سیره‌نگاری

دستنویسی از الارشاد نوشتهٔ شیخ مفید

سیرِه‌نِگاری نگارش‌ آثاری که در آنها سیرهٔ رسول خدا(ص) و شرح احوال او و سیرهٔ اهل‌بیت(ع) و شرح احوال آنان و نحوهٔ برخوردشان با وقایع سیاسی و اجتماعی گزارش شده است.

سیره‌نگاری نبوی(ص) اولین موضوع از تاریخ‌نگاری اسلامی و مهم‌ترین و پرحجم‌ترین شعبهٔ آن قلمداد شده است. علت این موضوع هم معرفی‌شدن پیامبر(ص) به‌عنوان اسوه تلقی شده است. سیره‌نگاری اهل‌بیت(ع) هم از محورهای مهم و پرحجم تاریخ‌نگاری اسلامی دانسته شده که پیدایشش ناشی از درگیرهای فکری و سیاسی جامعه در دورهٔ خلافت امام علی(ع) برشمرده شده است.

در زمینهٔ سیرهٔ نبوی(ص)، سیرهٔ ابن‌اسحاق اولین سیرهٔ منسجم و جامع شمرده شده است. در زمینهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع)، دو کتاب عبیدالله بن ابی‌رافع (درگذشت: ۸۰ق) دربارهٔ قضاوت‌های امام علی(ع) و شهیدان جنگ‌های جمل، صفین و نهروان از اولین نگارش‌ها دانسته شده است.

در زمینهٔ سیرهٔ نبوی(ص)، وجود حجم قابل توجهی از روایات سیرهٔ نبوی(ص) در احادیث اهل‌بیت(ع) دلیلی بر توجه اصحاب ائمه(ع) و شیعیان به سیره‌نگاری نبوی(ص) بر شمرده شده است. با این حال گفته شده که به‌نسبت اهل‌سنت سهم شیعیان در تدوین سیرهٔ نبوی(ص) گسترده نیست. در زمینهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع) هم پیشگامی شیعه، بنا بر اقوالی، موجب پیشگامی آنان در تاریخ‌نگاری اسلامی بر شمرده شده است.

نگاشته‌های کامل و مستقل، تک‌نگاری‌های موضوعی و سیره‌نگاری‌های موضوعی از انواع سیره‌نگاری‌های نبوی(ص) برشمرده شده است؛ برای نمونه‌ای کتاب سُبُلُ الهُدی و الرَّشاد از محمد بن یوسف صالحی شامی یک نمونه سیرهٔ کامل و مستقل از قرن دهم قمری بر شمرده شده است. در زمینهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع)، انواعی چون زندگی‌نامه‌های عمومی و تک‌نگاری‌های موضوعی در موضوعاتی چون نبردهای امام علی(ع) و مقتل‌نگاری برشمرده شده است؛ برای نمونه‌ای کتاب الارشاد نوشتهٔ شیخ مفید اولین نوع از زندگی‌نامه عمومی دربارهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع) دانسته شده است.

تعریف و جایگاه

سیره‌نگاری به نگارش‌ آثاری اطلاق شده که در آنها سیرهٔ نبوی(ص) شامل اخبار مربوط به آغاز دعوت اسلامی، شرح احوال، چگونگی گفتار و رفتار و تاریخ غزوات رسول خدا(ص) و سیرهٔ اهل‌بیت(ع) شامل شرح احوال ائمه(ع)، چگونگی گفتار و رفتار و نحوهٔ برخورد آنان با وقایع سیاسی و اجتماعی گزارش شده است.

سیره‌نگاری نبوی(ص) اولین موضوع از تاریخ‌نگاری اسلامی و مهم‌ترین و پرحجم‌ترین شعبهٔ آن قلمداد شده است. علت این موضوع هم معرفی‌شدن پیامبر(ص) در قرآن به‌عنوان اسوه تلقی شده است؛ امری که مسلمانان را وا می‌داشته که زندگی فردی، اجتماعی و سیاسی خود را مطابق سیرهٔ پیامبر(ص) تنظیم کنند. به‌رغم کثرت آثار در زمینهٔ سیره‌نگاری نبوی، صلاح‌الدین مُنَجِّد (درگذشت: ۱۴۳۱ق)، کتاب‌شناس سوری، فهرستی از آنها ارائه کرده که توسط حدود ۱۵۰۰ مؤلف نگاشته شده‌اند.

سیره‌نگاری اهل‌بیت(ع) هم از محورهای مهم و پرحجم تاریخ‌نگاری اسلامی قلمداد شده که، علی‌رغم عدم نگارش جامع در دوره‌های اولیهٔ تاریخ‌نگاری اسلامی در این موضوع، کتاب‌های متعددی در ریزموضوعات متنوع در این زمینه نگاشته شده است.

علت پیدایش سیره‌نگاری اهل‌بیت(ع)، علاوه بر وجود دغدغهٔ مذهبی دربارهٔ اقتدا به ائمه(ع) در میان شیعیان، ناشی از درگیرهای فکری و سیاسی جامعه اسلامی از پس قتل خلیفهٔ سوم و دورهٔ خلافت امام علی(ع) برشمرده شده است. بر این اساس، علت پیدایش این شاخه از سیره‌نگاری رسیدن به اهداف کلامی به‌منظور اثبات برتری در مسائل فکری چالش‌زا در زمینهٔ امامت دانسته شده است.

«

مقدمهٔ ترجمهٔ کهنی از کشف الغمه دربارهٔ لزوم سیره‌نگاری: بر اَرباب اَلْباب مخفى نيست كه غرض از خلقتِ عالم و آدم وجودِ با جود سيد بشر و ائمه اثنى‌عشر است، صلوات اللّٰه عليهم از آنست كه اكملِ اهل عالم و افضلِ نوع بنى‌آدم‌اند، و حق سبحانه و تعالى در كتب آسمانىْ دوستى و ولاى ايشان را بر هر فردى از افراد انسانى واجب گردانيده، و تَبَرّى از دشمنان ايشان را بر هر مُكَلَّف مُتَحَتَّم (لازم) ساخته و صيت (شهرت) اين خبر معتبر، به‌گوش هوش هر بشر رسانيده. پس بر همه‌كس واجب و لازم است كه در تحقيق احوال و آثار و تَفْتيش مناقب و اخبار ايشان نهايت سعىْ و كمال اجتهاد به‌تقديم رسانند، و قدم ثبوت و رسوخ در مَنْهَج راست و مسلک درست نهند تا از لَمَعان انوار ايشان مُسْتَفيض (برخوردار) گشته از ظلمات شبهات باطله برهند، و از دَرَكات اهل شقاوت و نفاق خلاصى يافته به‌درجات عاليات ارباب سعادت و وفاق برسند.

»

نگارش‌های ابتدایی و اولین سیره‌نگاران

در برخی منابع، به موضوع نگارش‌های ابتدایی و اولین سیره‌نگاران در زمینهٔ سیرهٔ نبوی(ص) و سیرهٔ اهل بیت(ع) پرداخته شده است:

ترجمهٔ پژوهشی سیره‌پژوهانه دربارهٔ سیره‌نگاری نبوی(ص)

در زمینهٔ سیرهٔ نبوی(ص)

در زمینهٔ سیرهٔ نبوی(ص)، به‌نوشتهٔ برخی محققان، در ابتدا نگارش سیره با تدوین حدیث پیوند خورده بود، اما به‌سرعت دو سیرهٔ عملی و گفتاری پیامبر(ص) از یکدیگر تفکیک شد و از سیرهٔ عملی با عنوان «سیره» و از سیرهٔ گفتاری با عنوان «حدیث» یاد شد. صادق آئینه‌وند (درگذشت: ۱۳۹۴ش)، پژوهشگر تاریخ اسلام، بستر پیدایش نگارش‌های ابتدایی در زمینه سیرهٔ نبوی را ابواب مغازی و سیره در کتاب‌های حدیثی دانسته که پس از مدتی به‌صورت مستقل مورد توجه قرار گرفته است.

مدینه، به‌دلیل مرکزیت برای حکومت پیامبر(ص)، اولین جایی خوانده شده که سیرهٔ پیامبر(ص)، ذیل عنوان کلی مکتب تاریخ‌نگاری مدینه، در آن به‌نگارش درآمد. به همین دلیل، در برخی پژوهش‌ها با تکیه بر منابع متقدم، اولین سیره‌نویسان هم از میان تاریخ‌نگاران این مکتب برشمرده شده‌اند: در برخی سَهْل بن ابی‌حَثْمَه (درگذشت: حدود ۴۱ق)، در برخی دیگر سعید بن سعد انصاری، در بعضی دیگر عُرْوَة بن زبیر (درگذشت: ۹۴ق) و در برخی دیگر ابن‌شهاب زُهْری (درگذشت: ۱۲۴ق).

از نظر برخی محققان، اختلاف نظر در زمینهٔ نخستین سیره‌نگار، نه به‌دلیل تعارض نقل قول‌ها، بلکه به‌دلیل تفاوت منابع اولیه در معیار گزینش بوده است. آنچنان که شرایط سیاسی و فرهنگی دورهٔ حیات سیره‌نگار، تحول‌آفرینی او، تأثیر او در منابع بعدی و موجود بودن اثر در انتخاب مؤثر دانسته شده است؛ با اتکا به همین ملاحظات، برای نمونه، ابن‌سعد کاتب واقدی (درگذشت: ۲۳۰ق)، سیرنگار، سیرهٔ ابن‌اسحاق، نوشتهٔ محمد بن اسحاق (درگذشت: ۱۵۱ق)، را اولین سیرهٔ رسول خدا(ص) برشمرده است. معیار او برای این انتخاب سامان‌مندی و جامعیت دانسته شده است؛ زیرا تا قبل از نگارش این سیره هیچ سیره‌ای به صورت باب‌بندی‌شده، منسجم و جامع موجود نبوده است.

در زمینهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع)

در زمینهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع)، نگارش‌های ابتدایی عموماً تک‌نگاری‌هایی تاریخی حول رخدادهای چالش‌برانگیز کلامی و سیاسی دانسته شده‌اند؛ چالش‌هایی که موجب می‌شده نویسندگانی با گرایش‌های سیاسی و فکری متفاوت برای ارائهٔ دیدگاه خود در موضوعی واحد دست به‌نگارش بزنند. آنچنان که برای نمونه دربارهٔ جنگ جمل چهار تک‌نگاری با گرایش‌های متفاوت امامی، زیدی و سنی برشمرده شده است.

عبیدالله بن ابی‌رافع (درگذشت: ۸۰ق)، صحابی و کاتب امام علی(ع)، نخستین کسی برشمرده شده که دربارهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع) قلم زده است. در برخی منابع، دو اثر به نام‌های قَضایا امیرالمؤمنین(ع) و تَسْمیّةُ مَنْ شَهِدَ مَعَ امیرالمؤمنین علیه‌السلام الجَمَل و صِفّین و النهروان من الصحابة رضی الله عنهم به او منسوب شده است.

نگاشته‌ای سیره‌پژوهانه دربارهٔ سیره‌نگاری نبوی و سیره‌نگاری اهل‌بیت(ع)

نقش شیعیان در سیره‌نگاری

سید حسن صدر در کتاب تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام، شیعه را پیشگام در سیره‌نگاری، هم در زمینهٔ سیرهٔ نبوی و هم در زمینهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع) دانسته است.

در زمینهٔ سیرهٔ نبوی(ص)

در زمینهٔ سیرهٔ نبوی(ص)، وجود حجم قابل توجهی از روایات سیره در احادیث اهل‌بیت(ع)، در کنار روایاتی دربارهٔ اهتمام ائمه(ع) به شناخت سیرهٔ پیامبر(ص) دلیلی بر توجه اصحاب ائمه(ع) و شیعیان به سیره‌نگاری نبوی(ص) بر شمرده شده است.

در برخی منابع، سیره‌نگاران اولیهٔ شیعه، که بعضاً از شاگردان ائمه(ع) بودند و مکتب تاریخ‌نگاری عراق را بنیاد نهادند، فهرست شده‌اند؛ کسانی چون ابان بن تغلب (درگذشت: ۱۴۱ق)، ابومخنف (درگذشت: ۱۵۷ق)، ابومَعْشَر سِندی (درگذشت: ۱۷۰ق)، ابراهيم بن محمد بن ابى‌يحيى مدنى (درگذشت: ۱۸۴ق)، عبدالله بن میمون قداح (درگذشت: قرن دوم قمری)، ابان بن عثمان احمر (درگذشت: قرن دوم قمری)، محمد بن ابی‌عمیر (درگذشت: ۲۱۷ق‌)، احمد بن محمد بن خالد برقی (درگذشت: ۲۷۴ یا ۲۸۰ق) و بنی فَضّال.

با این همه، رسول جعفریان، پژوهشگر تاریخ شیعه، معتقد است که، به نسبت اهل‌سنت، سهم شیعیان در تدوین سیرهٔ نبوی(ص) گسترده نیست؛ زیرا آثار عمومی دربارهٔ سیره نبوی(ص) تا آنجا که به کلیات باز می‌گردد مورد توافق فریقین است و شیعه، به‌عنوان یک اقلیت، بیشتر روی موارد خاص مورد اختلاف تمرکز داشته است.

همچنین، از نظر جعفریان، نگاه شیعیان در سیره‌نگاری، نسبت به اهل‌سنت، نگاهی است که تقدس‌ بیشتری برای شخصیت پیامبر(ص) قائل است. از نظر او، این موضوع ناشی از انگارهٔ عصمت نزد شیعیان است.

در زمینهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع)

در زمینهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع)، بر اساس نظر کسانی چون سید حسن صدر و آقابزرگ تهرانی که معتقدند دو کتاب عبیدالله بن ابی‌رافع در زمان حکومت امام علی(ع) نوشته شده، گفته شده که سیره‌نگاری اهل‌بیت(ع) می‌تواند اولین نوع از تاریخ‌نگاری اسلامی باشد.

اخبار کتاب عبیدالله بن ابی‌رافع، که به‌نوعی بازتاب‌دهنده فضای چالش‌برانگیز زمان مؤلف برشمرده شده،‌ در آثاری که پس از او به نگارش درآمد دارای تأثیر فراوان ارزیابی شده است؛ آنچنان که اخبار کتاب او با محوریت سیرهٔ امام علی(ع) مبنایی برای صحابی‌نگاران اهل‌سنت مانند سلیمان بن احمد طَبرانی (درگذشت: ۳۶۰ق) و ابونُعَیم اصفهانی (درگذشت: ۴۳۰ق) شد.

همچنین گفته شده که ورود شیعیان به عرصهٔ تاریخ‌نگاری، در قالب نگارش سیرهٔ اهل‌بیت(ع)، موجب شد تا جریان‌های مخالف با شیعه در میان اهل‌سنت تمرکز بیشتری بر تدوین سیرهٔ نبوی(ص) کنند؛ همین تمرکز، در مقابل، عاملی برای تمرکز بیشتر شیعیان بر سیره‌نگاری اهل‌بیت‌(ع) در قالب موضوعاتی چون نبردهای امام علی(ع) دانسته شده است.

السیرة الحلبیة

نگاشته‌ها دربارهٔ سیرهٔ نبوی: گونه‌ها و نمونه‌ها

از نظر رسول جعفریان سیره‌نگاری از آغاز در برگیرندهٔ دو قسمت اساسی بوده است: مبعث که از شرح احوال اجداد پیامبر(ص) آغاز می‌شده و با هجرت خاتمه می‌یافته است؛ مغازی که شامل حوادث نظامی و غیر نظامی پس از هجرت می‌شده است.

به‌گفتهٔ او، این نگارش‌ها تحت تأثیر مکاتب مختلف تاریخ‌نگاری اسلامی بودند؛ مکاتبی که خود حاصل مذاق سیاسی و عقیدتی تاریخ‌نگاران مناطق مختلف جهان اسلام، از جمله حجاز و عراق و شام، بودند. علاوه بر تفاوت محتوای نگارش‌های سیره‌نگاران نبوی(ص) بر اثر تفاوت مکاتب تاریخ‌نگارانهٔ آنان، انواعی برای این نوع سیره‌نگاری از نظر چگونگی نگارش برشمرده شده است:

نگاشته‌های غیر مدون

نگاشته‌های غیر مدون شامل نگارش‌های ابتدایی صحابه، تابعین و تابعان تابعین رسول خدا(ص) از دیده‌ها و شنیده‌های خود از گفتار و رفتار پیامبر(ص) در موضوعات مختلف دانسته شده که در اوراقی پراکنده و غیر مدون جمع‌آوری می‌شده است. بسیاری از این نگاشته‌ها از میان رفته‌اند و پژوهشگران از خلال آثار بعدی، که با تکیه بر این آثار نوشته شده‌اند، به محتوای این متون دست یافته‌اند یا بعضاً آنها را بازسازی کرده‌اند. برای نمونه دربارهٔ ابن‌عباس نقل شده که او را دیدند در حالی که لوحه‌هایی از منقولات سیره، که جمع‌آوری و نگاشته بود، را حمل می‌کرد.

نگاشته‌های کامل و مستقل

نگاشته‌های کامل و مستقل دربارهٔ سیره نبوی(ص) که با نگارش سیرهٔ ابن‌اسحاق آغاز شد و در این آثار ادامه یافت:

• السّیرَةُ النَّبَویَّه ابن‌هشام حِمْیَری (درگذشت: ۲۱۳ق)
• اَوْجَدُ السّیر لِخیر البَشَر از احمد بن فارِس لغوی (درگذشت: ۳۹۵ق)
• جوامعُ السّیره از ابن‌حَزْم اندلسی (درگذشت: ۴۵۶ق)
• الوَفَا باحوال المصطفى از ابن‌جوزی (درگذشت: ۵۹۷ق)
• سُبُلُ الهُدی و الرَّشاد از محمد بن یوسف صالحی شامی (درگذشت: ۹۴۲ق)
• السّیرةُ الحَلَبیّة از علی بن ابراهیم حلبی (درگذشت: ۱۰۴۴ق).

نگاشته‌های در ضمن مصنفات تاریخی

نگاشته‌های در ضمن مصنفات تاریخی دیگر، مانند تاریخ‌های عمومی، طبقات و تراجم. برای نمونه‌ای از تاریخ‌های عمومی گفته شده که بخش عظیمی از تاریخ طبری مربوط به سیرهٔ پیامبر(ص) از تولد تا وفات است. همچنین، برای نمونه‌ای از کتاب‌های طبقات به کتاب طبقات ابن‌سعد کاتب واقدی (درگذشت: ۲۳۰ق) اشاره شده که حجم وسیعی از آن به سیرهٔ پیامبر(ص) اختصاص داده شده است. گفته شده که این کتاب به‌سبب قدمت و نزدیکی به روزگار رسالات از ارکان مهم سیره‌نگاری است.

در زمینهٔ درج سیرهٔ نبوی(ص) در ضمن آثار تراجم‌نگاری به کتاب تاریخ الکبیر نوشتهٔ محمد بن اسماعیل بخاری (درگذشت: ۲۵۶ق)، صاحب صحیح، اشاره شده که در آغاز کتاب خود سیرهٔ مختصری از رسول خدا(ص) را برای تبرک آورده است. گفته شده که این روش پس از بخاری به سنتی ثابت در تراجم‌نگاری تبدیل شد.

ترجمهٔ فارسی مغازی واقدی از محمود مهدوی دامغانی

تک‌نگاری‌های موضوعی

تک‌نگاری‌های موضوعی که شامل تک‌نگاری‌هایی دربارهٔ تولد، پدران، مادران، همسران و وفات پیامبر(ص) دانسته شده است؛ به‌ترتیب مانند:

• الدُّرَرُ المُنَظَّمُ فى مَولِدِ النبى المُعَظَّم از محمد بن احمد عَزَفی (درگذشت: ۶۷۷ق)
• المَقامَةُ السُّنْدُسيَّةُ فی الآباءِ الشَّريفَةِ المصطفوية نوشتهٔ جلال‌الدین سُیُوطی (درگذشت: ۹۱۱ق)
• اُمَّهات النبی نوشتهٔ ابن‌حبیب بغدادی (درگذشت: ۲۴۵ق)
• تَسْمیَةُ اَزْواجِ النبی نوشتهٔ ابوعُبَیْده مَعْمَر بن مُثَنّی (درگذشت: ۲۰۷ق)
• وفاة النبی نوشتهٔ سَلْمَة بن خطّاب بَراوستانی، نویسندهٔ شیعه (درگذشت: ۲۷۰ق

سیره‌نگاری موضوعی

سیره‌های با رویکردهای موضوعی مختلف از جمله مغازی‌نگاری، شمایل‌نویسی، دلایل‌نگاری، مناقب‌نگاری و خصائص‌نگاری؛ به‌ترتیب مانند:

• کتاب المغازی نوشتهٔ محمد بن عمر واقدی (درگذشت: ۲۰۷ق)
• شَمائِلُ النَّبی، نوشتهٔ ابوعيسى محمد بن عيسى تِرْمِذی (درگذشت: ۲۷۹ق)
• دلایل النبوة و مَعْرِفَة اَحْوال صاحِب الشَّریعه نوشتهٔ احمد بن حسین بیهقی (درگذشت: ۴۵۸ق)
• مَطالِب السَؤول فی مَناقب الرَّسول نوشتهٔ محمد بن طلحه شافعی (درگذشت: ۶۵۲ق)
• المواهِبُ اللَدُنّیَّة بالمِنَح المحمدیة اثر احمد بن محمد قَسْطَلانی (درگذشت: ۹۲۳ق)

نگاشته‌ها دربارهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع): گونه‌ها و نمونه‌ها

نگاشته‌های مربوط به سیرهٔ اهل‌بیت(ع) دارای پیشینه طولانی در تاریخ نگارش‌های اسلامی دانسته شده است. این نگاشته‌ها، به‌غیر از شیعیان، حاصل کار گروه‌های مختلف مذهبی، از جمله اهل‌سنت و سنیان دوازده‌امامی، به‌شمار رفته است. این نگاشته‌ها در ذیل موضوعاتی چند دسته‌بندی شده است:

زندگی‌نامه‌های عمومی

به‌نوشتهٔ جعفریان، نگارش آثاری به‌صورت زندگی‌نامه عمومی دربارهٔ اهل‌بیت(ع) از قرن چهارم قمری و با نگارش کتاب الاِرْشاد فی مَعْرِفةِ حُجَجِ اللهِ علی العِباد توسط شیخ مفید (درگذشت: ۴۱۳ق) آغاز شده است. او سایر آثار در این زمینه را چنین سیاهه کرده است:

• اِعْلامُ الوَری باَعْلامِ الهُدی نوشتهٔ فضل بن حسن طبرسی (درگذشت: ۵۴۸ق)
• رَوضَةُ الْواعِظین وَ بَصیرَةُ الْمُتَّعِظین نوشتهٔ فتال نیشابوری (درگذشت: ۵۰۸)
• مَناقِبُ آلِ أبی‌طالب از ابن شهرآشوب (درگذشت: ۵۸۸ق)
• کَشْفُ الغُمَّة فی مَعْرِفَةِ الأئمّة(ع) اثر علی بن عیسی اربلی (درگذشت: ۶۹۲ق)

نگاشته‌های در ضمن مصنفاتی با موضوعات مختلف

جعفریان، نشان برخی نگاشته‌ها در زمینهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع) را در آثاری با موضوعاتی چون حدیث، کلام و انساب و رجال داده است. او در این زمینه‌ها به نمونه‌هایی اشاره کرده است: در کتاب‌های کلامی، الشافی فی الامامة نوشتهٔ سید مرتضی (درگذشت: ۴۳۶ق) که در قسمت دلایل نقلی آن مباحث سیره آمده است؛ در کتاب‌های حدیثی، کتاب الکافی نوشتهٔ کلینی که در «کتابُ الحُّجَه» آن مباحث بسیاری در زمینهٔ سیره نقل شده است؛ در کتاب‌های انساب، کتاب ألمَجدی فی أنسابِ الطّالبیّین نوشتهٔ علی بن محمد علوی عُمَری (درگذشت: حدود ۴۶۰ق) و در کتاب‌های رجالی کتاب رجال نجاشی نوشتهٔ ابوالعباس نجاشی‌ (درگذشت: ۴۶۳ق).

بازسازی یک خطبه‌نگاشت از قرن اول هجری

سیره‌نگاری‌های موضوعی

آثاری که در آنها به اثبات امامت برای ائمه(ع) پرداخته شده یا در قالب دلایل‌نگاری به برشمردن دلایل امامت امامان(ع) با نقل کرامات آنان پرداخته شده یا آثار مناقب‌نگاری در زمینهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع) از جمله سیره‌های موضوعی اهل‌بیت(ع) به‌شمار رفته است.

برای نمونه‌ای از مورد اول، به کتاب اثبات الوصیة للامام علی بن ابی‌طالب(ع) نوشتهٔ علی بن حسین مسعودی (درگذشت: ۳۴۶ق) اشاره شده است. برای نمونه‌ای از دلایل‌نگاری، به دلائل الامامه نوشتهٔ محمد بن جریر طبری صغیر و برای نمونه‌ای از مناقب‌نگاری به کتاب شَرْحُ ألأخْبار فی فَضائل ألأئمّة ألأطْهار(ع) نوشتهٔ قاضی نعمان مغربی (درگذشت: ۳۶۳ق) اشاره شده است.

تک‌نگاری‌ها

تک‌نگاری‌های دربارهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع) شامل موضوعاتی چون شرح نبردهای امام علی(ع)، مقتل‌نگاری‌، قضانگاری، خطبه‌نگاری، وصیت‌نگاری و مناظره‌نگاری دانسته شده است.

نگاشته‌های دربارهٔ نبردهای امام علی(ع)

به‌لحاظ اینکه نبردهای امام علی(ع) در دوران خلافتش اولین رخدادهای چالش‌زای داخلی اسلامی و موجب پیدایش دسته‌های مذهبی و سیاسی بوده، اولین زمینهٔ نگارش دربارهٔ سیرهٔ اهل‌بیت(ع) پیرامون این موضوع دانسته شده است؛ برای نمونه به این موارد اشاره شده است:

• الجمل، صفين و النهروان از جابر بن یزید جعفی (درگذشت: ۱۲۸ق)
• الجمل فی أمر طلحة و الزبیر و عائشة از مؤمن الطاق (درگذشت ۱۶۰ یا پس ۱۸۰ق)
• الجمل و مسير عائشة و علی نوشتهٔ سیف بن عمر تمیمی
• وَقْعَةُ صِفِّین نوشتهٔ نصر بن مزاحم منقری (درگذشت: ۲۱۲ق)
• الجمل، الغارات و النهروان نوشتهٔ علی بن محمد مدائنی (درگذشت: ۲۲۴ق)
• الجَمَل وَ النُّصرة لِسید العترَة فی حَربِ البَصرَة نوشتهٔ شیخ مفید

مقتل‌نگاری

مقالهٔ اصلی: مقتل

مقتل‌نگاری نوعی واقعه‌نگاری دربارهٔ کشته‌شدن شخصیت (یا شخصیت‌های) مسلمان در پی یک رخداد داخلی اسلامی تعریف شده است. گفته شده که نخستین نگارش‌ها در این زمینه مربوط به حادثهٔ عاشورا بوده است. از جمله آثار مقتل‌نگاری به موارد زیر اشاره شده است:

• مَقْتَلُ الحسین بن علی(ع) نوشتهٔ اَصْبَغ بن نُباته (درگذشت: قرن اول هجری)
• مقتل امیرالمؤمنین(ع)، قتل الحسن(ع) و قتل الحسین(ع) از ابی‌مخنف (درگذشت: ۱۵۷ق)
• مقتل امیرالمؤمنین(ع) و مقتل الحسین(ع) از محمد بن زکریا غلابی
• مقتل الحسین(ع) نگاشتهٔ موفّق بن احمد خوارزمی (درگذشت: ۵۶۷ق)

بازسازی یک قضانگاری از قرن سوم قمری: قضایا امیرالمؤمنین علیه السلام از ابراهیم بن هاشم قمی

قضانگاری

قضانگاری به نگارش آثاری دربارهٔ قضاوت‌های شاخص انجام گرفته در تاریخ اسلام گفته شده است. گفته شده که نگارش دربارهٔ قضاوت‌های امام علی(ع) در کتابی با عنوان قَضایا امیرالمؤمنین(ع) از عبیدالله بن ابی‌رافع این زمینهٔ تاریخ‌نگارانه را به سیره‌نگاری اهل‌بیت(ع) پیوند داده است. عجائب احکام امیرالمؤمنین(ع) و مسائله از اصبغ بن نباته، و قضاء علی(ع) از عبدالعزیز جلودی (درگذشت ۳۳۰ یا ۳۳۲ق) از جمله آثار قضانگارانه برشمرده شده است.

خطبه‌نگاری

خطبه‌نگاری، با توجه به اهمیت خطبه‌خوانی در تاریخ اسلام، معطوف به حفظ و نگارش خطبه‌های مهم دانسته شده است. در این نوع سیره‌نگاری شیعیان با نگارش خطبه‌های امیرالمؤمنین(ع) پیشتاز قلمداد شده‌اند. آثاری چون خطبة الزهراء نوشتهٔ ابی‌مخنف، خطب امیرالمؤمنین(ع) از اسماعیل بن مهران سکونی (زنده تا ۲۲۴ق) و خطب امیرالمؤمنین(ع) نوشتهٔ عبدالعظیم حسنی (درگذشت: ۲۵۲ق) از جملهٔ آثار خطبه‌نگارانه قلمداد شده‌ است.

میلادنگاری و وفات‌نگاری

میلادنگاری و وفات‌نگاری به‌عنوان نگارشی برای ثبت زمان و مکان تولد و مرگ افراد مهم و مسائل خاص پیرامون آنها از جملهٔ نگاشته‌های سیره‌نگاری اهل‌بیت(ع) دانسته شده است. وهب بن وهب قُرَشی، مشهور به ابوالبَخْتَری (درگذشت: ۲۰۰)، با نگارش کتاب مُولِدُ امیرالمؤمنین(ع) و اَخْبارُهُ مع النبی(ص) در این نوع نگارش بنیان‌گذار تلقی شده است. مَسارُّ الشیعَةِ فی مُختَصَرِ تَواریخِ الشَّریعَة نوشتهٔ شیخ مفید و تاجُ المَوالیدِ فی مَوالیدِ الائمّةِ و وَفَیاتِهم نوشتهٔ امین الاسلام طبرسی از دیگر آثار در این زمینه دانسته شده است.

مناظره‌نگاری

مناظره‌نگاری دربارهٔ آثاری به‌کار رفته که مباحث درگرفته در یک مجلس مناظرهٔ ائمه(ع) در آنها ثبت شده است. اصحاب امامان(ع) و در صدر آنها مُفَضَّل بن عُمر جُعفی در این زمینه پیشگام برشمرده شده‌اند. کتاب مُناظِرةٌ مع الشّاک بِحَضْرَةِ الصادق(ع) نوشتهٔ علی بن یَقْطین (درگذشت: ۱۸۲ق) و الإحْتِجاجُ عَلی أهْلِ اللِّجاج نوشتهٔ احمد بن علی طبرسی از جملهٔ این آثار برشمرده شده است.