محکم و متشابه
| تفسیرهای مهم | |
|---|---|
| شیعی | تفسیر ابو الجارود • تفسیر قمی • کتاب التفسیر (عیاشی) • تفسیر التبیان • تفسیر مجمع البیان • تفسیر الصافی • تفسیر المیزان |
| سنی | تفسیر جامع البيان (طبری) • المحرر الوجیز (ابن عطیه) • تفسیر الجامع لأحكام القرآن (قرطبی) • تفسير القرآن العظيم (ابن كثير) • تفسیر جلالین (سیوطی) |
| گرایش‌های تفسیری | |
| تفسیر تطبیقی • تفسیر علمی • تفسیر عصری • تفسیر تاریخی • تفسیر فلسفی • تفسیر کلامی • تفسیر عرفانی • تفسیر ادبی • تفسیر فقهی | |
| روش‌های تفسیری | |
| تفسیر قرآن به قرآن • تفسیر روایی • تفسیر اجتهادی | |
| شیوه‌های نگارش تفسیر | |
| تفسیر ترتیبی • تفسیر موضوعی | |
| اصطلاحات علم تفسیر | |
| اسباب نزول • ناسخ و منسوخ • محکم و متشابه • اعجاز قرآن • جری و انطباق • مکی و مدنی | |
مُحْکَم و مُتَشابه دو اصطلاح در علوم قرآن هستند که از آیه ۷ سوره آل‌عمران گرفته شده‌اند. محکم به گفتاری استوار و روشن گفته می‌شود که جای هیچ شبهه و سوءاستفاده‌ای در آن نیست؛ در مقابل متشابه، سخنی است که به تنهایی نارسا و شبهه‌انگیز می‌نماید و احتمال تفسیرهای گوناگون در آن وجود دارد.
درباره چگونگی تفسیر آیات متشابه، دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است: برخی مفسران معتقدند آیات متشابه با ارجاع به آیات محکم قابل تأویل و تفسیر هستند و علم به متشابهات را ویژه خدا و راسخون در علم می‌دانند.
مفهوم‌شناسی و جایگاه
محکم و متشابه دو اصطلاح در علوم قرآن هستند که از آیه ۷ سوره آل‌عمران برگرفته شده‌اند.[۱]
محکم به گفتاری استوار، روشن و غیرقابل انکار گفته می‌شود که جای هیچ شبهه و سوءاستفاده‌ای در آن نیست. متشابه به سخنی گفته می‌شود که به تنهایی نارسا و شبهه‌انگیز است و احتمال تفسیرهای گوناگون در آن وجود دارد.[۲]
دیدگاه‌ها درباره آیات محکم و متشابه در قرآن
به نقل از برخی قرآن‌پژوهان، سه دیدگاه عمده درباره این که کدام قسم از آیات قرآن محکم و کدام متشابه است ذکر شده است:
- همه آیات محکم هستند، با استناد به آیه ۱ سوره هود.
- همه آیات متشابه هستند، با استناد به آیه ۲۳ سوره زمر.
- برخی آیات محکم و برخی متشابه هستند. دیدگاه مشهور مفسران بر اساس آیه ۷ سوره آل‌عمران.[۳] در این آیه، قرآن به دو بخش تقسیم شده است: «آیات محکم» که «ام‌الکتاب» (اساس کتاب) نامیده شده‌اند و «آیات متشابه» که فهم آنها نیاز به ارجاع به محکمات دارند.
معانی و مصادیق محکم و متشابه
سید محمدحسین طباطبایی در تفسیر المیزان، در زمینه معنا و مصادیق محکم و متشابه، ۱۶ دیدگاه شمرده است.[۴] از جمله:
- محکم به معنای پایدار و ثابت در مقابل ناپایدار است؛ ازاین‌رو احکام ثابت در شریعت را محکم می‌گویند، در مقابل احکامی که نسخ می‌شوند.[۵]
- حروف مقطعه در آیات آغازگر سوره‌ها از محکمات و غیر این آیات از متشابهات به شمار می‌روند.[۶]
- محکمات، آیاتی که دارای معانی روشن و واضح‌اند و متشابهات، آیاتی مُجمل و دارای معانی مبهم و غیرآشکارند.[۷]
- محکمات، آیاتی که به‌وسیله دلیل بتوان به مضمون و محتوای آن علم پیدا کرد و متشابه آیاتی که راهی برای علم به آنها وجود ندارد.[۸]
- متشابهات، آیاتی که درباره صفات خدا و آیات مربوط به احوال و اوصاف روز قیامت و آخرت هستند.[۹]
- محکمات، معارفی که دلیل واضحی دارند. مانند آیات مربوط به توحید، قدرت و حکمت خدا. و متشابهات، آیاتی هستند که قبول و فهم معارف آنها، نیازمند تأمل و تدبر است.[۱۰]
- محکمات، آیاتی که برای بیان واجبات و محرمات نازل شده‌اند و متشابهات برای بیان قصه‌ها و مثل‌های قرآنی.[۱۱]
متشابهات و چگونگی تفسیر آنها
درباره چگونگی تفسیر آیات متشابه دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. برخی مفسران بر این باورند که آیات متشابه با ارجاع به آیات محکم تفسیر می‌شوند.[۱۲] بر پایه آیه ۷ سوره آل‌عمران، گفته شده است که تنها خدا و راسخون در علم از متشابهات قرآنی آگاهند و به آنها علم دارند.[۱۳] اما در این که راسخون در علم چه کسانی هستند، اقوال متعددی ارائه شده است. برخی روایات در منابع شیعه، امامان(ع) را مصداق راسخون در علم معرفی کرده‌اند.[۱۴] شماری از مفسران مفهوم راسخون در علم را گسترده دانسته‌اند که شامل همه دانشمندان و متفکران می‌شود.[۱۵]
کتاب‌شناسی
درباره معناشناسی و مصداق‌یابی محکم و متشابه آثار مستقلی نگاشته شده است، از جمله:
- رسالة المحکم و المتشابة، منسوب به سید مرتضی.[۱۶] این رساله افزون بر بحث محکم و متشابه، به مباحثی مانند ناسخ و منسوخ و تنزیل و تأویل نیز پرداخته است.[۱۷]
- کتاب «محکم و متشابه در قرآن»، نوشته سید محمد بهشتی. این کتاب برگرفته از جلسات تفسیر قرآن سید محمد بهشتی است و مباحث مربوط به آیه ۷ سوره آل‌عمران را به صورت مستقل گردآوری کرده است.[۱۸]
پانویس
- ↑ زرکشی، البرهان، ۱۳۷۶ق، ج۲، ص۶۸؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۲.
- ↑ معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۱.
- ↑ زرکشی، البرهان، ۱۳۷۶ق، ج۲، ص۶۸؛ سیوطی، الاتقان، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۲-۳۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۴؛ معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۵.
- ↑ سیوطی، الاتقان، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۱۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۳، ص۳۵.
- ↑ سیوطی، الاتقان، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۶.
- ↑ سید رضی، حقایق التأویل، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۲۳؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱، ص۱۶۸-۱۶۹ و ج۳، ص۴۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۴۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۱۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۳۹.
- ↑ سید مرتضی، رسالة المحکم و المتشابة، ۱۴۲۸ق، ص۴.
- ↑ سید مرتضی، رسالة المحکم و المتشابة، ۱۴۲۸ق، ص۱۱.
- ↑ بهشتی، محکم و متشابه در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۱۳.
منابع
- بهشتی، سید محمد، محکم و متشابه در قرآن، تهران، نشر روزنه، ۱۳۹۵ش.
- زرکشی، محمد بن عبدالله، البرهان فی علوم القرآن، بیروت، دار إحیاء الکتب العربیة عیسى البابى الحلبی و شرکائه، چاپ اول، ۱۳۷۶ق.
- سید رضی، محمد بن حسین، حقایق التأویل فی متشابه التنزیل، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۶ق.
- سید مرتضی، علی بن حسین، رسالة المحکم و المتشابة، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۴۲۸ق.
- سیوطی، جلال‌الدین، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۶ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، قم، نشر جهان، بی‌تا.
- صبحی صالح، مباحث فی علوم القران، انتشارات الشریف الرضی، قم ۱۳۷۲ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم، موسسه فرهنگى انتشاراتى التمهيد، چاپ چهارم، ۱۳۸۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.