مقاله قابل قبول
استناد ناقص
شناسه ارزیابی نشده

شهادت

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
معاد

شهادت به کشته‌شدن در راه خدا اشاره دارد. در فقه برای شهید در معرکه احکام خاصی مطرح شده است. از جمله اینکه غسل و کفن ندارد.

سمیه دختر خباط و یاسر بن عامر عنسی پدر و مادر عمار یاسر، اولین شهدای زن و مرد در راه اسلام بودند. بنا به برخی روایات، همه امامان شیعه نیز به شهادت رسیده‌اند. شهادت نزد مسلمانان اهمیت بالایی دارد و برای آن آثاری همچون زنده ماندن، برخورداری از شفاعت و آمرزش گناهان ذکر شده است. واقعه کربلا و شهادت امام حسین(ع) به جایگاه نزد شیعیان افزوده شده است.

مفهوم‌شناسی

شهادت به معنای کشته شدن در راه خداوند است. از این‌رو کسی که در راه خدا به قتل می‌رسد شهید نامیده می‌شود.[۱] در فقه، اصطلاح شهید به مسلمانی اختصاص دارد که در مَعرکه جنگ توسط کافران یا به سبب جنگ با آنها کشته می‌شود.[۲] در تفسیر نمونه آمده شهادت یک معنای خاص و یک معنا عام دارد. معنای خاص آن همان معنای فقهی است و معنای عام آن این است که انسان در مسیر انجام وظیفه الهی کشته شود یا بمیرد از این‌رو در روایات طالب علمی که در حال طلب علم از دنیا برود، کسی که در بسترش بمیرد در حالی که معرفت حق خدا، پیامبر و اهل بیت او را داشته باشد، کسی که برای دفاع از مالش در برابر مهاجمان کشته شود و... شهید دانسته شده‌اند.[۳]

وجه نامگذاری شهید

﴿وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ﴾
(ای پیامبر!) هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردگانند! بلکه آنان زنده‌اند، و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند.

سوره آل عمران، آیه۱۶۹.

شهادت در لغت به معانی همچون حضور و مشاهده است[۴] از این‌رو درباره نامگذاری شهید احتمال‌هایی داده شده است از جمله:

  • فرشتگان رحمت الهی او را می‌بینند.
  • خدا و فرشتگان شهادت می‌دهند که او اهل بهشت است.
  • او نمرده و نزد پروردگارش حاضر است.
  • او چیزهایی را مشاهده می‌کند که دیگران مشاهده نمی‌کنند.[۵]
  • او در روز قیامت شاهد اعمال دیگران است.[۶]

اهمیت و جایگاه

کجایید ای شهیدان خدایی بلاجویان دشت کربلایی
کجایید ای سبک روحان عاشق پرنده‌تر ز مرغان هوایی
کجایید ای شهان آسمانی بدانسته فلک را درگشایی
کجایید ای ز جان و جا رهیده کسی مر عقل را گوید کجایی
کجایید ای در زندان شکسته بداده وام‌داران را رهایی
کجایید ای در مخزن گشاده کجایید ای نوای بی‌نوایی
در آن بحرید کاین عالم کف او است زمانی بیش دارید آشنایی
کف دریاست صورت‌های عالم ز کف بگذر اگر اهل صفایی
دلم کف کرد کاین نقش سخن شد بهل نقش و به دل رو گر ز مایی
برآ ای شمس تبریزی ز مشرق که اصل اصل اصل هر ضیایی
دیوان شمس (غزلیات)، غزل شماره ۲۷۰۷.

روایات زیادی درباره منزلت و فضیلت شهادت وارد شده است. از جمله اینکه شهادت در روایات بالاترین نیکی[۷]و گرامی‌ترین مرگ[۸] دانسته شده است و برخی از مرگ‌های دیگر در اجر و پادش به آن تشبیه شده است.[نیازمند منبع] همچنین در دعاهایی که از چهارده معصوم رسیده ختم عاقبت به شهادت،[۹] شهادت زیر پرچم پیامبر(ص)[۱۰] و کشته شدن به‌دست بدترین مردم[۱۱] از خدا درخواست شده است.

در قرآن از واژه شهادت با تعبیر «قَتْل فی سبیل‌الله» (کشته شدن در راه خدا) یاد شده است.[۱۲] همچنین از شهادت و شهید درباب‌های احکام طهارت و جهاد کتاب‌های فقهی سخن گفته شده است.

نخستین شهدای مسلمان سمیه دختر خباط و یاسر بن عامر عنسی پدر و مادر عمار یاسر بودند که بر اثر شنکجه مشرکان جان خود را از دست دادند. همچنین امام حسین(ع)، سید الشهداء (بزرگ شهیدان) است.

آثار شهادت

در آیات و روایات برای شهادت آثاری بیان شده است از جمله:

  • زنده بودن: بنا بر آیات قرآن کسانی که در راه خدا کشته می‌شوند نمرده، بلکه زنده‌اند[۱۳] و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند.[۱۴]
  • برخورداری از حق شفاعت؛ شهید در کنار پیامبران و عالمان از شفاعت‌کنندگان در قیامت است.[۱۵]
  • آمرزش گناهان و رحمت خدا[۱۶]در روایتی که از امام باقر(ع) نقل شده هنگامی که نخستین قطره خون شهید جاری می‌شود، تمام گناهان او به جز حق‌الناس بخشیده می‌شود.[۱۷]
  • ورود به بهشت[۱۸] شهید از نخستین کسانی است که به بهشت می‌رود.[۱۹]

احکام شهید در معرکه

فقیهان برای شهید در معرکه احکامی ذکر کرده‌اند:

  • غسل میت؛ بنا به نظر فقیهان شیعه، شهید در معرکه غسل میت ندارد.[۲۰] اما کسی که در معرکه جنگ زخمی شده و پس از اتمام کارزار جنگ به شهادت برسد را باید غسل داد.[نیازمند منبع]
  • کفن؛ بنا به نظر فقیهان شیعه شهید در معرکه کفن نمی‌شود و با همان لباس رزم دفن می‌شود.[۲۱] مگر اینکه لباس به تن نداشته باشد که در این صورت باید او را کفن کرد.[نیازمند منبع]
  • مس بدن شهید؛‌ مس بدن شهید موجب واجب شدن غسل مس میت نمی‌شود.[۲۲]
  • نماز میت: بیشتر اهل‌سنت معتقدند که خواندن نماز میت بر شهید واجب نیست.[نیازمند منبع] البته از نظر فقیهان شیعه خواندن نماز میت بر شهید واجب است.[۲۳]

این احکام به شهید در معرکه اختصاص دارد و شامل کسانی که به طریق دیگری در راه خدا کشته می‌شوند و یا در حکم شهیدند، نمی‌گردد.

شهادت امامان شیعه

به اعتقاد شماری از عالمان شیعه، همه امامان شیعه با شهادت از دنیا می‌روند.[۲۴] دلیل آنان، روایات از جمله روایت «وَ اللَّهِ مَا مِنَّا إِلَّا مَقْتُولٌ شَهِید» منقول از امام صادق(ع) است که بنابر آن، همه امامان با شهادت از دنیا خواهند رفت.[۲۵] شیخ مفید در کتاب «تصحیح اعتقادات الامامیه» شهادت امام علی(ع)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، امام موسی(ع) و امام رضا(ع) را پذیرفته و در شهادت سایر ائمه تردید کرده است.[۲۶] علامه مجلسی در توجیه سخن شیخ مفید گفته است با توجه به اینکه اخبار شهادت سایر ائمه(ع) متواتر نیست، شاید منظور او نفی تواتر و قطعیت شهادت سایر ائمه(ع) باشد.[۲۷]

مراتب و درجات شهداء

برای شهداء اقسامی ذکر شده است:

  • شهید دنیوی و اخروی؛ کسی که که در جنگ با کافران کشته می‌شود و انگیزه‌اش از حضور در جنگ برافراشته شدن پرچم دین است نه انگیزه‌های مادی.
  • شهید دنیوی؛‌ کسی که در جنگ با کافران کشته می‌شود. اما با انگیزه مادی همچون رسیدن به غنیمت در جنگ شرکت کرده است.
  • شهید اخروی: کسی که بدون جنگ اما مظلوم کشته می‌شود مانند کسی که غرق می‌شود، با طاعون از دنیا می‌رود، طالب علمی که در غربت می‌میرد و...[۲۸]

شهید در ادبیات جمهوری اسلامی ایران

شهید در ادبیات جمهوری اسلامی معنای گسترده‌تری دارد و شامل همه کسانی می‌شود که در راه دفاع و حفظ دستاوردهای انقلاب و کیان نظام اسلامی، استقلال کشور و مقابله با تهدیدات دشمن و عوامل ضد انقلاب جان خود را از دست می‌دهند.[۲۹] بر اساس قانون بنیاد شهید ایران از انقلاب سال ۱۳۵۷ش تا ابتدای سال ۱۴۰۰ش حدود ۲۲۰ هزار نفر شهید محسوب شده‌اند.[۳۰] در ایران سازمان بنیاد شهید برای رسیدگی به امور خانواده‌های شهداء تأسیس شده است.[۳۱] همچنین روز ۲۲ اسفند به عنوان روز شهید نامگذاری شده است.[۳۲]

اصطلاحات

برخی از اصطلاحاتی که در ادبیات جمهوری اسلامی ایران درباره شهیدان به کار می‌رود عبارتند از:

  • شهید محراب: در ادبیات جمهوری اسلامی ایران به امامان جمعه‌ای اشاره دارد که به هنگام برگزاری نماز جمعه به دست مخالفان نظام جمهوری اسلامی ترور شدند.[۳۳]
  • شهدای جنگ ایران و عراق: به کشته‌شدگان ایرانی جنگ ایران و عراق اشاره دارد که از آنها به عنوان شهدای جنگ تحمیلی و شهدای دفاع مقدس نیز یاد می‌شود. مدفن این شهداء گلزار شهداء نامیده می‌شود و برای گرامیداشت آنان مراسم‌های مختلفی برگزار می‌شود.
  • شهید گمنام: به کشتگان ایرانی جنگ ایران و عراق اشاره دارد که هویتشان مشخص نیست در ایران معمولا بر قبر این افراد بنایی ساخته می‌شود و در ایام خاص مانند شب قدر در کنار مزار آنها مراسم‌هایی برگزار می‌شود.
  • شهید مدافع حرم: نیروهایی که توسط جمهوری اسلامی ایران ساماندهی و برای جنگ با داعش و حمایت از دولت سوریه به این کشور سوریه اعزام شده و در این کشور کشته می‌شوند. این نیروها از کشورهای ایران، لبنان، عراق، افغانستان هستند و به آنها مدافعان حرم گفته می‌شود.

کتاب‎شناسی

  • کتاب شهدای عصر پیامبر(ص) اثر ابوالفضل بنایی کاشی گزارشی از شهدای دوره پیامبر ارائه می‌دهد. شهدای پیش از هجرت، شهدای جنگ بدر، شهدای غزوه سویق، شهدای غزوه احد، شهدای بئر معونه، شهدای غزوه خیبر، شهدای غزوه طائف، شهدای غزوه حنین و شهدایی که تاریخ شهادتشان مشخص نیست از فصل‌های این کتاب است. این کتاب در ۲۴۸ صفحه در سال ۱۳۹۱ش توسط نشر شاهد منتشر شد.
  • شُهَداءُ الفَضیلَة: کتابی از علامه امینی است که در آن شرح‌حال ۱۳۰ تن از دانشمندانِ شهید و چگونگی شهادت آنان گزارش شده است. این افراد از بین شخصیت‌های قرن چهارم تا چهاردهم هجری قمری انتخاب شده‌اند. شهداء الفضیلة به زبان فارسی ترجمه و به نام "شهیدان راه فضیلت" منتشر شده است.
  • کتاب شهدای صدر اسلام و شهدای واقعه کربلا نوشته سید علی‌اکبر قرشی در ۲۱۲ صفحه توسط انتشارات نويد اسلام در سال ۱۳۸۵ش منتشر شده است.[۳۴]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، ج۲، ص۳۴۶.
  2. محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، ج۲، ص۳۴۶.
  3. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۴۰۷-۴۰۸.
  4. قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۷۴.
  5. طریحی، مجمع البحرین، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۸۱.
  6. قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۷۷.
  7. ابن حیون مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۳۴۳.
  8. صدوق، من لایحضر الفقیه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۴۰۲، ح۵۸۶۸.
  9. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۵، ص۳۶۸؛ ج۹۱، ص۲۳۹؛ ج۹۴، ص۳۳۲.
  10. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۴، ص۳۷۶.
  11. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۴، ص۲۶۱.
  12. قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۷۶.
  13. سوره بقره، آیه۱۵۴.
  14. سوره آل عمران، آیه۱۶۹.
  15. حمیری، قرب الاسناد، مکتبة نینوا، ج۱، ص۳۱.
  16. سوره آل عمران، آیه۱۵۷.
  17. شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۸۳.
  18. سوره توبه، آیه۱۱۱.
  19. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۷۱، ص۱۴۴.
  20. شهید ثانی، الروضة البهیه، ج۱، ص۴۱۱.
  21. شهید ثانی، الروضة البهیه، ج۱، ص۴۱۱.
  22. نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۳۰۷.
  23. شهید ثانی، الروضة البهیه، ج۱، ص۴۱۱.
  24. طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۳۲-۱۳۱؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ ق، ج۲، ص۲۰۹.
  25. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ ق، ج۲، ص۲۰۹؛ طبرسی، إعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۳۲-۱۳۱.
  26. مفید، تصحیح اعتقاد الامامیه، ۱۴۱۴ق، ص۱۳۲و۱۳۱.
  27. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۷، ص۲۱۶.
  28. محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، ج۲، ص۳۴۷.
  29. «آیین‌نامه تعیین و احراز مصادیق شهید و ایثارگر ابلاغ شد آیین‌نامه تعیین و احراز مصادیق شهید و ایثارگر ابلاغ شد»
  30. «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»
  31. «قانون اساسنامه بنیاد شهید انقلاب اسلامی»
  32. «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»
  33. نگاه کنید به «شهداي محراب چند نفر هستند و نامشان چيست؟»، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات.
  34. «نگاهی به كتاب «شهدای صدر اسلام و شهدای كربلا»»

منابع

  • ابن حیون مغربی، نعمان بن محمد، دعائم الاسلام، تصحیح آصف فیضی، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام، ۱۳۸۵ق.
  • ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب(ع)، قم، علامه، ۱۳۷۹ ق.
  • حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، تهران، نینوا، بی‌تا.
  • شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، حاشیه سید محمد کلانتر، قم، کتابفروشی داوری، ۱۴۱۰ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تصحیح: علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۷ق.
  • طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، تحقیق احمد حسینی اشکوری، تهران، کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم، ۱۴۱۶ق.
  • قرشی، سید علی‌اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ ششم، ۱۴۱۲ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، محقق محمدباقر محمودی و عبد الزهراء علوی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
  • مفید، محمد بن محمد، تصحیح اعتقاد الامامیه، تحقیق و تصحیح حسین درگاهی، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.

پیوند به بیرون