ازدواج
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
ازدواج یا نکاح پیوند زناشویی میان زن و مرد است که با اجرای صیغه عقد ایجاد میشود. در آموزههای اسلامی، ازدواج از سنتهای پیامبر اسلام(ص) و مایه آرامش انسان دانسته شده و در روایات، از آن به عنوان بزرگترین نعمت پس از اسلام، نگهدارنده بخشی از دین و عاملی برای رشد فردی و اجتماعی یاد شده است.
تدیّن، خوشاخلاقی و اصالت خانوادگی از مهمترین معیارهای انتخاب همسر در منابع اسلامی به شمار میروند. از دیدگاه فقیهان، ازدواج در اصل مستحب مؤکد است؛ هرچند برای کسی که در صورت ترک آن به گناه میافتد، واجب میشود.
در فقه امامیه، ازدواج به دو نوع دائم و موقت تقسیم میشود. نکاح موقت با تعیین مدت و مهریه منعقد میشود و با پایان مدت، بدون نیاز به طلاق پایان مییابد. همچنین برای انعقاد نکاح، خواندن صیغه عقد لازم است و صرف رضایت زن و مرد کافی نیست. بنابر نظر مشهور فقهای امامیه، ازدواج دختر باکره نیز منوط به اجازه پدر یا جد پدری است.
ازدواج ممکن است بر اثر عواملی مانند طلاق، فسخ نکاح، لعان، مرگ، ارتداد یا تغییر جنسیت پایان یابد و زن پس از جدایی به باید عده نگه دارد.
تعریف و اقسام
ازدواج ایجاد پیوند زناشویی از طریق اجرای صیغه عقد است. در مذهب شیعه امامیه ازدواج به دائم و موقت تقسیم میشود. در ازدواج موقت، تعیین مدت و مهریه از ارکان ازدواج است و با پایان مدت تعیینشده، ازدواج بدون طلاق پایان مییابد.[۱]
ازدواج موقت
ازدواج موقت در زمان پیامبر اسلام(ص)، جایز بود؛ اما عمر بن خطاب آن را حرام اعلام کرد.[۲] از میان مذاهب اسلامی تنها مذهب شیعه امامیه، ازدواج موقت را جایز میداند.[۳] مهمترین ویژگی ازدواج موقت، مدتدار بودن آن است؛ ازاینرو تعیین مدت در عقد موقت ضروری است و بدون آن، عقد صحیح نخواهد بود.[۴]
تفاوتهای ازدواج دائم و موقت
ازدواج دائم و ازدواج موقت در بسیاری از احکام مشترکاند؛ با این حال، تفاوتهایی نیز میان آن دو وجود دارد. از جمله:
- در ازدواج دائم، مرد موظف به پرداخت نفقه همسر است، اما در ازدواج موقت چنین الزامی وجود ندارد، مگر آنکه شرط شود.
- در ازدواج دائم، زن و شوهر از یکدیگر ارث میبرند؛ اما در ازدواج موقت اصل بر عدم توارث میان زوجین است
- در ازدواج دائم بر خلاف ازدواج موقت، زن و مرد از یکدیگر ارث میبرند.[۵]
- در عقد موقت، ذکر مهریه شرط صحت عقد است و در صورت تعیین نشدن آن، عقد باطل خواهد بود؛ در حالی که در ازدواج دائم، ذکر نشدن مهریه موجب بطلان عقد نمیشود و در صورت آمیزش، مهرالمثل به زن تعلق میگیرد.[۶]
جایگاه
مرتضی مطهری:
در فلسفه ازدواج و تشکیل خانواده، قرآن مسئله اى را طرح کرده است که نمونه اى از اعجاز این کتاب کریم است ...قرآن پیوندى بالاتر از شهوت ـ که غریزه اى حیوانى است ـ در روابط همسران بیان مى کند. نمى گویم شهوت از این نظر که غریزه اى حیوانى است پست است. حیوان و انسان در این غریزه اشتراک دارند. ... ولى اسلام آن را پلید نمى داند بلکه تا حد معینى لازم و مقدس هم مى داند ولى در پیوند زناشویى، قرآن امرى بالاتر از این غریزه حیوانى را هم قائل است که آن را «مودّت» نامیده است: وَ مِنْ آیاتِهِ أنْ خَلَقَ لَکمْ مِنْ أنْفُسِکمْ أزْواجآ لِتَسْکنوا اِلَیها وَ جَعَلَ بَینَکمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً. این تعبیر «لِتَسْکنوا اِلَیها» یعنى قلب و روحتان به آن آرام بگیرد.
در آموزههای دین اسلام ازدواج از سنتهای پیامبر اسلام(ص) شمرده شده است[۸] و تَجَرُّد و برنگزیدن همسر امری مکروه دانسته شده است.[۹] قرآن نیز ازدواج را مایه آرامش انسان معرفی کرده[۱۰] و مسلمانان را به همسردادن مردان و زنان بیهمسر سفارش کرده است.[۱۱]
در روایات اسلامی، فضیلتها و آثار گوناگونی برای ازدواج بیان شده است؛ از جمله اینکه پس از اسلام، بزرگترین نعمت به شمار آمده،[۱۲] مایه خیر دنیا و آخرت دانسته شده،[۱۳] نگهدارنده نصف یا دو سوم دین[۱۴] و افزایشدهنده روزی معرفی شده است.[۱۵] همچنین در برخی روایات، کسانی که بدون ازدواج از دنیا بروند، از پستترین مردگان مسلمانان به شمار آمدهاند.[۱۶] به گفته مرتضی مطهری، ازدواج نخستین گام انسان از خوددوستی به غیردوستی است و از همین رو، در اسلام، عملی مقدس و عبادتآمیز تلقی میشود.[۱۷]
احکام
فقهای امامیه احکام ازدواج را بیان کردهاند که از مهمترین آنها عبارتاند از:
- زدواج بهخودیخود مستحب مؤکد است، اما برای کسی که با ترک آن به گناه میافتد، واجب است.[۱۸]
- در ازدواج دائم و موقت، خواندن صیغه عقد لازم است و صِرفِ رضایت زن و مرد کفایت نمیکند.[۱۹]
- زن و مرد میتوانند خود صیغه عقد را بخوانند یا دیگری را وکیل کنند که از طرف آنان صیغه را بخواند.[۲۰]
- در صورت توانایی زن و مرد باید صیغه عقد را به زبان عربی بخوانند.[۲۱]
- بنا بر نظر بیشتر فقهای شیعه دختر باکره برای ازدواج باید از پدر یا جدِّ پدری اجازه بگیرد.[۲۲] البته برخی اجازه ولی برای ازدواج دختر بالغ را شرط نمیدانند.[۲۳]
- ازدواج با محارم مانند مادر، خواهر و مادرزن حرام است.[۲۴]
- ازدواج دائم و موقتِ زن مسلمان با مرد غیرمسلمان جایز نیست.[۲۵]
- ازدواج موقت مرد مسلمان با زن غیرمسلمانِ اهل کتاب، جایز است.[۲۶]
ملاکهای انتخاب همسر
همسرگزینی فرایند انتخاب همسر برای ازدواج است که در آموزههای اسلامی از مراحل مهم تشکیل خانواده به شمار میرود. دینداری،[۲۷] همترازی زن و مرد در باورها و ویژگیهای شخصیتی،[۲۸] اخلاق نیک،[۲۹] سلامت جسمی و روانی، آراستگی ظاهری و اصالت خانوادگی از مهمترین معیارهای آن دانسته شده است.[۳۰] موضوعاتی مانند نقش خانواده، مراکز همسریابی، خواستگاری دختر از پسر و روابط پیش از ازدواج از مباحث مرتبط با همسرگزینی به شمار میروند.
عوامل پایانیافتن ازدواج
عوامل پایانیافتن ازدواج از نظر فقیهان عبارتاند از: تغییر جنسیت،[۳۱] مرگ، طلاق و چیزهایی که موجب فسخ نکاح میشوند.[۳۲] پس از ازبینرفتن ازدواج زن باید عده (مدتزمانی معینی که زن حق ازدواج ندارد) نگه دارد.[۳۳]
موانع ازدواج
در فقه اسلامی به دلیل وجود موانعی، ازدواج با برخی زنان حرام است:
- موانع موقت: شرایطی که تا زمان وجود آنها ازدواج میان زن و مرد جایز نیست و با برطرف شدن مانع، حرمت نیز از میان میرود،[۳۴] مانند:
- استیفاء عدد: یعنی مرد نمیتواند بیشتر از چهار زن آزاد را به عقد دائم خود درآورد.[۳۵] همچنین با داشتن دو کنیز با عقد دائم، نمیتواند کنیز زن سوم را به عقد خود درآورد.[۳۶]
- جمع بین دو خواهر:ازدواج همزمان با دو خواهر حرام است؛ اما در صورت فوت همسر یا انحلال ازدواج با او، مرد میتواند با خواهر وی ازدواج کند.[۳۷]
- کفر و ارتداد: ازدواجِ دائم یا موقتِ زن مسلمان با کافر یا مرتد، جایز نیست.[۳۸] همچنین مرد مسلمان نمیتواند با زن کافر غیرکتابی و مرتد ازدواج کند.[۳۹]
- موانع دائمی: اسبابی که موجب حرمت ابدی ازدواج میان زن و مرد میشوند.[۴۰] بنا بر فقه شیعه، زنای محصنه،[۴۱] لِعان،[۴۲] اِفضاء،[۴۳] قذف،[۴۴] ازدواج با زنی که در عدّه است،[۴۵] لواط با پسر یا پدر و برادر زنی،[۴۶] طلاق همسر پس از مرتبه نهم[۴۷][یادداشت ۱] و انعقاد عقد در حال احرام موجب حرمت ابدی میشوند.[۴۸]
قانون ثبت ازدواج
در بسیاری از کشورها، ازدواج به صورت قانونی نیز ثبت میشود.[۴۹] در ایران در ایران، ثبت ازدواج از الزامات قانونی است و قانون برای عدم ثبت نکاح ضمانت اجرا پیشبینی کرده است.[۵۰] برخی اهداف ثبت قانونی ازدواج عبارت است از: اطمینان از صحت نکاح، پیشگیری از اختلاف و سهولت اثبات حقوق زوجین.[۵۱]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۳۹۰.
- ↑ سبحانی، «ازدواج موقت در کتاب و سنت»، فقه اهل بیت، ش ۴۸، ۱۳۸۵ش،ص۱۲۵، ۱۲۶.
- ↑ سبحانی، «ازدواج موقت در کتاب و سنت»، فقه اهل بیت، ش ۴۸، ۱۳۸۵ش،ص۶۳.
- ↑ حسینی، احکام ازدواج، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۱.
- ↑ حسینی، احکام ازدواج، ۱۳۸۹ش، ص۱۲۰-۱۲۱.
- ↑ اکبری، احکام خانواده، ۱۳۹۳ش، ص۲۶.
- ↑ مطهری، خانواده واخلاق جنسی، ص۴۱
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، باب کراهة العزبه، ص۳۲۹.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، مؤسسة آل البيت لإحياء التراث، ج۲۰، ص۱۸.
- ↑ سوره روم، آیه ۲۱.
- ↑ سوره نور، آیه ۳۲؛ حسینی، احکام ازدواج، ۱۳۸۹ش، ص۳۹-۴۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، بَابُ مَنْ وُفِّقَ لَهُ الزَّوْجَةُ الصَّالِحَة، ص۳۲۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، بَابُ مَنْ وُفِّقَ لَهُ الزَّوْجَةُ الصَّالِحَة، ص۳۲۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، باب کراهة العزبه، ص۳۲۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، باب ان التزویج یزید فی الرزق، ص۳۳۰-۳۳۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، باب کراهة العُزبَه، ص۳۲۹.
- ↑ مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام، ص۲۶۷.
- ↑ حسینی، احکام ازدواج، ۱۳۸۹ش، ص۳۹، ۴۰.
- ↑ امام خمینی، توضیح المسائل(مُحَشّی)، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۴۵۰.
- ↑ امام خمینی، توضیح المسائل(مُحَشّی)، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۴۵۰.
- ↑ امام خمینی، توضیح المسائل(مُحَشّی)، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۴۵۳.
- ↑ امام خمینی، توضیح المسائل(مُحَشّی)، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۴۵۸.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۹۵ق، ج۲۹، ص۱۷۵.
- ↑ امام خمینی، توضیح المسائل(مُحَشّی)، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۴۶۴.
- ↑ امام خمینی، توضیح المسائل(مُحَشّی)، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۴۶۸.
- ↑ امام خمینی، توضیح المسائل(مُحَشّی)، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۴۶۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۳۳۲.
- ↑ شعیبی، ازدواج موفق، ۱۳۹۳ش، ص۲۶و۳۲-۳۴؛ حسینخانی نائینی و دیگران، «بررسی نظریههای همسرگزینی»، ص۳۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۶۳، حدیث ۳۰؛ من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۰۹، حدیث ۴۴۲۸.
- ↑ حسینخانی نائینی، فرایند همسرگزینی، ۱۳۹۳ش، ص۳۹.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۸۴ش، ص۹۹۲-۹۹۳.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۲، ص۲۱۱.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۲، ص۲۱۱.
- ↑ ساردویینسب و دیگران، «واکاوی تطبیقی حرمتهای ابدی ازدواج در فقه امامیه و زیدیه با رویکرد حقوقی»، ص۸۶.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۳۶.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۳۷.
- ↑ شهید اول، اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۰ق، ص۱۶۴.
- ↑ خمینی، تحریرالوسیله، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۳۰۵.
- ↑ خمینی، تحریرالوسیله، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۳۰۵.
- ↑ ساردویینسب و دیگران، «واکاوی تطبیقی حرمتهای ابدی ازدواج در فقه امامیه و زیدیه با رویکرد حقوقی»، ص۸۶.
- ↑ شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۳ق، ص۵۰۱.
- ↑ محقق حلی، شرایع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲۳۷؛ فاضل مقداد، کنزالعرفان، ۱۴۲۵ق، ج۲، ص۲۹۵.
- ↑ علامه حلی، تحریر الاحکام، ۱۴۲۰ق، ص۵۸۳.
- ↑ ابن ادریس حلی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۵۲۶.
- ↑ شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۳ق، ص۵۰۱.
- ↑ علامه حلی، تحریر الاحکام، ۱۴۲۰ق، ص۴۶۵؛ شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۳ق، ص۵۰۱.
- ↑ شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۳ق، ص۵۰۱؛ فاضل آبی، کشف الرموز، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۲۱۶.
- ↑ بهجت، مناسک حج، قم، ص۱۰۰؛ سبحانی، مناسک حج، ۱۳۸۸ش،ج۱، ص۹۱.
- ↑ اسدی، «نقد و بررسی قوانین ثبت ازدواج»، ص۱۰۳.
- ↑ اسدی، «نقد و بررسی قوانین ثبت ازدواج»، ص۱۰۳.
- ↑ اسدی، «نقد و بررسی قوانین ثبت ازدواج»، ص۱۰۶-۱۰۹.
یادداشت
منابع
- اسدی، لیلا سادات، «نقد و بررسی قوانین ثبت ازدواج»، در مجله مطالعات راهبردی زنان، تهران، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، تابستان ۱۳۸۷، شماره ۴۰.
- اکبری، محمود، احکام خانواده، قم، فتیان، ۱۳۹۳ش.
- امام خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۴ش/۱۴۲۶ق.
- امام خمينى، سيد روحالله، توضیح المسائل (مُحَشّی)، تحقیق سيد محمدحسين بنىهاشمى خمينى، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، المحقق:مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث ـ قم، الناشر مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث ـ قم، بی تا.
- حسینی، سید مجتبی، احکام ازدواج (مطابق با نظر ده تن از مراجع عظام)، قم، دفتر نشر معارف، چاپ هفتم، ۱۳۸۹ش.
- سبحانی، جعفر، «ازدواج موقت در کتاب وسنت»، فقه اهل بیت، ش ۴۸، ۱۳۸۵ش.
- شهید ثانی، زین الدین بن علی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- صنعانی، عبدالرزاق بن همام، المصنّف، مجلس علمی، بیجا، ۱۳۹۰ق/۱۹۷۰م.
- طبرسى، فضل بن حسن، مکارم الاخلاق، قم، الشریف الرضی، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ق/۱۳۷۰ش.
- طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تصحیح محمدتقی کشفی، تهران، المکتبة المرتضویة لاحیاء الآثار الجعفریه، ۱۳۸۷ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علىاكبر غفارى، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- منصور، جهانگیر، قانون مدنی با آخرین اصلاحیهها و الحاقات همراه با قانون مسؤلیت مدنی، تهران، نشر دیدار، ۱۳۹۱ش.
- هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهل بیت علیهمالسلام، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
پیوند به بیرون