تفسیر اجتهادی
| تفسیرهای مهم | |
|---|---|
| شیعی | تفسیر ابو الجارود • تفسیر قمی • کتاب التفسیر (عیاشی) • تفسیر التبیان • تفسیر مجمع البیان • تفسیر الصافی • تفسیر المیزان |
| سنی | تفسیر جامع البيان (طبری) • المحرر الوجیز (ابن عطیه) • تفسیر الجامع لأحكام القرآن (قرطبی) • تفسير القرآن العظيم (ابن كثير) • تفسیر جلالین (سیوطی) |
| گرایشهای تفسیری | |
| تفسیر تطبیقی • تفسیر علمی • تفسیر عصری • تفسیر تاریخی • تفسیر فلسفی • تفسیر کلامی • تفسیر عرفانی • تفسیر ادبی • تفسیر فقهی | |
| روشهای تفسیری | |
| تفسیر قرآن به قرآن • تفسیر روایی • تفسیر اجتهادی | |
| شیوههای نگارش تفسیر | |
| تفسیر ترتیبی • تفسیر موضوعی | |
| اصطلاحات علم تفسیر | |
| اسباب نزول • ناسخ و منسوخ • محکم و متشابه • اعجاز قرآن • جری و انطباق • مکی و مدنی | |
تفسیر اجتهادی یکی از شیوههای تفسیر قرآن است که با تکیه بر عقل، تدبر، و بهرهگیری از منابع گوناگون مانند آیات دیگر قرآن، روایات، قواعد زبانی، اصول کلامی و فقهی، به کشف معارف قرآنی میپردازد. این روش در مقابل تفسیر نقلی محض قرار گرفته است. از این شیوه تفسیری با عناوینی همچون تفسیر عقلی، تفسیر درایی و گاه تفسیر به رأی نیز یاد شده است.
گرایشهای مختلف تفسیری مانند تفسیر ادبی، فلسفی، عرفانی، فقهی و علمی از مصادیق تفسیر اجتهادی به شمار رفتهاند. در برخی موارد، با ترکیب چند روش، تفسیری جامع ارائه میشود که به آن «تفسیر اجتهادی جامع» گفته میشود.
از جمله آسیبهای این روش، خطر تفسیر به رأی و تطبیق نادرست آیات بر باورهای از پیش تعیینشده، به شمار رفته است.
مفهومشناسی
تفسیر اجتهادی را کوششی برای تفسیر آیات قرآن و کشف معارف آن با استفاده از منابع مختلف و عقل تعریف کردهاند.[۱] این روش با عنوانهایی همچون تفسیر عقلی، تفسیر دِرایی و تفسیر به رأی نیز شناخته میشود.[۲] بهطور کلی روش تفسیر قرآن به دو نوع تفسیر اجتهادی و تفسیر روایی تقسیم شده است.[۳] ازاینرو تفسیر اجتهادی را در مقابل تفسیر نقلی محض دانستهاند.[۴] منابع اصلی این نوع تفسیر را قرآن، روایات معصومین و عقل قلمداد کردهاند.[۵]
تفسیر اجتهادی را کاملترین و جامعترین روش تفسیر قرآن دانستهاند.[۶] گفته میشود که در میان مسلمانان، مذهب امامیه بیشترین اهتمام را به این شیوه تفسیری دارد.[۷]
این نوع تفسیر برخاسته از گرایشهای گوناگونی همچون ادبی، روایی، فلسفی، عرفانی، علمی، کلامی، اجتماعی و فقهی است.[۸] ازاینرو، بسته به منابع و روشی که مفسر به کار میگیرد، میتواند شکلهای متفاوتی به خود بگیرد. اگر مفسر از چندین گرایش و منبع بهصورت همزمان استفاده کند، به آن تفسیر اجتهادی جامع گفته میشود.[۹]
یکی از مهمترین خطرات این روش تفسیری، افتادن به دام تفسیر به رأی است که از منظر عقل و شرع مردود شمرده شده است.[۱۰] محمدهادی معرفت (۱۳۰۹-۱۳۸۵ش)، پژوهشگر علوم قرآنی، مهمترین عوامل بروز تفسیر به رأی را این موارد برمیشمارد:
- بیاعتنایی به نظرات علمای پیشین
- غفلت از قرائن و شواهد موجود در متن قرآن
- تلاش برای انطباق دادن آیات بر باورهای ازپیشتعیینشده و مذاهب خاص.[۱۱]
تاریخچه
تفسیر اجتهادی قرآن ریشه در آموزههای پیامبر اکرم(ص) به اصحاب خود دارد و تاریخ آغاز آن به دوران نزول قرآن بازمیگردد.[۱۲] با این حال، برخی محققان ظهور نظاممند این شیوه تفسیری را به دوره تابعین نسبت دادهاند.[۱۳] در مورد شکلگیری رسمی این روش تفسیری دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. برخی ظهور آن را به عصر حکومت عباسیان مرتبط میدانند[۱۴] و گروهی دیگر شکلگیری نظاممند آن را به قرن سوم یا قرن چهارم هجری بازمیگردانند.[۱۵]
گفته میشود مواجه مسلمانان با آموزههای فلاسفه یونان و اندیشههای و فرهنگهای جدید، مفسران را به سمت تفسیر اجتهادی سوق داد.[۱۶] طبری (۳۱۰ق) به عنوان اولین مفسر از اهلسنت و شیخ مفید (۳۳۶ق یا ۳۳۸ق ـ ۴۱۳ق) به عنوان اولین مفسر از شیعه بودند که به تألیف تفسیر اجتهادی اقدام کردند.[۱۷] از سید رضی (۳۵۹ق-۴۰۶ق) و سید مرتضی (۳۵۵-۴۳۶ق) در بین علمای شیعه از دیگر آغازگران تفسیر اجتهادی نام بردهاند.[۱۸]
با نگارش تفسیر التبیان تألیف شیخ طوسی (۳۸۵-۴۶۰ق)، تفسیر اجتهادی به اوج گستردگی خود رسید؛ ازاینرو این کتاب را کاملترین تفسیر در میان تفاسیر کهن دانستهاند.[۱۹]
ادله موافقان و مخالفان تفسیر اجتهادی
تفسیر اجتهادی دارای موافقان و مخالفانی است. موافقان این نوع تفسیر، به آیاتی از قرآن که به تفکر در آیات دستور داده و آن را قابل فهم برای همگان و ملاکی برای شناخت حق و باطل معرفی کرده است، استدلال کردهاند.[۲۰] آنها همچنین به برخی روایات منقول از معصومان مانند روایتی که قرآن را راه برونرفت از فتنهها عنوان کرده است، استدلال کردهاند.[۲۱] سیره عقلا و علمای اسلام از دیگر دلایل این افراد عنوان شده است.[۲۲] این گروه معتقدند که مخالفت با تفسیر اجتهادی، به معنای کنارگذاشتن بخش زیادی از آموزههای قرآن است.[۲۳]
مخالفان تفسیر اجتهادی، راه تفسیر را به استفاده از روایات پیامبر(ص) و قول صحابه و تابعین منحصر ساختهاند[۲۴] و بر این باورند که تفسیر اجتهادی منجر به منتسب ساختن مطالب غیرقطعی به خدا میشود.[۲۵] آنها معتقدند که هرگونه تفسیر براساس ظاهر قرآن و استفاده از ادله عقلی و اجتهادی منجر به تفسیر به رأی خواهد شد که در روایات از آن نهی شده است.[۲۶] روایاتی که عقل را قاصر از تفسیر قرآن دانسته و نیز روایاتی که تفسیر و تبیین قرآن را منحصر به پیامبر(ص) و امامان معصوم دانسته و نیز خودداری صحابه و تابعین از تفسیر اجتهادی قرآن از دیگر دلایل این گروه به شمار رفته است.[۲۷]
مقدمات لازم برای تفسیر اجتهادی
دانشمندان علوم قرآنی شرایط مختلفی را برای انجام تفسیر اجتهادی ذکر کردهاند که تسلط بر علومی مانند علوم ادبیات عرب، علم حدیث و رجال و علم فقه و کلام از جمله آنها ذکر شده است.[۲۸] داشتن اطلاع کافی از قرائتهای مختلف قرآن، اسباب نزول قرآن، ناسخ و منسوخ و محل نزول آیات، از دیگر لوازم ورود به این نوع از تفسیر به شمار رفته است.[۲۹] همچنین تبحر داشتن در تفسیر قرآن به قرآن، آشنا بودن با شرایط استدلال عقلی و آشنا بودن با تاریخ و قصص قرآنی و دیگر کتابهای آسمانی، از جمله شرایط لازم برای پرداختن به تفسیر اجتهادی دانسته شده است.[۳۰]
تفاسیر اجتهادی
به گفته برخی محققان به غیر از چند کتاب تفسیر روایی محض، دیگر کتب تفسیری تحت عنوان تفسیر اجتهادی قرار میگیرند. در ادامه به مهمترین آنها اشاره میشود:[۳۱]
| ردیف | نام کتاب | نویسنده | مذهب | تاریخ |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | التِّبیان فی تفسیر القرآن | شیخ طوسی | شیعه | قرن پنجم قمری |
| ۲ | مَجمَعُ البَیان | فَضل بن حسن طَبرَسی | شیعه | قرن ششم |
| ۳ | الکَشّاف عَن غَوامِضِ التَّنزیل | زَمَخشَری | سنی | قرن ششم یا کمی پیشتر |
| ۴ | رَوضُ الجَنان و رَوحُ البیان | اَبوالفُتوح رازی | شیعه | قرن ششم |
| ۵ | التفسیر الکبیر | فخر رازی | سنی | قرن ششم |
| ۶ | الجامع لاحکام القرآن | قُرْطُبی | سنی | قرن هفتم |
| ۷ | البحر المحیط فی تفسیر القرآن الکریم | محمد اندلسی غَرْناطی | سنی | قرن هشتم |
| ۸ | انوار التنزیل و اسرار التأویل | عبدالله بن عمر بیضاوی | سنی | قرن هشتم |
| ۹ | تفسیر القرآن العظیم | ابن کثیر دمشقی | سنی | قرن هشتم |
| ۱۰ | مَنهجُ الصادقین | فتح الله کاشانی | شیعه | قرن دهم |
| ۱۱ | تفسیر الصافی | فیض کاشانی | شیعه | قرن یازدهم |
| ۱۲ | تفسیر رَوحُ المعانی | محمود آلوسی | سنی | قرن سیزدهم |
| ۱۳ | مَواهبُ الرحمن فی تفسیر القرآن | سید عبدالاعلی سبزواری | شیعه | قرن چهاردهم |
| ۱۴ | تفسیر المیزان | محمدحسین طباطبایی | شیعه | قرن چهاردهم |
| ۱۵ | مِن وَحیِ القرآن | سید محمدحسین فضلالله | شیعه | قرن چهاردهم |
| ۱۶ | تفسیر نمونه | ناصر مکارم شیرازی | شیعه | قرن چهاردهم |
| ۱۷ | تفسیر المَنار | رشید رضا | سنی | قرن چهاردهم |
| ۱۸ | الفُرقان فی تفسیر القرآن | محمد صادقی | شیعه | قرن چهاردهم |
| ۱۹ | فی ظِلالِ القرآن | سید قطب | سنی | قرن چهاردهم |
| ۲۰ | تفسیر تَسنیم | عبدالله جوادی آملی | شیعه | قرن پانزدهم |
پانویس
- ↑ بابایی، مکاتب تفسیری، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۱۰۸؛ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۲۸.
- ↑ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۲۸.
- ↑ مرکز فرهنگ و معارف قرآنی، علوم القرآن عند المفسرین، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۳۱۵-۳۱۶.
- ↑ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۲۸-۱۲۹.
- ↑ ایزدی مبارکه، شروط و آداب تفسیر و مفسر، ۱۳۷۶ش، ص۳۵۵-۳۶۰.
- ↑ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۲۸.
- ↑ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۳۱.
- ↑ معرفت، التمهید فی علوم القرآن، ۱۳۸۸ش، ج۱۰، ص۲۸۷؛ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۳۲.
- ↑ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۳۲.
- ↑ معرفت، التفسیر و المفسرون، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۳۵۰.
- ↑ معرفت، التمهید فی علوم القرآن، ۱۳۸۸ش، ج۱۰، ص۲۸۶-۲۸۷.
- ↑ اسدینسب، المناهج التفسیریه عنده الشیعة و السنه، ۱۴۳۱ق، ص۲۳۲.
- ↑ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۳۱.
- ↑ ایزدی مبارکه، شروط و آداب تفسیر و مفسر، ۱۳۷۶ش، ص۳۳۷.
- ↑ اسدینسب، المناهج التفسیریه عند الشیعه و السنه، ۱۴۳۱ق، ص۲۳۳؛ چراغی، «نگاهی دوباره به تفسیر اجتهادی» ص۴۵.
- ↑ چراغی، «نگاهی دوباره به تفسیر اجتهادی» ص۴۸.
- ↑ چراغی، «نگاهی دوباره به تفسیر اجتهادی» ص۴۸.
- ↑ چراغی، «نگاهی دوباره به تفسیر اجتهادی» ص۴۹.
- ↑ چراغی، «نگاهی دوباره به تفسیر اجتهادی» ص۵۰.
- ↑ عمید زنجانی، مبانی و روشهای تفسیر قرآن، ۱۳۶۷ش ، ص۲۵۹-۲۶۲.
- ↑ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۳۳.
- ↑ عمید زنجانی، مبانی و روشهای تفسیر قرآن، ۱۳۶۷ش ، ص۲۷۷-۲۷۸.
- ↑ عمید زنجانی، مبانی و روشهای تفسیر قرآن، ۱۳۶۷ش ، ص۲۷۵-۲۷۷.
- ↑ راغب اصفهانی، مقدمة جامع التفاسیر، ۱۴۰۵ق، ص۹۳.
- ↑ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۳۸.
- ↑ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۳۱.
- ↑ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۳۸.
- ↑ اسدینسب، المناهج التفسیریه عند الشیعه و السنه، ۱۴۳۱ق، ص۲۴۲-۲۴۴؛ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۳۹.
- ↑ اسدینسب، المناهج التفسیریه عند الشیعه و السنه، ۱۴۳۱ق، ص۲۴۲-۲۴۴؛ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۳۹.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۱۷۰-۱۷۹؛ اسدینسب، المناهج التفسیریه عند الشیعه و السنه، ۱۴۳۱ق، ص۲۴۲-۲۴۴؛ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۳۹.
- ↑ حسینیزاده و علوی مهر، «تفسیر اجتهادی»، ص۱۳۹-۱۴۰.
منابع
- اسدینسب، محمدعلی، المناهج التفسیریه عنده الشیعة و السنه، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، ۱۴۳۱ق.
- ایزدی مبارکه، کامران، شروط و آداب تفسیر و مفسر، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۶ش.
- بابایی، علیاکبر، مکاتب تفسیری، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها، ۱۳۸۱ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، مؤسسه نشر اسراء، ۱۳۷۸ش.
- حسینیزاده، سید عبدالرسول، و علوی مهر، حسین، «تفسیر اجتهادی»، دائرة المعارف قرآن کریم، ج۸، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۲ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مقدمة جامع التفاسیر مع تفسیر الفاتحه و مطالع البقره، کویت، دارالدعوه، ۱۴۰۵ق.
- عمید زنجانی، عباسعلی، مبانی و روشهای تفسیر قرآن، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۷ش.
- مرکز فرهنگ و معارف قرآنی، علوم القرآن عند المفسرین، قم، بوستان کتاب، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.
- معرفت، محمدهادی، التفسیر و المفسرون، مشهد، الجامعة الرضویه للعلوم الاسلامیه، ۱۴۱۸ق.
- معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ۱۳۸۸ش.