مصحف صنعای ۱
مُصْحَفِ صَنْعای ۱، دستنویس قرآن دولایهٔ کشف‌شده از مسجد جامع صنعا که متن زیرین آن مهم‌ترین سند موجود در زمینهٔ تاریخ قرآن از سنتی مکتوب، غیر از سنت رسمی عثمانی، دانسته شده است. برخلاف تبلیغات غربی مبنی بر تفاوت بنیادی آن با قرآن‌های عثمانی، این مصحف اختلافی بیش از اختلاف شناخته‌شده در علوم اسلامی با مصحف عثمانی را نشان نمی‌دهد.
با تحلیل لایهٔ زیرین این مصحف یک پرسش اساسی در باب تاریخ قرآن پاسخ داده شده است: اینکه ترتیب آیات در سوره‌ها در مصحف صنعای ۱، مصحف عثمانی و دیگر مصحف صحابیان به‌طور کلی یکسان است. همچنین، این مصحف شاهدی مستند برای وجود گونه‌های متنی غیرعثمانی قرآن، مشهور به مصاحف صحابه، معرفی شده است.
نوشتهٔ زیرین مصحف صنعا به‌خط حجازی و متعلق به نیمهٔ اول قرن نخست هجری دانسته شده است. مصحف صنعای ۱ مجموعه‌ای از ۸۱ برگ دولایه است که ۴۰ برگ آن در المكتبة الشرقيه صنعا، ۳۶ برگ دیگر آن در دارالمخطوطات صنعا و پنج برگ دیگر آن، پس از سرقت، فروخته شده است.
در مصحف صنعای ۱ چهارگونه اختلاف متنی نسبت به سایر مصحف‌ها نشان داده شده است: دو گونه اول و دوم را در اغلب مصحف‌های حجازی و کوفی وجود دارد؛ گونه سوم نیز در برخی نسخه‌های حجازی قابل مشاهده است. گونهٔ چهارم، تنها در نسخهٔ صنعای ۱ دیده شده است.
جایگاه و اهمیت
مصحف صنعای ۱، دستنویس قرآنی دولایهٔ کشف‌شده از مسجد جامع شهر صنعا در یمن (الجامع الکبیر)، که متن زیرین آن مهم‌ترین سند موجود در زمینهٔ تاریخ قرآن معرفی شده است؛ زیرا این نسخه تنها نسخه شناخته‌شده از یک سنت متنی و مکتوب، غیر از سنت رسمی عثمانی، دانسته شده است.[۲]
به‌نوشتهٔ بهنام صادقی و محسن گودرزی، قرآن‌پژوهان ایرانی، مصحف صنعای ۱ در قیاس با تمام مخطوطات شناخته‌شده از قرآن، بیشترین توان و امکان را داراست تا بر تاریخ تکوین متن قرآنی در دوران نخست پرتو افکند.[۳] از نظر آنان، با مقایسهٔ متن این مصحف با متن مصحف‌های سایر سنت‌های متنی به‌بحثی درازدامن در باب تاریخ گردآوری آیات قرآن و شکل‌گیری سوره‌ها خاتمه می‌دهد.[۴]
به‌نوشتهٔ برخی محققان، برخلاف تبلیغات حول تفاوت بنیادی این مصحف با قرآن‌های عثمانی، این مصحف اختلافی بیش از اختلاف شناخته‌شده در علوم اسلامی را نشان نمی‌دهد.[۵] از نظر پژوهشگر یمنی مصحف، مطالعات حول این مصحف جنبهٔ جدیدی از قرآن را روشن می‌کند: معجزهٔ حفظ قرآن از تغییر به‌صورت مکتوب، علاوه بر معجزهٔ حفظ آن در سینهٔ مؤمنان صدر اسلام به‌صورت شفاهی بر اساس آیهٔ حفظ.[۶]
برخی ویژگی‌ها
مصحف صنعای ۱ یک نسخهٔ دستنویس دولایه (زودوده‌نوشت=Palimpsest) برشمرده شده است.[۸] زدوده‌نوشت‌ها دستنویس‌هایی برشمرده شده‌اند که متن اولیهٔ آنها پاک شده و از همان پوست برای نوشتن متن دیگری استفاده شده است.[۹]
به‌گزارش مرتضی کریمی‌نیا، قرآن‌پژوه ایرانی، در این مصحف متن زیرین زدوده شده و قرآن دیگری بر روی آن کتابت شده که آثار جوهر متن نخست بعدها بر اثر اکسید‌شدن دوباره نمایان شده‌اند و این نسخهٔ دولایه ایجاد شده است.[۱۰] دربارهٔ علت این کار چند احتمال مطرح شده است: فرسوده‌شدن لایهٔ زیرین بر اثر استفادهٔ زیاد، آسیب‌‌دیدن بخشی از آن در حادثه‌ای، کنار گذاشته‌شدن روایت غیرعثمانی پس از رسمی‌شدن روایت عثمانی.[۱۱]
به‌گزارش کریمی‌نیا، مصحف صنعای ۱ مجموعه‌ای از ۸۱ برگ دولایه است که ۴۰ برگ آن در المكتبة الشرقيه صنعا و ۳۶ برگ در دارالمخطوطات صنعا نگهداری می‌شود؛ پنج برگ دیگر، پس از سرقت، در برخی خانه‌های حراج لندن فروخته شده و به نقاط مختلف جهان رفته‌اند.[۱۲] لایه زیرین شامل قسمت‌هایی از سوره‌های بقره، مائده، انفال، توبه، هود، یوسف، رعد، حجر، نحل، کهف، مریم، طه، انبیاء، حج، نور، فرقان، قصص، روم، احزاب، سبأ، فاطر، صافات، زمر، غافر، جمعه، منافقون، فجر و بلد است[۱۳] که با ترتیبی متفاوت با مصحف عثمانی ردیف شده‌اند.[۱۴]
دیرینگی
به‌نوشتهٔ صادقی و گودرزی، نوشتهٔ زیرین به‌دلایل کهن‌خط‌شناسانه قطعاً متعلق به نیمهٔ اول قرن نخست هجری است.[۱۵] به‌گزارش دقیق‌تر آنان، متن زیرین به احتمال ۹۹ درصد به زمانی پیش از ۵۰ق، به احتمال ۹۵/۵ به زمانی قبل از ۴۰ق و به احتمال ۷۵ درصد به زمانی پیش از ۲۵ق برمی‌گردد.[۱۶] متن لایهٔ رویین هم متعلق به سنت عثمانی و مربوط به نیمه دوم قرن اول و اوایل قرن دوم قمری دانسته شده است.[۱۷] هر دو لایهٔ این مصحف به‌خط حجازی گزارش شده[۱۸] که قدیمی‌ترین آثار بهجامانده از کتابت قرآن تقریباً همه به این رسم الخط نگاشته شده‌اند.[۱۹]
ترتیب آیات و سوره‌ها در مصحف صنعای ۱ و پاسخ به یک پرسش قدیمی دربارهٔ تاریخ قرآن
به‌نظر صادقی و گودرزی، با تحلیل لایهٔ زیرین مصحف صنعای ۱ پرسشی اساسی در باب تاریخ قرآن پاسخ داده می‌شود: اینکه آیات فعلی توسط چه کسی و چه زمانی جهت تشکیل سوره‌ها گردآوری شدند.[۲۱] به‌نوشتهٔ آنان، براساس بعضی روایات، این کار پس از وفات پیامبر(ص) توسط هیئتی انجام گرفت که عثمان آنان را عهده‌دار استاندارد‌سازی قرآن کرده بود.[۲۲] اما براساس روایاتی دیگر[۲۳] گفته شده که این کار پیش از آن توسط خود پیامبر(ص) انجام گرفته بود.[۲۴]
به‌نظر صادقی و گودرزی، تحلیل مصحف صنعای ۱ دیدگاه دوم را تقویت می‌کند.[۲۵] از نظر آنان، اینکه ترتیب آیات در سوره‌ها در مصحف صنعای ۱، مصحف عثمانی و دیگر مصاحف صحابه به‌طور کلی یکسان است، نشان می‌دهد چینش آیات در سوره‌ها تا پیش از انتشار نسخه عثمانی تثبیت شده بوده است.[۲۶]
ترتیب سوره‌ها
دربارهٔ ترتیب قرارگرفتن سوره‌ها، به‌نوشتهٔ صادقی و گودرزی، ترتیب آنها در مصحف صنعای ۱ نشان می‌دهد که آنچنان که در میان مسلمانان دانسته بوده، ترتیب سوره‌ها در زمان پیامبر(ص) مشخص و قطعی نشده بوده است.[۲۷] با این حال، گفته شده که این مصحفبرخی روایات دربارهٔ چینش سوره‌ها را رد می‌کند؛ ازجمله، در روایتی، تصمیم‌گیری برای قراردادن سورهٔ توبه پس از سورهٔ انفال و وجودنداشتن بسمله در سورهٔ توبه به مأموران عثمان نسبت داده شده است.[۲۸] این فرضیه بر اساس این مصحف رد می‌شود؛ زیرا در آن، مطابق با مصحف عثمانی، سورهٔ توبه پس از سورهٔ انفال و بدون بسمله آمده است.[۲۹]
مصحف صنعای ۱ و مصاحف صحابه
مصحف صنعای ۱ شاهدی برای وجود گونه‌های غیرعثمانی قرآن، مشهور به مصاحف صحابه، معرفی شده است.[۳۱] گفته شده که برخی گزارش‌ها وجود مصاحف صحابه و اختلاف مصاحف را تأیید می‌کند.[۳۲] از آنجا که نوشتهٔ زیرین از جملهٔ مصاحف صحابه و به‌وضوح خارج از گونهٔ عثمانی است و همچنین مربوط به عبدالله بن مسعود و ابی بن كعب نیست، صادقی و گودرزی آن را مصحف صحابی ۱ خوانده‌اند.[۳۳]
این موضوع سخن برخی قرآن‌پژوهان غربی، از جمله جان ونزبرو (درگذشت: ۲۰۰۲م)، را نفی می‌کند که می‌گفتند مصاحف صحابه هرگز وجود نداشتند، بلکه تصوراتی‌اند که به مسلمانان اجازه می‌دهد تا تأویلات خود را به نسخه‌هایی ساختگی از کتاب مقدسشان نسبت دهند.[۳۴]
گزارش اختلافات نسبت به سایر مصحف‌ها
به‌گزارش کریمی‌نیا، در مصحف صنعای ۱ چهارگونه از اختلاف متنی نسبت به سایر مصحف‌ها می‌توان یافت: اختلاف رسم املاء یا هجاء، اختلاف قرائات رسمی و شَواذ (غیرمعمول)، ترتیب غیرمعمول سوره‌ها نسبت به ترتیب قرآن‌های رایج و روایت غیرعثمانی از متن قرآن حاوی اختلاف‌های متنی منسوب به مصحف‌های صحابه.[۳۵]
از نظر کریمی‌نیا، دو گونه اول و دوم را در اغلب مصحف‌های حجازی و کوفی بهجامانده از قرون نخست می‌توان یافت؛ گونه سوم نیز در برخی نسخه‌های حجازی شناخته شده، از جمله مصحف مشهد رضوی، قابل مشاهده است؛ گونهٔ چهارم، تا زمان گزارش (۱۴۰۰ش) تنها در نسخهٔ صنعای ۱ دیده شده است.[۳۶] به‌نظر او، تمامی این‌گونه اختلافات متنی را عالمان مسلمان از نخستین سده‌های اسلامی در آثار خود ثبت کرده‌اند و به وجود پراکندهٔ آنها در کنار مصحف رسمی قرآن (مصحف عثمانی) معترف بوده‌اند.[۳۷]
تاریخچهٔ کشف و انتشار
تاریخچهٔ کشف تا انتشار مصحف صنعای ۱ چنین گزارش شده است: در سال ۱۹۷۲م، هنگام تعمیر مسجد جامع صنعا شمار زیادی اوراق پوستی و کاغذی تاریخی پیدا شد که تا مدت‌ها مورد بی‌توجه قرار گرفتند.[۳۹] در سال ۱۹۸۰م، محلی با عنوان دارالمخطوطات در کنار مسجد جامع صنعا برای نگهداری آنها ساخته شد و از متخصصان غربی برای شناسی آنها دعوت شد.[۴۰]
طی یک دهه، متخصصان آلمانی و اتریشی، از جمله گِرْد پویین آلمانی، روی آنها کار کردند.[۴۱] یکی از دستاوردهای مهم پروژه، مرمت، تفکیک، شناسایی و تهیه میکروفیلم از نسخه‌ها بود.[۴۲] پس از شناسایی، روشن شد که در میان مهم‌ترین آنها، که ۲۲ مصحف‌ِ به‌خط حجازی بودند، مصحف صنعای ۱ در صدر قرار دارد.[۴۳]
پویین و همسرش، که به‌مدت دو دهه از دسترسی محققان به میکروفیلم‌های مصحف صنعای ۱ جلوگیری کرده بودند، پس انتشار میکروفیلم‌هایی مستقل از مصحف صنعای ۱ در سال ۲۰۰۷م، به تکاپو افتادند و ضمن مقالاتی، برگردانی همراه با اشتباهات فراوان از برخی صفحات لایهٔ زیرین ارائه کردند.[۴۴]
درنهایت، متن نسخهٔ صنعای ۱ نخستین‌بار از سوی بهنام صادقی و محسن گودرزی در مقاله‌ای خوانده و همراه با تصاویر هر دو لایه منتشر شد.[۴۵] این پژوهش یکی از مهم‌ترین پژوهش‌های قرآنی دربارهٔ قرآن‌های قرون نخست معرفی شده است.[۴۶] این پژوهش، با مقدمهٔ مرتضی کریمی‌نیا، به فارسی ترجمه و با عنوان مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن منتشر شده است.[۴۷]
مصحف صنعای ۱ و روایت رسانه‌های غربی از تاریخ قرآن
گزارش شده که از نخستین سال‌های دسترسی غربیان به مصحف صنعای ۱ این ادعا مطرح شد که این نسخه‌ها می‌توانند اعتبار متن رایج قرآن را مورد تردید قرار دهند.[۴۹] منشأ اصلی این اتهامْ پویین دانسته شده که، ضمن جلوگیری از انتشار آنها، با اظهارات خود در فضای دانشگاهی و عمومی چنین داعیه‌ای را مطرح می‌ساخت.[۵۰]
صادقی و گودرزی معتقدند که در مقالات غربی عموماً دو ادعا را مطرح می‌شد: نخست، یافته‌های محققان غربی، که با روشهای علمی و تحلیلی مصحف را مورد بررسی قرار داده‌اند، عقاید سنتی مسلمانان دربارهٔ قرآن را زیر سؤال می‌برد؛ دوم، مسلمانان با خشونت به‌مقابله با علم برخاسته‌اند و تحمل آراء جدید انتقادی را ندارند.[۵۱]
به‌نوشتهٔ صادقی و گودرزی دو گزاره بالا منطبق بر حقیقت نیستند.[۵۲] در مورد اول، هیچ‌کدام از مقاله‌ها نظرات مسلمانان دربارهٔ تاریخ قرآن به‌درستی بیان نشده است: هیچ‌کدام توضیح نداده‌اند که مسلمان قائل به اختلاف قرائات هستند و وجود اختلاف در نسخه‌های خطی موجب تزلزل باورهای آنان در این زمینه نمی‌شود و مصحف صنعای ۱ هم واجد اختلافی غیرمنتظره برای مسلمانان نبوده است.[۵۳]
مقایسهٔ نمونه‌ها
| آیه و سوره | متن زیرین مصحف صنعای ۱ | قرائت‌های شبیه به متن زیرین مصحف صنعای ۱ | متن مصحف عثمانی |
|---|---|---|---|
| ۹۶ بقره | ٮـ // حـ[ﻪ] | بِمُنْزِحِه (قرائت عبدالله بن مسعود) | بِمُزَحْزِحِهِ[۵۴] |
| ۴۵ مائده | (و) // [ٮـٮـٮـا] (عـ)لی ٮـ(ٮـ)ی اسر ٮـل | وَاللَّهُ أَنْزَلَ عَلی بَنِي إِسْرَائِيلَ (قرائت ابی بن کعب) | وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ[۵۵] |
| ۶۶ حجر | (و) ڡـ[صٮـ] ٮا الٮـه [د] لک الامر و ا ں د ٮـر هو لا مـ[ڡـ]طوع | وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الأَمْرَ وَقُلْنَا لَهُ إِنَّ دَابِرَ هَوَلاء مَقطوع (قرائت عبدالله بن مسعود) | وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَٰلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَٰؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ[۵۶] |
| ۲۷ فجر | الٮـ[ڡـس] // مـ // المطمـ[ﻪ] | النَّفْسُ الآمِنَةُ الْمُطْمَئِنَّةُ (قرائت ابی بن کعب) | النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ[۵۷] |
پانویس
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۱۹۵.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۴۵.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۴۵.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۴۵.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۸۸؛ رزان غسان حمدون، المخطوطات القرآنیة فی صنعاء، ۲۰۰۴م، ص۳۵۳.
- ↑ رزان غسان حمدون، المخطوطات القرآنیة فی صنعاء، ۲۰۰۴م، ص۳۵۳.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۲۱۱.
- ↑ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۱۵-۱۶.
- ↑ وحیدنیا، «تاریخگذاری مخطوطات قرآنی در پرتو روشهای نوین علمی»، ص۱۱۵.
- ↑ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۱۵-۱۶.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۸۰.
- ↑ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۱۷.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۵-۸.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۷۵.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۵۵.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۵۵.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۵۴-۵۵.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۸۰؛ وحیدنیا، «تاریخگذاری مخطوطات قرآنی در پرتو روشهای نوین علمی»، ص۱۱۹.
- ↑ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۱۰.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۱۸۷.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۷۴.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۷۴.
- ↑ برای نمونه‌ای از این روایات نگاه کنید: سیوطی، الاتقان، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۲۱۴-۲۲۰.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۷۴.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۷۴.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۷۴.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۷۵.
- ↑ رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۲ش، ص۴۲۹.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۷۸.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۲۰۳.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۷۰.
- ↑ شاهین، تاریخ القرآن، ۲۰۰۷م، ۱۵۹-۱۶۳.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۶۸.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۶۹.
- ↑ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۲۸-۲۹.
- ↑ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۲۹.
- ↑ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۲۹.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۲۵۲.
- ↑ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۱۲.
- ↑ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۱۳-۱۴.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۵۷-۵۸؛ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۱۳-۱۴.
- ↑ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۱۳-۱۵.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۵۶؛ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۱۵-۱۶.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۵۹-۶۲.
- ↑ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۳۲.
- ↑ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۱۲.
- ↑ «انقلابی در نسخه‌شناسی قرآن و وجه تاریخی آن»، در تارنمای ایبنا.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۲۷۳.
- ↑ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۲۷.
- ↑ کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، ص۲۷.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۴۱.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۴۲.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۴۲.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۱۷۰.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۱۷۱.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۱۷۶.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۱۷۸.
منابع
- «انقلابی در نسخه‌شناسی قرآن و وجه تاریخی آن»، در تارنمای ایبنا، درج: ۲۲ آبان ۱۴۰۰ش، بازدید: ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ش.
- رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، مؤسسهٔ انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۲ش.
- رزان غسان حمدون، «المخطوطات القرآنیة فی صنعاء منذ القرن الأول الهجری و حفظ القرآن الكريم بالسطور» پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشتهٔ علوم قرآنی، صنعاء، الجامعة الیمنیة، ۲۰۰۴م.
- سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت، دارالکتب العربی، ۱۴۲۱ق.
- شاهین، عبدالصبور، تاریخ القرآن، قاهره، شرکة نهضة مصر للطباعة و النشر، ۲۰۰۷م.
- صادقی، بهنام و محسن گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، تهران، نشر هرمس، ۱۴۰۰ش.
- کریمی‌نیا، «مقدمهٔ مترجم»، در مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، تهران، نشر هرمس، ۱۴۰۰ش.
- معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۲ق.
- وحیدنیا، آلاء، «تاریخگذاری مخطوطات قرآنی در پرتو روشهای نوین علمی (آزمايش كربن ۱۴)»، در فصلنامهٔ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، سال دوم، شمارهٔ سوم، پاییز ۱۳۹۷ش.