منبر
منبر سکوی پلهپلهای است که سخنران یا واعظ بر فراز آن مینشیند و سخنرانی میکند.[۱] کارکرد اصلی منبر «ارتفاع دادن به سخنران» برای بهتر دیده شدن و شنیده شدن صدا دانسته شده است.[۲] نخستین منبر تاریخ اسلام را منبر پیامبر(ص) دانستهاند.[۳] بنابر گزارشها، این منبر در سال هفتم یا هشتم قمری[۴] با دو پله و یک کرسی ساخته شد.[۵] این منبر در سال ۶۵۴ق، در پی آتشسوزی مسجد نبوی، از میان رفت و منبری که امروزه در مسجدالنبی بهعنوان منبر رسولالله شناخته میشود، در سال ۹۹۸ق به دستور سلطان مراد عثمانی ساخته شده است.[۶] مسلمانان به پیروی از مسجد پیامبر(ص)، منبر را معمولاً در سمت راست محراب قرار میدهند[۷] و فقیهان این کار را مستحب و از سنتهای نبوی دانستهاند.[۸]
در فرهنگ شیعی، منبر جایگاه سخنرانی، روضهخوانی و عزاداری مذهبی است[۹] و قداست آن به احترام فرهنگ سخنوری دینی و مرثیهخوانی نسبت داده شده است.[۱۰] همچنین، منبر در تحولات سیاسی ایران نقش داشته و در رخدادهایی چون نهضت مشروطه[۱۱] و انقلاب اسلامی ایران[۱۲] ابزاری برای بسیج و آگاهیبخشی سیاسی بوده است.[۱۳]
به گفته پژوهشگران، از منبر در صدر اسلام[۱۴] و سپس در دورههای اموی و عباسی، برای اعلان اخبار، ابلاغ فرامین و تبلیغات حکومتی استفاده میشد.[۱۵] این کارکرد سبب شد منبر به نماد توسعۀ اجتماعی،[۱۶] اقتدار و حاکمیت اسلامی[۱۷] و جزئی ثابت از مساجد و دارالسلطنهها تبدیل شود و در سراسر جهان اسلام گسترش یابد.[۱۸] ازاینرو، حاکمان حتی در سفر نیز از منبرهای قابل حمل استفاده میکردند[۱۹] و نصب یا تخریب آن را نشانه استقرار یا زوال حکومت میدانستند. چنانکه رویدادهایی مانند قرار دادن منبر در ایوان کسری،[۲۰] سوزاندن منبر مسجد جامع طرطوس به دست رومیان پس از فتح آن،[۲۱] سنگباران عثمان بر فراز منبر[۲۲] و برافراشتن پیراهن خونآلود او بر منبر دمشق،[۲۳] بیانگر این جایگاه است. همچنین، در برخی گزارشها آمده است که خطیبان هنگام دعا برای سلطان، یک پله پایینتر از منبر میایستادند.[۲۴] افزونبر این، در برخی مساجد دو منبر وجود داشت: منبر خطیب برای ایراد خطبههای جمعه و منبر واعظ برای تعلیم و ارشاد دینی.[۲۵]
به گفته مورخان هنر اسلامی، منبر در آغاز سازهای ساده از گِل یا چوب بود.[۲۶] اما از دوره معاویه، برای آنکه خلفا در جایگاه پیامبر(ص) ننشینند، بر تعداد پلههای آن افزوده شد؛[۲۷] ازاینرو، در دورههای اموی و عباسی شکل و اندازه منبر دگرگون شد[۲۸] و عناصری چون نرده، درِ ورودی و سایهبان به آن افزوده شد.[۲۹] همچمین، منبرهای سنگی از دوره ممالیک مصر و عثمانیان رواج یافتند[۳۰] و منبرهای مسجد مرابطون الجزایر، مسجد سلطان حسن مصر،[۳۱] مسجد امام اصفهان و مسجد وکیل شیراز از نمونههای آناند. افزونبر این، آجر و کاشی نیز در ساخت منبر بهکار رفتهاند؛ منبر مسجد زوزن (در مرز ایران و افغانستان) و مسجد جامع کاشان (۹۳۵ق) از این نوع است.[۳۲]
براساس گزارش مورخان هنر اسلامی، تزیین منبر از دوره عثمان آغاز[۳۳] و در دوره امویان گسترش یافت؛[۳۴] بهگونهای که برخی منبرها با پارچه، گنبد و ستون آراسته شدند.[۳۵] همچنین، نقوش اسلیمی، خطاطی،[۳۶] کتیبههای قرآنی، احادیث و دعاها[۳۷] و هنرهایی چون منبت، معرق، گرهچینی، خاتمکاری،[۳۸] طلاکاری و تزیین با عاج از مهمترین آرایههای منبر بهشمار میروند.[۳۹]
به باور پژوهشگران هنر اسلامی، قدیمیترین منبر باقیمانده، منبر مسجد جامع قیروان تونس (قرن سوم هجری) است[۴۰] که قطعاتی از آن در موزۀ قاهره نگهداری میشود.[۴۱] همچنین، منبر صلاحالدین، ساختهشده به دستور صلاحالدین ایوبی در سده ششم هجری[۴۲] و مستقر در مسجدالاقصی، در سال ۱۹۶۹م به آتش کشیده شد[۴۳] که پس از بازسازی، در سال ۲۰۰۷م به این مسجد بازگردانده شد.[۴۴] برخی از منبرهای قدیمی در ایران:
| نام منبر | محل | تاریخ | دوره |
|---|---|---|---|
| منبر مسجد ابیانه | ابیانه، نطنز | ۴۶۶ق | سلجوقیان[۴۵] |
| منبر مسجد جامع نقوسان | نقوسان، تفرش | ۵۴۱ق | سلجوقیان[۴۶] |
| منبر روستای مشکول | اردبیل | ۵۴۱ق | سلجوقیان[۴۷] |
| منبر اولجایتو | مسجد جامع اصفهان | سده ۷ق | ایلخانان |
| منبر مسجد جامع نائین | نائین | ۷۱۱ق | ایلخانان[۴۸] |
| منبر صاحبشاه (صاحبالزمان) | مسجد گوهرشاد، مشهد | احتمالاً سده ۹ق | تیموریان[۴۹] |
| منبر سنگی مسجد امام | مسجد امام اصفهان | سده ۱۱ق | صفویان |
نگارخانه
-
منبر مسجد سلطانحسن در مصر -
منبر مسجد امام اصفهان -
منبر مسجد ابیانه -
منبر مشکول -
-
عکسی از سال ۱۹۰۰م، منسوب به منبر مسجد قیروان -
منبر غربی مسجد جامع اصفهان (شسمت راست) و منبر شرقی (سمت چپ) -
منبر صاحب الزمان، در سمت راست محراب مسجد گوهرشاد -
منبر صلاحالدین ایوبی در مسجدالاقصی (عکس از دهه ۱۹۳۰میلادی) -
گرهچینی و معرقکاری از هنرهای تزئینی منبر -
منبر سنگی مسجد وکیل شیراز -
در مسجد جامع اصفهان و در کنار محراب اولجایتو، دو منبر وجود دارد. منبر غربی در قرن هفتم هجری قمری ساخته شده و از قدیمیترین منبرهای ایران
پانویس
- ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، زیل واژه «منبر».
- ↑ بورکهارت، هنر اسلامی، ۱۳۶۵ش، ص۱۰۳.
- ↑ محمدی، «المنبر، تاریخه و موقعه فی المسجد»، ۱۱۵-۱۱۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۲۲.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، انتشارات فرهنگ و اندیشه، ج۱، ص۲۳۵.
- ↑ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۹ش، ص۲۷۵.
- ↑ قائدان، «معماری مساجد و ابنیه در عصر پیامبر»، ص۱۱۶.
- ↑ «حكم وضع المنبر على يسار المحراب»، سایت دارالإفتاء.
- ↑ مستوفی، شرح زندگانی من، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲۷۵.
- ↑ محمدباقر بيرجندى، كبريت الاحمر فى شرائط المنبر، تهران، ۱۳۸۶ش، ص۲-۳.
- ↑ ناظم الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۳۲-۱۴۰.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ج۱، ۱۳۶۱ش، ص۲۴۸-۲۴۳.
- ↑ «منبر، رسانهای به بلندای تاریخ اسلام»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ فتحى، منبر؛ يک رسانه عمومى در اسلام، تهران، ۱۳۵۸ش، ص۱۲.
- ↑ شیخ احمدی، «بررسی کارکردهای رسانهای خطابه و منبر...»، ص۱۱۶.
- ↑ ناری قمی، «نظریهی معماری اسلامی...»، ص۲۷.
- ↑ روانشاد و عباسی، «قدس در شعر یوسفالعظم»، ص۱۹۲.
- ↑ محمدی، «المنبر، تاریخه و موقعه فی المسجد»، ص۱۱۷-۱۱۹.
- ↑ دهقانی و سامانیان، «بررسی تطبیقی طرح و نقش منبر»، ص۳۲-۳۳.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، ج۴، ص۲۰.
- ↑ ابناثیر، الكامل في التاريخ، ۱۳۸۶ق، ج۸، ص۵۶۱؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، ج۱۱، ص۴۰۳.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، ج۴، ص۳۶۴.
- ↑ ابناثیر، الكامل في التاريخ، ۱۳۸۶ق، ج۳، ص۲۷۶.
- ↑ ابنتغری بردی، النجوم الزاهرة، ۱۳۹۲ق، ج۱۴، ص۴۳.
- ↑ «منبر؛ نمایشگر معنویت معماران مسلمان»، خبرگزاری مهر.
- ↑ قائدان، «معماری مساجد و ابنیه در عصر پیامبر»، ص۱۱۷؛ محمدی، «المنبر، تاریخه و موقعه فی المسجد»، ص۱۲۰.
- ↑ ابن تغری بردی، النجوم الزاهرة، ۱۳۹۲ق، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ پاپادوپولو، «منشأ مساجد و اقامتگاه پیامبر»، ص۵۵.
- ↑ بورکهارت، هنر اسلامی، ۱۳۶۵ش، ص۱۰۳-۱۰۴.
- ↑ پاپادوپول، «منشأ مساجد و اقامتگاه پیامبر»، ص۵۸؛ بلر، هنر و معماری اسلامی، ۱۳۸۸ش، ص۶۶۵.
- ↑ بلر، هنر و معماری اسلامی، ۱۳۸۸ش، ص۶۶۵.
- ↑ مشهدی نوشابادی و غیاثیان، «دو رویکرد مذهبی غالی و معتدل بر دو لوح کاشی...»، ص۴.
- ↑ نجفی، مدینهشناسی، ص۹۰.
- ↑ پاپادوپولو «منشأ مساجد و اقامتگاه پیامبر»، ص۵۷.
- ↑ پاپادوپولو، «منشأ مساجد و اقامتگاه پیامبر»، ص۵۸.
- ↑ محمدی، «المنبر، تاریخه و موقعه فی المسجد»، ص۱۲۳.
- ↑ شراهی و موسوینیا، «بررسی ابعاد شکلی و تزئینی منبر...»، ص۴۶؛ معطوفی، گرگان و استرآباد سنگ مزارها و کتیبههای تاریخی، ۱۳۸۷ش، ص۲۵۴.
- ↑ عرب و دیگران، «نوآوری در شیوه خاتمکاری دوره قاجار...»، ص۱۶۰.
- ↑ ابنتغری بردی، النجوم الزاهرة، ۱۳۹۲ق، ج۱، ص۷۰؛ بلر، هنر و معماری اسلامی، ۱۳۸۸ش، ص۲۷۱.
- ↑ پاپادوپولو، «منشأ مساجد و اقامتگاه پیامبر»، ص۵۸.
- ↑ نوروزی قرهقشلاق،«بررسی تطبیقی دو منبر سلجوقی و ایلخانی»، ص۴۹
- ↑ «منبر ايوبی به مسجدالاقصی بازگشت»، سایت عصر ایران.
- ↑ شبیر، «بیت المقدس»، ص۹۲.
- ↑ «منبر صلاحالدین به مسجدالاقصی بازگردانده شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ ملکی گلندوز و محمدی «بررسی ویژگیها و زیباییشناسی منبر مشکول»، ص۷.
- ↑ شراهی وموسوینیا «بررسی ابعاد شکلی و تزئینی منبر مسجد جامع نقوسان تفرش»، ص۴۱.
- ↑ نوروزی قرهقشلاق، «بررسی تطبیقی دو منبر…»، ص۵۱.
- ↑ نوروزی قرهقشلاق، «بررسی تطبیقی دو منبر…»، ص۵۳.
- ↑ «منبر مسجد گوهرشاد»، سایت تبیان؛ مطلع الشمس، ۱۳۶۲ش، ج ۳، ص۲۳۸.
منابع
- ابناثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الصادر، ۱۳۸۶ق.
- ابنتغری بردی، یوسف، النجوم الزاهرة، قاهره، المؤسسة المصریة العامة، ۱۳۹۲ق.
- ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تهران، انتشارات فرهنگ و اندیشه، ۱۳۹۰ش.
- ابنمنظور، محمد بن مكرم، لسان العرب، بيروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق.
- ابو الفداء، اسماعیل بن علی، تاريخ أبي الفداء، بیروت، دار الکتب العلمية، ۱۴۱۷ق.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشمس، تهران، انتشارات فرهنگسرا، ۱۳۶۲ش
- بلر، شیلا؛ بلوم، جاناتان، هنر و معماری اسلامی، ترجمۀ آژند، یعقوب، تهران، سمت، ۱۳۸۸ش.
- بورکهارت، تیتوس، هنر اسلامی؛ زبان و بیان، مسعود رجبنیا، تهران، سروش، ۱۳۶۵ش.
- بيرجندى، محمدباقر، كبريت الاحمر فى شرائط المنبر، تهران، اسلامیه، ۱۳۸۶ش.
- پاپادوپولو، الکساندر، «منشأ مساجد و اقامتگاه پیامبر»؛ مترجم: جزنی، حشمت الله، شناخت، شماره ۱، زمستان ۱۳۶۴ش.
- حسینی، سید جواد، «نگاهی به رسانه منبر»، فرهنگ کوثر، شماره ۸۰، زمستان ۱۳۸۸ش.
- «حكم وضع المنبر على يسار المحراب»، سایت دارالإفتاء، تاریخ درج مطلب: ۱ سپتامبر۲۰۲۱م، تاریخ بازدید: ۱۸ شهریور ۱۴۰۲ش.
- جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکه و مدینه، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش.
- خمینی، سید روحالله، صحیفه نور، تهران، مرکز تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۶۱ش.
- دانشمند، مرتضی، «تجربه تبلیغی ادب و هنر»، مبلغان، شماره ۶۱، آذر و دی ۱۳۸۳ش.
- درآمدی بر هنر و معماری مسجد قیروان با تأکید بر خاستگاه معماری مناره حسن فضل، مجله پژوهش و مطالعات علوم اسلامی سال چهارم، شماره ۳۸، شهریور ۱۴۰۱ش.
- دهقانی طیبه؛ سامانیان، صمد، «بررسی تطبیقی طرح و نقش منبر»، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، شماره۱۹، تابستان ۱۳۹۴ش.
- دیماند، موریس اسون، راهنمای صنایع اسلامی، ترجمۀ عبدالله فریار، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
- روانشاد، علیاصغر؛ عباسی، زهیر، «قدس در شعر یوسفالعظم و محمود شاهرخی»، ادبیات تطبیقی، شماره۱۵، ۱۳۹۵ش.
- شبیر، محمد عثمان، «بیت المقدس»، الشریعة و الدراسات الإسلامیة، شماره ۶، ۱۴۰۷ق.
- شراهی، اسماعیل؛ موسوینیا، سید مهدی، «بررسی ابعاد شکلی و تزئینی منبر مسجد جامع نقوسان تفرش»، نگره، شماره ۵۴، تابستان ۱۳۹۹ش.
- شیخاحمدی، سید محمد، «بررسی کارکردهای رسانهای خطابه و منبر در عصر اول عباسی»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، شماره۲۹، بهار ۱۳۹۷ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، بینا، بیتا.
- عاملی، جعفر مرتضی، الصحيح من سيرة النبي الأعظم، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۵ش.
- عرب، سمیرا؛ حاتم، غلامعلی؛ شاهرودی، فاطمه، «نوآوری در شیوه خاتم کاری دوره قاجار مطالعه موردی: منبر خاتمکاری محفوظ در کاخ گلستان»، نگره، شماره۵۷، بهار ۱۴۰۰ش.
- عمید، حسن، فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۶ش.
- فتحى، اصغر، منبر؛ يک رسانه عمومى در اسلام، تهران، پژوهشکده علوم ارتباطی و توسعه ایران، ۱۳۵۸ش.
- فضل، حسن، «درآمدی بر هنر و معماری مسجد قیروان با تأکید بر خاستگاه معماری مناره»، پژوهش و مطالعات علوم اسلامی،شماره۳۸، شهریور۱۴۰۱ش.
- قائدان، اصغر، «معماری مساجد و ابنیه در عصر پیامبر(ص)»، میقات حج، شماره۵۹، بهار۱۳۸۶ش.
- گولون، لوسین، «مسجدالاقصی در بیت المقدس»، ترجمۀ منصور فلاحنژاد، هنر، شماره۳۳، ۱۳۷۶ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار إحياء التراث العربی، ۱۳۶۸ش،
- محمدی، ذکرالله، «المنبر، تاریخه و موقعه فی المسجد»، آفاق الحضارة الاسلامیة، شماره3، آبان 1377ش.
- مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، چاپ سوم، تهران، انتشارات زوار، ۱۳۷۱ش.
- مشهدی نوشآبادی، محمد؛ غیاثیان، محمدرضا، «دو رویکرد مذهبی غالی و معتدل بر دو لوح کاشی صفوی مسجدجامع کوهپایه»، کاشانشناسی، شماره۲۷، اسفند ۱۴۰۰ش.
- معطوفی، اسدالله، گرگان و استرآباد سنگ مزارها و کتیبههای تاریخی، تهران، حروفيه، ۱۳۸۷ش.
- ملکی گلندوز، مصطفی؛ محمدی، میرروحالله، «بررسی ویژگیها و زیباییشناسی منبر مشکول، شاهکار هنرهای چوبی جهان اسلام»، نگره، شماره۲۳، ۱۳۹۱ش.
- «منبر ايوبی به مسجدالاقصی بازگشت»، سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اردیبهشت ۱۳۸۶ش، تاریخ بازدید: ۱۸ شهریور ۱۴۰۲ش.
- «منبر، رسانهای به بلندای تاریخ اسلام»، خبرگزاری تسنیم. تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهريور ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۸ شهریور ۱۴۰۲ش.
- «منبر صلاحالدین به مسجدالاقصی بازگردانده شد»، خبرگزاری مهر. تاریخ درج مطلب:۲۹ اردیبهشت ۱۳۸۶ش، تاریخ بازدید: ۱۴ شهریور ۱۴۰۲ش.
- «منبر مسجد گوهرشاد»، سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۲۳ شهریور ۱۴۰۲ش.
- «منبر؛ نمایشگر معنویت معماران مسلمان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۳۸۶ش، تاریخ بازدید: ۱۸ شهریور ۱۴۰۲ش.
- ناری قمی، مسعود، «نظریه معماریِ اسلامی یا نظریه اسلامیِ معماری: نقدی بر اصالت اسلامی رویکردهای نظری و عملی در دوران معاصر»، فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، شماره۲، ۱۳۹۶ش.
- ناظم الاسلام کرمانی، محمد بن علی، تاریخ بیداری ایرانیان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.
- نجفی، محمدباقر، مدینهشناسی، تهران، خرمایستان، ۱۳۶۷ش.
- نوروزی قرهقشلاق، حسین؛ صالحی، سمیه؛ رشادی، حجتالله، «بررسی تطبیقی دو منبر دوره سلجوقی و ایلخانی (مشکول و نایین)»، نگارینه هنر اسلامی، شماره۱۷، ۱۳۹۸ش.