دانسته شده است.
تعریف و جایگاه
خصایصنگاری، بهعنوان شاخهای از سیرهنگاری، به نگاشتههایی گفته شده که دربارهٔ امور اختصاصی پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) نگاشته شده است.[۱] امور اختصاصی مانند اینکه پیامبر اسلام(ص) آخرینِ پیامبران خوانده شده[۲] و اینکه در میان صحابه رسول خدا(ص) امام علی(ع) نخستین مسلمان و نخستین نمازگزار بوده است.[۳]
گفته شده که به این امور اختصاصی در نگاشتهای دربارهٔ پیامبر(ص) با عنوان خصائص النبی[۴] و دربارهٔ اهلبیت(ع) یا با عنوان عمومی خصائص الائمه(ع)[۵] یا با اضافهشدن نام هر یک از آنان به خصائص[۶] آمده است. پیدایش خصایصنگاری نبوی(ص)، بهدلیل توجه به عناوین و موضوعات جدید در سیرهٔ پیامبر(ص)، تحول بزرگ در سیرهنگاری قلمداد شده است.[۷]
اصل خصايصنگاری نوعی نگارش موضوعمحور در دانش حدیث برشمرده شده که در آن ویژگیهای خاصی که آن موضوع را از دیگر موضوعات مشابه ممتاز میکرده مورد توجه قرار میگرفته است.[۸] شیعه با نگارش خَصائصُ الغدیر توسط محمد بن یعقوب کلینی (درگذشت: ۳۲۹ق) پیشرو در این نوع نگارش برشمرده شده است.[۹]
در میان شاخههای مختلف سیرهنگاری، خصایصنگاری نوعی مناقبنگاری با گسترهٔ موضوعی تلقی شده است.[۱۰] دربارهٔ زمان پیدایش اینگونه آثار گفته شده که در قرون اولیهٔ اسلامی سیرهنگاران در این زمینه تلاش درخوری نکردند؛ زیرا مباحث خصایصنگارانه در سایر آثار علوم اسلامی میآمده است.[۱۱] برای نمونه گفته شده که خصایص رسول خدا(ص) در امر ازدواج (مانند جواز ازدواج دائم با بیش از چهار زن) در بابهای نکاح از کتابهای روایی میآمده است.[۱۲]
| « | از کتاب المواهب اللدنیهٔ قسطلانی: کثرت نام نشانگر شرافت صاحب آن نامهاست و خداوند تعالی پیامبر ما را با نامهای فراوان در قرآن عظیم، کتابهای آسمانی و از زبان پیامبرانش خوانده است... از پیامبر(ص) نقل شده که گفت: «برای من در قرآن هفت اسم است: محمد، احمد، یس، طه، مزمل، مدثر و عبدالله».[۱۳] | » |
محتوای آثار
محتوای نگاشتههای خصایصنگارانه در دو زمینهٔ خصایص نبوی(ص) و خصایص اهلبیت(ع) چنین بهدست داده شده است:
در زمینهٔ خصایص نبوی(ص)
بر اساس برخی آثار خصایصنگارانهٔ نبوی(ص) محتوای این آثار چنین گزارش شده است:
- بیان احکام شرعی ویژه پیامبر(ص)؛
- پیامبر(ص) سرور آدمیان در دنیا و آخرت و اسوهٔ جهانیان و برتر از همهٔ آنان در اخلاق و کردار است؛
- او خاتم پیامبران(ع)، هدف غایی از خلقت جهان و از نظر جایگاه پیشوای همهٔ پیامبران(ع) است؛
- رسول خدا(ص) تنها پیامبری است که به معراج رفته و به سدرة المنتهی راه یافته است؛
- رسالت پیامبر اسلام(ص) جهانی است؛
- همهٔ پیامبران(ص) به مبعوثشدن پیامبر(ص) بشارت دادهاند و از امتشان برای پیروی از پیامبر(ص) پس از بعثت او میثاق گرفتهاند؛
- قرآن معجزهٔ پیامبر(ص) از تحریف مصون است؛
- پیامبر(ص) تنها کسی است که فرشتهٔ وحی را بهصورتی که بر آن خلق شده دیده است.
- خداوند در دل دشمنان برای یاریرساندن به پیامبر(ص) رعب افکنده است؛
- پیامبر(ص) اولین کسی است که وارد بهشت میشود و مقام محمود، شفاعت و حوض کوثر از آن اوست.[۱۴]
در زمینهٔ خصایص اهلبیت(ع)
بعضی موضوعات مطرحشده در آثار خصایصنگاری اهلبیت(ع)، با تکیه بر برخی نمونهها دربارهٔ امام علی (خصائص نسائی)، چنین گزارش شده است:
- امام علی(ع) نخستین مسلمان و نخستین نمازگزار بوده است؛
- او محبوبترین آفریدههای خداوند است؛
- امام علی(ع) برادر پیامبر(ص) و مانند جان اوست؛
- امام علی(ع) ولی هر مؤمنی پس از پیامبر(ص) است؛
- خداوند هیچگاه علی(ع) را خوار و ذلیل نمیکند؛
- خانه علی(ع) تنها خانهای بود که در ماجرای سد ابواب در آن به مسجد پیامبر(ص) بسته نشد؛
- دوستداشتن امام(ع) معیار شناخت مؤمن و منافق است؛
- امام علی(ع) پیشوای هر مؤمن پس از پیامبر(ص) است.[۱۵]
نگاشتهها: خاستگاه مذهبی و اولین نمونهها
دربارهٔ خصایصنگاری نبوی(ص) آثار نگاشتهشده عمدتاً از سوی اهلسنت دانسته شده است.[۱۶] در این زمینه، قدیمیترین کتاب باقیمانده نهایة السُؤول فی خصائص الرسول نوشتهٔ عُمر بن حسن اندلسی، مشهور به ابندِحیهٔ کَلْبی (درگذشت: ۶۳۳ق)، برشمرده شده است.[۱۷] اما، قدیمیترین کتابی که در این موضوع نوشتهشده کتاب الدُّرُّ الثَّمينُ فی خصائصِ النبی الأمين نوشتهٔ ابنجوزی (درگذشت: ۵۹۷ق) دانسته شده است.[۱۸]
آثار نگاشتهشده در زمینهٔ خصایصنگاری نبوی(ص) از سوی شیعیان معدود گزارش شده است.[۱۹] در میان آثار شیعی، نجاشی، دانشمند رجال شیعه، از وجود کتابی با عنوان خصائص النبی در ذیل آثار شخصی به نام احمد بن محمد دول قمی (درگذشت: ۳۵۰ق) یاد کرده است.[۲۰]
دربارهٔ خصایصنگاری اهلبیت(ع) در میان اهلسنت، گفته شده که، بهجز رسول خدا(ص)، تنها شخصیتی که برای او خصایصنگاری شده امام علی(ع) بوده است.[۲۱] در این زمینه، احمد بن شعیب نسائی (درگذشت: ۳۰۳ق)، از مؤلفان صحاح سته، با نگارش کتاب خَصائصُ أمیرالمؤمنین علی بن أبیطالب(ع)، در حدود دو قرن قبل از اولین خصایصنگاریهای نبوی(ص)، پیشتاز قلمداد شده است.[۲۲]
نگاشتهها: سایر آثار
رسول خدا(ص): على از من است و من از اويم و او پس از من پيشواى هر مؤمنى است.[۲۳]
نگاشتههای خصایصنگارانه در دو زمینهٔ خصایص نبوی(ص) و خصایص اهلبیت(ع) چنین بر شمرده شده است:
خصایص نبوی(ص)
برخی از مهمترین آثار خصایصنگاری نبوی(ص) چنین برشمرده شده است:[۲۴]
- غایةُ السّؤول فی خصائص الرسول نوشتهٔ عمر بن علی ابنملقِّن شافعی (درگذشت: ۸۰۴ق)
- حُسنُ الاِقتِصاص لِما یَتَعَلَّقُ بالاختصاص از بدرالدین محمد بن دَمامینی (درگذشت: ۸۲۸ق)
- الأنوار بِخَصائصِ المُختار تألیف ابنحجر عسقلانی (درگذشت: ۸۵۲ق)
- کِفایةُ الطالبِ اللَبیب فی خصائصِ الحبیب، معروف به الخصائصُ الکُبری، اثر جلالالدین سُیُوطی (درگذشت: ۹۱۱ق)
- اللَفْظُ المُکَرَّمُ فی خصائصِ النبی نوشتهٔ احمد بن عبدالسلام شافعی (درگذشت: ۹۳۱ق)
- المواهِبُ اللَدُنّیَّة بالمِنَح المحمدیة، اثر احمد بن محمد قَسْطَلانی (درگذشت: ۹۲۳ق)
خصایص اهلبیت(ع)
در میان آثار خصایصنگارانهٔ مربوط به اهلبیت(ع)، برخی از مهمترین آثار که توسط اهلسنت نگاشته شده چنین برشمرده شده است: الخصائص فی فضل على(ع) نوشتهٔ ابونُعيم اصفهانی (درگذشت: ۴۳۰ق) خصائص علی بن ابیطالب فی القرآن نوشتهٔ حاکم حَسْکانی (درگذشت: ۴۹۰) و الخصائص العلوية على سائر البَّريَّة از محمد بن احمد نطنزی (درگذشت: اوایل قرن ششم قمری)، تَذکِرَةُ الخَواصّ مِنَ الأمّة فی ذِکرِ خَصائص الأئمه نوشتهٔ سِبْط ابنجوزی (درگذشت: ۶۵۴ق).[۲۵]
از سایر آثار در این زمینه که توسط شیعیان بهنگارش درآمده به این موارد اشاره شده است:[۲۶]
- الخَصائص نوشتهٔ احمد بن محمد بن خالد برقی (درگذشت: ۲۷۴ یا ۲۸۰ق)
- الخصائص نوشتهٔ محمد بن جریر طبری (درگذشت: ۳۱۰ق) یا احمد بن محمد طبری (درگذشت: نیمه اول قرن چهارم قمری)
- خَصائصُ الائمه نوشتهٔ سید رضی (درگذشت: ۴۰۶ق)
- خصائص اميرالمؤمنين عليه السلام من القرآن از حسن بن احمد (درگذشت: ۴۲۵) از نوادگان محمد بن حنفیه
- خصائصُ الوحى المُبين نوشتهٔ یحیی بن بِطْریق (درگذشت: ۶۰۰ق)
در قرون اخیر، در میان شیعیان نگارشهایی با عناوین خصایصی بهنگارش درآمده که آقابزرگ تهرانی (درگذشت: ۱۳۸۹ق)، کتابشناش شیعه، از برخی از آنها در الذریعه یاد کرده است:[۲۷]
- الخصائص الحسينیه نوشتهٔ شیخ جعفر شوشتری (درگذشت: ۱۳۰۳ق)
- الخصائص الحسينیه نوشتهٔ غلامعلی بن اسماعيل بَهاوَنگری (سدهٔ چهاردهم قمری)
- خصائص الزهراء از محمدعلی بن حسنعلی همدانی سُنْقُری (درگذشت: ۱۳۷۸ق)
- الخصائص الزینبیه اثر سید نورالدین جزایری (درگذشت: ۱۳۸۴ق)
.jpg)
پانویس
- ↑ نصار، تحول سیرهنگاری پیامبر(ص)، ۱۳۹۹ش، ص۴۱۰؛ ناصح و موسوی کراماتی، «شناختنامهٔ خصائصنگاری با تأکید بر خصائص نسایی»، ص۲۶۵-۲۶۶.
- ↑ حسینی سمنانی، «خصائص النبی»، ص۵۴۵.
- ↑ نسائی، خصائص أميرالمؤمنين، ۱۴۲۴ق، ص۱۶۵-۱۶۷.
- ↑ نصار، تحول سیرهنگاری پیامبر(ص)، ۱۳۹۹ش، ص۴۱۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: سید رضی، خصايص الائمه(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: نسائی، خصائص أميرالمؤمنين، ۱۴۲۴ق، ص۲.
- ↑ نصار، تحول سیرهنگاری پیامبر(ص)، ۱۳۹۹ش، ص۴۱۰.
- ↑ کجوری مازندرانی، خصائص فاطمیه، ۱۳۹۱ش، ص۹.
- ↑ کجوری مازندرانی، خصائص فاطمیه، ۱۳۹۱ش، ص۹.
- ↑ نصار، تحول سیرهنگاری پیامبر(ص)، ۱۳۹۹ش، ص۴۱۰.
- ↑ نصار، تحول سیرهنگاری پیامبر(ص)، ۱۳۹۹ش، ص۴۱۰.
- ↑ حسینی سمنانی، «خصائص النبی»، ص۵۴۵؛ نصار، تحول سیرهنگاری پیامبر(ص)، ۱۳۹۹ش، ص۴۱۰.
- ↑ قسطلانی، المواهب اللدنیه، قاهره، ج۱، ص۴۴۲-۴۴۴.
- ↑ حسینی سمنانی، «خصائص النبی»، ص۵۴۵.
- ↑ نسائی، خصائص أميرالمؤمنين، ۱۴۲۴ق، ص۱۶۵-۱۶۷.
- ↑ حسینی سمنانی، «خصائص النبی»، ص۵۴۴.
- ↑ نصار، تحول سیرهنگاری پیامبر(ص)، ۱۳۹۹ش، ص۴۱۱.
- ↑ فقیهی، جهود العلماء فی تصنيف السيرة النبويه، مدینه، ص۳۹.
- ↑ حسینی سمنانی، «خصائص النبی»، ص۵۴۵.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۱۸ق، ص۹۰.
- ↑ ناصح و موسوی کراماتی، «شناختنامهٔ خصائصنگاری با تأکید بر خصائص نسایی»، ص۲۶۴.
- ↑ ناصح و موسوی کراماتی، «شناختنامهٔ خصائصنگاری با تأکید بر خصائص نسایی»، ص۲۶۴.
- ↑ نسائی، خصائص أميرالمؤمنين، ۱۴۲۴ق، ص۶۳.
- ↑ منجد، معجم ما الف عن رسولالله(ص)، قاهره، ص۱۸۷-۱۹۰؛ حسینی سمنانی، «خصائص النبی»، ص۵۴۴-۵۴۵.
- ↑ ناصح و موسوی کراماتی، «شناختنامهٔ خصائصنگاری با تأکید بر خصائص نسایی»، ص۲۶۴-۲۶۵.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۱۶۳-۱۶۵؛ ناصح و موسوی کراماتی، «شناختنامهٔ خصائصنگاری با تأکید بر خصائص نسایی»، ص۲۶۵-۲۶۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۱۶۶-۱۶۸.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن بن علی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، تحقیق سید احمد حسینی اشکوری، بیروت، دار الأضواء، ۱۴۰۳ق.
- حسینی سمنانی، بتول، «خصائص النبی»، در دانشنامهٔ جهان اسلام (ج ۱۵)، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۰ش.
- سید رضی، محمد بن حسین، خصايص الائمه(ع)، تحقیق محمدهادی امینی، مشهد، بنياد پژوهشهای اسلامى آستان قدس رضوی، ۱۴۰۶ق.
- فقیهی، عبدالحميد بن علی، جهود العلماء فی تصنيف السيرة النبويه، مدینه، مجمع الملك فهد لطباعة المصحف الشريف، بیتا.
- قسطلانی، احمد بن محمد، المواهب اللدنية بالمنح المحمديه، تحقیق عماد زکی بارودی، قاهره، المکتبة التوفیقیه، بیتا.
- کجوری مازندرانی، محمدباقر بن اسماعیل، خصائص فاطمیه (فاطمه زهرا(س) اينگونه بود)، تحقیق صادق حسنزاده، قم، انديشهٔ هادی، ۱۳۹۱ش.
- منجد، صلاحالدین، معجم ما الف عن رسولالله(ص)، تحقیق نادی عطار، قاهره، دار القاضی عياض للتراث، بیتا.
- ناصح، علیاحمد و سید محمدتقی موسوی کراماتی، «شناختنامهٔ خصائصنگاری با تأکید بر خصائص نسایی»، در دوفصلنامهٔ حدیثپژوهی، شمارهٔ ۲۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، تحقیق سید موسی شبیری زنجانی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۸ق.
- نسائی، احمد بن علی، خصائص أميرالمؤمنين علی بن ابیطالب رضی الله عنه، تحقیق دانی بن زهیر آل زهوی، بیروت، المکتبة العصرية، ۱۴۲۴ق.
- نصار، عمار عبودی، تحول سیرهنگاری پیامبر(ص) نزد مورخان مسلمان تا پایان عصر عباسی، ترجمهٔ آمنه موسوی شجری و سیفعلی زاهدیفر، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۹ش.
