اختلاف قرائت
اختلاف قرائت به معنای تفاوت در شیوه خواندن قرآن است. این تفاوتها میتواند در حروف، حرکات، ویژگیهای تجویدی و کم و زیاد شدن کلمات باشد. اختلاف قرائت از مباحث علوم قرآن و علم قرائت است. این پدیده ریشه در عصر پیامبر اسلام دارد اما پس از رحلت ایشان، تفاوت در قرآنهایی که صحابه تدوین نمودند دامنه اختلاف قرائات را بیشتر کرد. عثمان بن عفان در سال ۲۵ قمری کوشید تا با تدوین نسخههای یکسان قرآن به این اختلافات پایان دهد، اما نتوانست به موفقیت کامل برسد.
از اواخر قرن اول هجری، قرائت به تخصصی مستقل بدل شد و قاریانی چون عاصِم ظهور کردند و به تعلیم و تربیت شاگردان پرداختند. تعداد قاریان قرآن به مرور زیاد شد و دامنه اختلاف قرائت نیز گستردهتر شد تا آنکه در اوایل قرن چهارم، ابن مجاهد هفت قرائت معروف را رسمیت بخشید که به قرائات هفتگانه شهرت یافت. از میان آنها، قرائت حفص از عاصم رواج بیشتری یافت.
علل اصلی اختلاف قرائت عبارتند از: اختلاف مصاحف، ابتدایی بودن خط عربی و نبود نقطه و حرکت، تفاوت لهجههای عربی، استنباط شخصی برخی قاریان و نیز افزودن توضیحات تفسیری به متن. این اختلافات در اِعراب، حروف مشابه، تشدید، کم و زیاد شدن حروف و کلمات، استفاده از مترادفها، تغییر ضمیر و جابهجایی کلمات رخ داده است.
این اختلافات پیامدهای مهمی داشتند: تأثیر بر فتاوای فقهی، اختلاف در تطبیق آیات بر مصادیق تاریخی، و ایجاد تفاسیر گوناگون. همچنین مستشرقان از آن برای اثبات تحریف قرآن بهره جستهاند، اما اندیشمندان مسلمان با تأکید بر تواتر متن قرآن و ضوابط معتبر برای قرائت صحیح این ادعا را رد کردهاند.
درباره اعتبار قرائات، برخی تواتر قرائات هفتگانه را نپذیرفته و آنها را خبر واحد یا اجتهاد قاریان دانستهاند. امامان شیعه نیز پیروان خود را به پیروی از قرائت رایج میان مسلمانان تشویق کرده و قرائتهای شاذ و جعلی را منع نمودهاند.
اهمیت و جایگاه
اختلاف قرائت را به معنای تفاوت در شیوه خواندن قرآن در حروف و حرکات، ویژگیهای تجویدی (مانند ادغام، اظهار و اخفاء)، زیادت و نقصان کلمات و حروف و موارد مشابه دیگر دانستهاند. البته غالب این تفاوتها فقط در نحوه خواندن است و تغییری در اصل متن نوشتهشده قرآن ایجاد نمیکند. این مسأله را از مباحث مهم مرتبط با علم قرائت[۱] و علوم قرآن[۲] برشمردهاند.
برای اختلاف قرائت پیامدهای مختلفی از دیرباز نقل شده است. در صدر اسلام موجب اختلافاتی در میان مسلمانان شد[۳] و پس از آن نیز در فتواهای فقهی[۴]، تطبیق آیات [۵] و تفسیر قرآن[۶] تأثیرگذار بود. همچنین برخی از مستشرقان با تمسک به اختلاف قرائت در پی اثبات تحریف قرآن بودهاند[۷] و از همین روی، این مسأله با بحث تحریفناپذیری قرآن نیز در ارتباط است.
تاریخچه اختلاف قرائت
اختلاف قرائت را پدیدهای دانستهاند که ریشه در عصر پیامبر اسلام داشته و تا قرون متمادی پس از آن تداوم یافته است. هرچند این اختلافات پس از رحلت ایشان دامنهی وسیعتری یافت، اما گزارشهایی وجود دارد که این پدیده دستکم به صورت اختلاف در لهجه در زمان حیات پیامبر نیز وجود داشته است.[۸]
اختلاف قرائت در زمان صحابه
بر اساس گزارشها، پس از درگذشت پیامبر، برخی از صحابه برای گردآوری آیات قرآن در قالبی منسجم تلاش نمودند و هر کدام بر اساس آنچه از پیامبر شنیده یا نوشته بودند، مصحف خاص خود را تدوین نمودند. اما این مصاحف در برخی حروف، کلمات و جزئیات نگارشی با یکدیگر تفاوت داشتند. همین تفاوتها، بهمرور دامنه اختلاف در قرائت را فراتر از لهجهها برد و راه را برای تنوع بیشتر در خوانش قرآن گشود.[۹] در این مرحله، هریک از قرائتها را به نام صاحب مصحف مربوطه میشناختند. مثلاً میگفتند «قرائت ابنمسعود» یا «قرائت اُبَیّ بن کَعْب».[۱۰]
چالشهایی که اختلاف قرائت در میان مسلمانان به وجود آورده بود باعث شد عثمان بن عفان در سال ۲۵ق[۱۱] گروهی را مأمور به از بین بردن مصاحف قبلی و تدوین چند نسخه یکسان از قرآن کند تا این اختلافات پایان یابد. اما طبق گزارشهای تاریخی این برنامه به فرجام مطلوب نرسید و مصحفهای جدید نیز در اثر سهلانگاری تفاوتهایی باهم داشتند و مسأله اختلاف قرائت همچنان استمرار یافت. در هر حال، نسخههایی که تهیه شدند به همراه قاریان رسمی به شهرهای مهم اسلامی همچون مکه و کوفه فرستاده شدند و مسلمانان موظف شدند که فقط طبق همین نسخهها قرآن بخوانند.[۱۲] در این مرحله، هریک از قرائتها را به نام شهر مربوطه میشناختند. مثلاً میگفتند «قرائت کوفه» یا «قرائت مکه».[۱۳]
اختلاف قرائت بعد از صحابه و آغاز تدوین علم قرائت
بر اساس گزارشها از اواخر قرن اول هجری، قرائت قرآن به تدریج به یک تخصص تبدیل شد و عدهای با تمرکز بر این رشته، به پرورش شاگرد و تدوین علم قرائت پرداختند. از میان این افراد میتوان به نافِع بن أبینعیم در مدینه و عاصِم بن اَبی النَّجُود در کوفه اشاره کرد.[۱۴] تعداد قاریان قرآن به مرور افزایش یافت و در سرزمینهای مختلف اسلامی پراکنده شدند و فنون قرائت را نسل به نسل به افراد جدید آموختند. گفته شده برخی از قاریان دقت کافی در قرائت و روایت قرآن نداشتند و برخی نیز اهل اجتهاد و اِعمال نظر شخصی بودند و باعث شدند دامنه اختلاف قرائات بیشتر شود.[۱۵] در مقابل، برخی از عالمان تلاش نمودند تا معیارهایی برای تشخیص قرائت صحیح از غلط ارائه کنند.[۱۶]
حصر قرائات در «قرائات هفتگانه»
با افزایش قرائتها و نگرانی مردم از این پدیده، در اوایل قرن چهارم هجری، ابوبکر بن مجاهد (صاحب منصب شیخ القراء) از بین قرائات موجود، هفت مورد را به عنوان قرائات رسمی برگزید[۱۷] وی برای هریک از این قرائات هفتگانه، دو راوی را نیز انتخاب کرد و در نتیجه، چهارده روایت از هفت قاری رسمیت یافت.[۱۸]
طبق ادعای محمدهادی معرفت، با وجود تکثر قرائتها آنچه از عصرهای نخستین تا سدههای بعد در میان مسلمانان رواج یافت قرائت عاصم بن ابی النجود به روایت حفص بن سلیمان اسدی بود که به قرائت حفص از عاصم مشهور است. سند این قرائت به واسطه ابوعبدالرحمن سلمی به امام علی(ع) میرسد.[۱۹] همچنین قرائت ورش از نافع نیز در بخشهایی از شمال آفریقا رواج یافت.[۲۰]
علل بروز اختلاف قرائت
عوامل متعددی را در شکلگیری و گسترش اختلاف قرائت دخیل دانستهاند؛ از جمله خود مصاحف و نحوه نگارش آنها، تفاوتهای زبانی و لهجهای، و برداشتهای شخصی قاریان.
اختلاف مصاحف
اختلاف مصاحف از مهمترین عوامل بروز اختلاف قرائت به شمار آمده است.[۲۱] هم مصحفهایی که پس از رحلت پیامبر اسلام توسط اصحاب تدوین شدند را دارای اختلاف گزارش کردهاند[۲۲] و هم مصحفهایی که در زمان عثمان بن عفان به غرض یکسانسازی مصاحف تدوین شدند.[۲۳]
نقایص خط عربی و خطای نویسندگان
در زمان تدوین مصاحف اولیه، خط عربی در دوران ابتدایی خود به سر میبرده است. مثلاً: «ن» و «ر» در آخر کلمه به یک شکل نوشته میشدهاند، گاهی «یاء» و «الف» در وسط کلمه حذف و گاهی یک «الف» زائد در اثنای کلمه نوشته میشده است.[۲۴]
همچنین حروف عربی تا مدتها فاقد نقطه بودهاند و شکل نوشتاری برخی از آنها همچون «بـ» و «تـ» و «ثـ» و «یـ» یکسان بوده است و تشخیص اینکه مقصود نویسنده، کدام حرف است بر عهده خواننده بوده است.[۲۵]
اشکال دیگری که نقل شده این است که حرکات فتحه، کسره، ضمه و سکون تا مدتها نوشته نمیشدهاند و تشخیص آنها بر عهده خواننده و بر اساس آشنایی او با زبان عربی بوده است. به همین علت گاهی یک کلمه به شکلهای مختلفی خوانده میشده است.[۲۶]
علاوه بر آن، گفته شده برخی از کسانی که سواد نویسندگی داشتهاند نیز در نوشتن کلمات خطا میکردندهاند. این موارد سبب شده بوده که گاهی قاریان قرآن، کلمات را اشتباه بخوانند.[۲۷]
اختلاف لهجههای عربی
لهجههای مختلف زبان عربی در تلفظ برخی از حروف یا کلمات تفاوت دارند و این را در بروز اختلاف قرائت مؤثر دانستهاند.[۲۸] مثلاً «مِنْ وِعاءِ اَخیهِ»[۲۹] را در یکی از لهجهها به صورت «مِن إعاءِ اَخیهِ» خواندهاند.[۳۰]
برداشت شخصی قاریان
گفته شده عدهای از قاریان در هنگام خواندن برخی از کلمات به جای آن که به نقل مشهور قرآن تکیه کنند بر اساس استنباط شخصی خود، کلمه را به شکل دیگری میخواندند. البته معمولاً تلاش میکردند که نحوه خواندنشان قابل انطباق با قرآن مکتوب باشد.[۳۱] مثلاً حمزه در قرائت آیه ۱ سوره نساء میگفت «الأرحامِ» (به کسر میم) در حالی که بقیه «الأرحامَ» (به فتح میم) میخواندند.[۳۲] پارهای از این اجتهادات، تحت تأثیر انگارههای کلامی قاریان دانسته شده است.[۳۳]
اضافههای تفسیری
در بعضی از قرائتها کلماتی نقل شده که برای تفسیر آیات اضافه شده بودند اما برخیها گمان کردهاند که این کلمات جزء متن قرآن است. در قرائت عبدالله بن مسعود چند مورد از این دست گزارش شده است. برای مثال آیه ۷۱ سوره هود در قرائت وی اینگونه گزارش شده: «و امرأته قائمة و هو قاعد فضحکت»، در حالی که «و هو قاعد» در سایر قرائتها نیست.[۳۴]
موارد اختلاف قرائت
موارد گوناگونی از اختلاف قرائت گزارش شده است. از جمله در:
- حرکت و اِعراب: مثلاً کلمه «أطهر» در آیه ۷۸ سوره هود، هم به ضمّ «ر» خوانده شده است و هم به فتح آن[۳۵] و کلمه «بُخْل» در آیه ۷۳ سوره نساء به صورت «بَخَل» نیز خوانده شده.[۳۶]
- حروف یکشکل: با توجه به فقدان نقطه در خط عربی قدیم، گاهی در حروفی که شکل یکسانی دارند اختلاف قرائت رخ داده است. مثلاً کلمه «نُجازی»[۳۷] به صورت «یُجازیٰ» نیز قرائت شده است.[۳۸]
- تشدید حرف: مثلاً کلمه «تَلَقَّوْنَهُ»[۳۹] به صورت «تَلِقُونَه» نیز قرائت شده است.[۴۰]
- داشتن حرف بیشتر یا کمتر: مثلاً «مالِکِ یَوْمِ الدّینِ»[۴۱] به صورت «ملک یوم الدین» نیز قرائت شده است.[۴۲]
- استفاده از کلمه مترادف: مثلاً در قرائت ابن مسعود به جای «صَیْحَة» در آیه ۲۹ سوره یس، کلمه «أزقیة» آمده است که هر دو به یک معنا هستند.[۴۳]
- استفاده از کلمه نامترادف: مثلاً کلمه «ضَنین» در آیه ۲۴ سوره تکویر به صورت «ظنین» نیز گزارش شده است که اولی به معنای بخیل و دومی به معنای اتهامزننده است.[۴۴]
- اختلاف در ضمیر: مثلاً در قرائت ابی بن کعب به جای «ثُمَّ عَرَضَهُمْ» در آیه ۳۱ سوره بقره گفته شده «ثم عرضها».[۴۵]
- تفاوت در جایگاه کلمات: مثلاً «وَ جاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَق»[۴۶] به صورت «و جاءت سکرة الحق بالموت» نیز قرائت شده است.[۴۷]
- داشتن کلمات کمتر: مثلاً عبارت «فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَميدُ»[۴۸] بدون کلمه «هو» نیز قرائت شده است.[۴۹]
- داشتن کلمات بیشتر: مثلاً عبارت «وَ لِيَ نَعْجَةٌ»[۵۰] در قرائت ابن مسعود به صورت «و لی نعجة اُنثی» گزارش شده است.[۵۱]
- حروف یک کلمه: مثلاً «هٰذانِ» در آیه ۶۳ سوره طه به صورت «هٰذَیْنِ» نیز قرائت شده است.[۵۲]
برخی از اختلاف قرائات نیز مربوط به نوع ادای کلمات در گفتار است بدون آنکه معنا یا شکل نوشتاری تغییری کند. مثل اختلاف در ادغام، تفخیم و اشمام.[۵۳]
نتایج و پیامدهای اختلاف قرائت
تا پیش از تدوین مصحف عثمانی، تفاوتهایی که میان نسخههای مختلف اصحاب وجود داشت، به اختلافاتی میان مسلمانان انجامید و همین امر، مهمترین انگیزه برای تدوین مصحفی یکپارچه در زمان عثمان بن عفان دانسته شده است.[۵۴] هرچند دایره اختلافات در مصحفهای عثمانی کاهش یافت و مثلاً در تعداد سورهها تفاوتی باهم نداشتند اما این اختلافات به کلی از بین نرفتند[۵۵] و آثار آن در قرون بعدی نیز تداوم یافت.
اختلاف در تعدادی از فتاوای فقهی
اختلاف قرائت باعث اختلاف در برخی از فتاوی شده است. مثلاً در آیه «وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ»[۵۶] سید مرتضی قرائت بدون تشدید «یَطْهُرْنَ» را مستلزم جواز آمیزش با همسر پس از پاکی از حیض و پیش از غسل، اما قرائت با تشدید «یَطَّهِّرْنَ» را مستلزم حرمت آن تا بعد از غسل دانسته است.[۵۷] همچنین برخی از فقهای اهل سنت با استناد به قرائتی از آیه ۴۳ سوره نساء که در آن تعبیر «لمستم النساء» آمده، هرگونه تماس با بدن زن را مبطل وضو دانستهاند اما فقهای شیعه این دیدگاه را نپذیرفتهاند.[۵۸]
یکی از احکام مرتبط با اختلاف قرائت، مسئله قرائت نماز است. برخی از مراجع تقلید خواندن قرآن طبق هریک از قرائات هفتگانه را جایز دانستهاند[۵۹] و برخی دیگر فقط قرائت حفص از عاصم را مجاز برشمردهاند.[۶۰]
اختلاف در تطبیق آیه یا تفسیر آن
گاهی قرائتی از یک آیه قابل انطباق بر قضیه خاصی است که قرائت دیگر چنین قابلیتی ندارد. مثلاً آیه ۲ سوره روم در قرائت مشهور به صورت «غُلبت الرّوم» آمده که اشاره به شکست خوردن روم دارد، اما در برخی از قرائتها به صورت «غَلَبَت الرّوم» آمده که اشاره به پیروزی روم دارد[۶۱] و این دو قرائت قابل انطباق بر یک ماجرا نیستند.[۶۲] اختلاف قرائت در مواردی منجر به اختلاف در تفسیر قرآن شده است.[۶۳] مثلاً سید محمدحسین طباطبائی بر اساس دو قرائت از آیه ۱۹ سوره فرقان، دو تفسیر از آن ارائه کرده است.[۶۴]
اختلاف قرائت و مسأله تحریف قرآن
شماری از مستشرقان، اختلاف قرائت را به معنای رهیافت تحریف در قرآن دانستهاند.[۶۵] اما اندیشمندان مسلمان، دلایل متعددی را بر تحریفناپذیری قرآن اقامه نمودهاند.[۶۶]
محمدهادی معرفت (دانشمند علوم قرآنی شیعه در سده ۱۴ش) بر این باور است که قرآن با نقلِ گسترده و همگانی (تواتر) به ما رسیده و هر تغییری در آن، بلافاصله از سوی مسلمانان طرد میشود. به عقیدهی او، اختلاف قرائتها به نحوه تلفظ مربوط است و به اصل متن قرآن خللی نمیزند. در بین همین قرائتهای مختلف نیز با مراجعه به قواعدی که برای تشخیص قرائت صحیح از غلط ارائه شده است، همین قرائت مشهور تأیید میشود.[۶۷]
برخی از پژوهشگران معتقدند که قرآن هرگز به صورت کلی تحریف نشده است اختلافات اندکی که در قرائت آن وجود دارد، اصل و کلیّت کلام الهی و رسالت هدایتگری و مرجعیت دینی آن را مخدوش نمیکند.[۶۸]
اعتبار قرائات
بسیاری از دانشمندان علوم قرآنی وجود سه شرط در هر قرائت را برای قبول آن کافی دانستهاند:
- صحت سند
- موافقت با رسمالخط مصحف
- انطباق با قواعد ادبیات عربی[۶۹]
محمدهادی معرفت (دانشمند علوم قرآنی شیعه در سده ۱۴ش) پس از نقد این دیدگاه[۷۰] همین متن قرآن که توسط مسلمانان در هر نسل حفظ شده و آنها ملتزم به صیانت از آن با همه خصوصیاتش در نظم و ترتیب و رسم و قرائت بودهاند را معتبر دانسته است. بر همین اساس، قرائت صحیح عبارتست از قرائتی که همخوانی با متن مورد اتفاق مسلمانان داشته باشد.[۷۱]
مسأله «تواتر قرائات»
برخی از دانشمندان علوم قرآنی ادعای تواتر قرائتهای هفتگانه را نمودهاند.[۷۲] زَرْکَشی (دانشمند علوم قرآنی سده هشتم قمری) تواتر آنها از زمان پیامبر را مردود دانسته است.[۷۳] محمدجواد بلاغی (عالم شیعه سده ۱۴ق) قرائتهای هفتگانه را خبر واحد (در مقابل خبر متواتر) دانسته و منکر تواتر آنها شده است.[۷۴] سید ابوالقاسم خویی دیدگاه مشهور شیعه را عدم تواتر قرائتها گزارش کرده و آنها را خبر واحد یا محصول اجتهاد قاریان دانسته است.[۷۵]
همراهی امامان شیعه با قرائتها
گزارش شده است که شخصی نزد امام صادق(ع) کلماتی از قرآن را خواند که با آنچه در میان مردم رواج داشت متفاوت بود. امام صادق(ع) وی را از این قرائت نهی نمود و دستور داد قرآن را همانگونه که مردم میخوانند بخواند.[۷۶] در روایت دیگری، امام صادق(ع) در پاسخ به سؤال یکی از شاگردان خود درباره تنزیل قرآن فرمودند قرآن را همانگونه که یاد گرفتهاید بخوانید.[۷۷]
سید ابوالقاسم خویی معتقد است که امامان شیعه به یاران خود اجازه خواندن قرآن طبق همه قرائتهای معروف در زمان خود را دادهاند و آنچه ممنوع است قرائتهای جعلی و قرائتهای شاذ - یعنی قرائتی که فاقد سند صحیح، مخالف رسمالخط یا مخالف قواعد عربی باشد - است.[۷۸] گزارش برخی از پژوهشگران حاکی از آن است که همه امامان، اهتمام به مصحف موجود در میان مسلمانان داشتهاند.[۷۹]
پانوشت
- ↑ ابنالجزری، منجد المقرئین، ۱۴۲۰ق، ص۹.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۶.
- ↑ مثلاً نگاه کنید به: السیوطی، الإتقان في علوم القرآن، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۲۰۹.
- ↑ مثلاً نگاه کنید به: علم الهدی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۱۲۸ و ۱۲۹.
- ↑ مثلاً نگاه کنید به: گلدزیهر، گرایشهای تفسیری در میان مسلمانان، ۱۳۸۳ش، ص۴۴.
- ↑ مثلاً نگاه کنید به: خوشفر و دیگران، «نقش اختلاف قرائات در تفسیر آیه خلقه ثم هدی»، ص۸۰.
- ↑ احمدوند و شنبهپور، «اختلاف قرائت و تحریف قرآن کریم»، ص۱۸۳.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۸۸.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۳۳۱ و ۳۳۲.
- ↑ جوانآراسته، دروس فی علوم القرآن، ۱۴۳۵ق، ص۱۶۲.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۳۳۹.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۳۴۲-۳۴۶.
- ↑ جوانآراسته، دروس فی علوم القرآن، ۱۴۳۵ق، ص۱۶۳.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۰۵ و ۲۰۶؛ جوانآراسته، دروس فی علوم القرآن، ۱۴۳۵ق، ص۱۶۵.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۷-۳۶؛ جوانآراسته، دروس فی علوم القرآن، ۱۴۳۵ق، ص۱۷۷.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۰۶.
- ↑ جوانآراسته، دروس فی علوم القرآن، ۱۴۳۵ق، ص۱۷۸ و ۱۸۰.
- ↑ جوانآراسته، دروس فی علوم القرآن، ۱۴۳۵ق، ص۱۸۳.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۲۱.
- ↑ محسین، معجم حفاظ القرآن عبر التاریخ، ج۱، ص۶۳۵.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۱۳؛ گلدزیهر، گرایشهای تفسیری در میان مسلمانان، ۱۳۸۳ش، ص۳۱.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۳۱.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۴۰۰.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۱۳ تا ۱۵.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۱۵ و ۱۶.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۱۶.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۱۳ تا ۱۵.
- ↑ امین، ضحی الإسلام، ۱۹۷۷م، ج۲، ص۲۴۴؛ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۰ تا ۲۷.
- ↑ سوره یوسف، آیه ۷۶.
- ↑ الأندلسی، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۶، ص۳۰۶.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۷ تا ۳۱؛ خوئی، البیان، ج۱، ص۱۶۵.
- ↑ طوسی، التبیان، ج۳، ص۹۷.
- ↑ نجفی، «تأثیر انگارههای کلامی در اختلاف قرائت آیات صفات الهی»، ص۵۵.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۱۹ تا ۳۲۱؛ گلدزیهر، گرایشهای تفسیری در میان مسلمانان، ۱۳۸۳ش، ص.۳۵
- ↑ طوسی، التبیان، ج۶، ص۴۰.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۵۴.
- ↑ سوره سبأ، آیه ۱۷.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲۲، ص۵۷.
- ↑ سوره نور، آیه ۱۵.
- ↑ طوسی، التبیان، ج۱، ص۸؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱۸، ص۷۸.
- ↑ سوره فاتحه، آیه ۴.
- ↑ طوسی، التبیان، ج۱، ص۳۳.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۱۳.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۹۸.
- ↑ طوسی، التبیان، ج۱، ص۱۴۱.
- ↑ سوره ق، آیه ۱۹.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲۶، ص۱۰۰.
- ↑ سوره حدید، آیه ۲۴.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۴۸۰.
- ↑ سوره ص، آیه ۲۳.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۸۵.
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱۶، ص۱۳۶.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۹۸ تا ۱۰۰.
- ↑ السیوطی، الإتقان في علوم القرآن، ۱۳۹۴ق، ج۱، ص۲۰۹؛ ابن الأثیر، الکامل في التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۱۱۱ و ۱۱۲.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۴۳.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۲۲.
- ↑ علم الهدی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۱۲۸ و ۱۲۹.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۱۰۳ تا ۱۰۵؛ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۱۰ تا ۱۱۲.
- ↑ بهعنوان مثال نگاه کنید به: «پرسش و پاسخ (نماز)»، پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری و «أحكام الصلاة » القراءة»، موقع مکتب سماحة المرجع الدینی الأعلی السید علی الحسینی السیستانی.
- ↑ برای مثال نگاه کنید به: «خواندن نماز با قرائت غیر مشهور»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیتاللهالعظمی مکارم شیرازی.
- ↑ طوسی، التبیان، ج۸، ص۲۲۸.
- ↑ گلدزیهر، گرایشهای تفسیری در میان مسلمانان، ۱۳۸۳ش، ص۴۴.
- ↑ مثلاً نگاه کنید به: خوشفر و دیگران، «نقش اختلاف قرائات در تفسیر آیه خلقه ثم هدی»، ص۸۰ و مروتی و رحیمی، «بررسی تأثیر اختلاف قرائات در برداشتهای تفسیری المیزان»، ص۲۰۹.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ج۱۵، ص۱۹۲ و ۱۹۳.
- ↑ احمدوند و شنبهپور، «اختلاف قرائت و تحریف قرآن کریم»، ص۱۹۲.
- ↑ «پورایوانی، «تعارض اختلاف قرائات و عدم تحریف قرآن»، ص۸۹.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۷۴-۷۹.
- ↑ پورایوانی، «تعارض اختلاف قرائات و عدم تحریف قرآن»، ص۱۰۹ و ۱۱۰.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۱۱۳ تا ۱۱۹.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۱۲۰ تا ۱۳۳.
- ↑ معرفت، التمهید، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۷۴ تا ۷۹ و ص۱۳۴.
- ↑ زرکشی، البرهان، ۱۳۷۶ق، ج۱، ص۳۱۸.
- ↑ زرکشی، البرهان، ۱۳۷۶ق، ج۱، ص۳۱۹.
- ↑ بلاغی نجفی، آلاء الرحمن، ج۱، ۱۴۲۰ق، ص۲۹ و ۳۰.
- ↑ خوئی، البیان، ج۱، ص۱۲۳.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۳۳.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۶۳۱.
- ↑ خوئی، البیان، ص۱۶۷ و ۱۶۸.
- ↑ پورایوانی، «تعارض اختلاف قرائات و عدم تحریف قرآن»، ص۹۶.
منابع
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، ۱۳۸۸ش.
- امین، احمد، ضحی الإسلام، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۹۷م.
- الأندلسی، أبوحیان محمد بن یوسف، البحر المحيط، بیروت، دارالفکر، ۱۴۲۰ق.
- خوئی، سیدابوالقاسم، البیان، بیجا، دارالزهراء، بیتا.
- طبری، ابوجعفر محمدبن جریر، جامع البیان، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۱۲ق.
- زمخشری، محمود، الکشاف، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۷ق.
- ابن الأثیر، علي بن محمد، الکامل في التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- السیوطي، عبدالرحمن بن أبي بکر، الإتقان في علوم القرآن، الهيئة المصرية العامة للكتاب، ۱۳۹۴ق.
- علم الهدی، علی بن حسین، الانتصار، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۷ق.
- «خواندن نماز با قرائت غیر مشهور»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیتاللهالعظمی مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
- «پرسش و پاسخ (نماز)»، پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری، تاریخ بازدید: ۲۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
- «أحكام الصلاة » القراءة»، موقع مکتب سماحة المرجع الدینی الأعلی السید علی الحسینی السیستانی، تاریخ بازدید: ۲۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
- زرکشی، محمدبن عبدالله، البرهان في علوم القرآن، بیجا، دار إحیاء الکتب العربیة، ۱۳۷۶ق.
- بلاغی نجفی، محمدجواد، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، قم، بنیاد بعثت، ۱۴۲۰ق.
- گلدزیهر، ایگناس، گرایشهای تفسیری در میان مسلمانان، تهران، ققنوس، ۱۳۸۳ش.
- ابنالجزری، محمد بن محمد بن یوسف، منجد المقرئین و منشد الطالبین، بیتا، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۰ق.
- خوشفر، محسن و دیگران، «نقش اختلاف قرائت در تفسیر آیه خلقه ثم هدی»، مجله مطالعات قرائت قرآن، شماره۱۵، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
- نجفی، روحالله، «تأثیر انگارههای کلامی در اختلاف قرائت آیات صفات الهی»، مجله آینه معرفت، شماره۴۵، زمستان ۱۳۹۴ش.
- احمدوند، خلیلالله و حدیث شنبهپور، «اختلاف قرائت و تحریف قرآن کریم»، فصلنامه رهیافتهای نوین در مطالعات اسلامی، شماره۱۷، زمستان ۱۴۰۲ش.
- جوانآراسته، حسین، دروس فی علوم القرآن، قم، مرکز المصطفی(ص) العالمی للترجمة و النشر، ۱۴۳۵ق.
- طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعهى مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۷ق.
- مروتی، سهراب و معصومه رحیمی، «بررسی تأثیر اختلاف قرائات در برداشتهای تفسیری المیزان»، مجله مطالعات قرائت قرآن، شماره۱۷، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
- پورایوانی، سیدمرتضی، «تعارض اختلاف قرائات و عدم تحریف قرآن»، فصلنامه مطالعات قرآنی، شماره۳۱، پاییز ۱۳۹۶ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- «بیانات در دیدار دستاندرکاران برگزاری کنگره شهدای استان فارس»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- محسین، محمد سالم، معجم حفاظ القرآن عبر التاریخ، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق.