آیه تربص
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| نام آیه | آیه تربص |
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۲۳۴ |
| جزء | ۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | عده وفات |
| درباره | احکام عده وفات |
| آیات مرتبط | آیه عده طلاق |
آیه تَرَبُّص یا آیه عده وفات دویست و سی و چهارمین آیه از سوره بقره که درباره احکام عده وفات نازل شد. طبق مضمون این آیه، زنانی که شوهرشان از دنیا رفته، باید چهار ماه و ده روز عده نگه دارند و پس از این مدت، میتوانند دوباره ازدواج کنند.
برخی فقیهان با استناد به روایات تفسیری بر این باورند که زنان باید در زمان عده وفات از آرایش کردن و بیرون رفتن از خانه پرهیز کنند. به گفته برخی مفسران، این آیه، خرافاتی را که پس از مرگ شوهر در حق زن، صورت میگرفت از بین برد و حقوق از دسترفته زنان را احیا کرد.
ناسازگاری ازدواج مجدد بلافاصله پس از مرگ شوهر با محبت و احترام به همسر سابق، اطمینان از خالی بودن رحم از نطفه و جریحهدار شدن عواطف بستگان متوفی، از حکمتهای ذکر شده برای این حکم است.
بیشتر مفسران معتقدند آیه اخراج، توسط آیه تربص نسخ شده است.
﴿وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ٢٣٤﴾ [بقره:234] ﴿و کسانی از شما که میمیرند و همسرانی بر جای میگذارند [همسران] چهار ماه و ده روز انتظار میبرند پس هرگاه عده خود را به پایان رساندند در آنچه آنان به نحو پسندیده دربارهٔ خود انجام دهند گناهی بر شما نیست و خداوند به آنچه انجام میدهید آگاه است ٢٣٤﴾
معرفی اجمالی
به آیه ۲۳۴ سوره بقره، آیه تربص یا آیه عده وفات گفته میشود[۱] و در آن وظیفه زنان، پس از مرگ شوهر آمده است.[۲] خداوند در این آیه از زنان میخواهد چهار ماه و ده روز عده نگه دارند و پس از پایان عده در انجام هرکاری که منافات با شرع نداشته باشد،[۳] آزاد بوده و میتوانند دوباره ازدواج کنند[۴] و کسی حق ندارد مانع ازدواج آنان شود.[۵]
برخی از مفسران در تفسیر این آیه به عقاید خرافی قبل از اسلام، از جمله آتشزدن یا بهگورکردن زنِ بیوه بههمراه شوهر[۶] و خودداری یکساله زن از ازدواج اشاره کردهاند.[۷] گفته شده این آیه خرافات مذکور را از بین برد و حقوق از دست رفته زنان را احیا کرد همچنین به زنان بیوه اجازه تشکیل زندگی جدید پس از گذشت عده را داده است.[۸]
عدهای از مفسران در ذیل آیه با استناد به روایات، اشاره کردهاند که زن در زمان عده باید از آرایش، سرمه کشیدن و بیرون رفتن از منزل خودداری کند.[۹] به گفته محمدجواد مغنیه به فتوای فقها به بر زن، واجب است از تمام چیزهایی دوری کند که بنا بر عرف جامعه، او را زیبا جلوه میدهد و سبب ترغیب دیگران میشود.[۱۰]
تفسیر
تربص در آیه به معنای انتظار زن در عده، برای ازدواج مجدد، آرایش و خارج شدن از منزل است.[۱۱] در تفسیر آیه، روایات فراوانی در کتب تفسیری وجود دارد.[۱۲] فقیهان در عده نگهداشتن زن به مدت چهار ماه و ده روز به این آیه استدلال میکنند.[۱۳] معنای آیه را عام دانستهاند؛[۱۴] ازاینرو حتی اگر احتمال بارداری زن نباشد نیز باید عده را نگه دارد[۱۵] همچنین زنهای یائسه که حامله نمیشوند و زنهایی که به آنها دخول نشده نیز باید این مدت را صبر کنند.[۱۶] در این حکم فرقی بین زن آزاد و کنیز وجود ندارد؛[۱۷] هر چند برخی عده وفات کنیز را دوماه و پنج روز دانستهاند.[۱۸]
در تفسیر جمله «وَ اللهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ» در میان مفسران اختلاف وجود دارد. برخی مخاطب آن را خود زن[۱۹] و برخی دیگر هشداری برای بستگان متوفی[۲۰] دانستهاند. علامه طباطبایی میگوید: خویشان مردی که مرده است نمیتوانند همسر او را از هیچ کار و تصمیم معروف و پسندیدهای مانند ازدواج منع کنند زیرا حقوق شرعی همسران متوفی مشخص است و هیچ کس حق ندارد که مانع انجام معروف شود.[۲۱]
حکمت حکم آیه از نگاه مفسران
عدهای از مفسران برای این حکم، حکمت و دلائل مختلفی ذکر کردهاند؛ از جمله آنکه ازدواج بلافاصله بعد از مرگ شوهر، با محبت و احترام به همسر سابق[۲۲] و تعیین خالی بودن رحم از نطفه او،[۲۳] ناسازگار است؛ چنانکه این امر سبب جریحهدار شدن عواطف بستگان متوفی نیز خواهد بود.[۲۴] همچنین فرصتی برای اندیشه و گرفتن تصمیم صحیح، دانسته شده است.[۲۵]
همچنین گفته شده ازدواج بر اساس انس و الفت شکل گرفته است و مراعات آن از جانب دو طرف لازم است[۲۶] هرچند بر زن به جهت رعایت حیاء و عفت و پیشگیری از سوءاستفادههای احتمالی لازمتر است.[۲۷] برخی از مفسران معتقدند که از جانب شرع، علل و ضوابط خاصی برای حکم عده وفات ذکر نشده و این حکم تعبدی است.[۲۸]
نظر مفسران درباره نسخ آیه اخراج با آیه تربص
بیشتر مفسران[۲۹] معتقدند آیه تربص، آیه اخراج را نسخ کرده است. در آیه اخراج رسمی از دوران جاهلیت تأیید شده بود که بر اساس آن زنی که شوهرش میمرد، حق نداشت تا یکسال ازدواج کند. در آیه تربص عده وفات، چهار ماه و ده روز ذکر شده است.[۳۰] گفته شده آیه اخراج پیش از آیه تربص نازل شده است.[۳۱] در تفسیر نمونه آمده است، اگر اجماع و اتفاق علما و روایات متعدد در این زمینه نبود، ممکن بود گفته شود، بین این آیات تضادی وجود ندارد.[۳۲]
در مقابل، برخی از مفسران، نسخ آیه را نمیپذیرند و معتقدند که دلیل و قرینهای برای نسخ آیه وجود ندارد.[۳۳]
پانویس
- ↑ جمعی از محققان، فرهنگنامه علوم قرآنی، ۱۳۹۴ش، ص۱۵۸.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۲۲۲.
- ↑ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۸۲.
- ↑ ابنسلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۱۹۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۵۹۰؛ طالقانی، پرتوی از قرآن، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۱۶۰.
- ↑ امین، مخزن العرفان، بیتا، ج۲، ص۳۳۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۹۵؛ جعفری، تفسیر کوثر، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۱۵۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۲۴۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۹۳؛ جعفری، تفسیر کوثر، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۵۵۱.
- ↑ طوسی، التبیان، بیروت، ج۲، ص۲۶۲؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۵۹۰-۵۹۱؛ بلاغی، آلاء الرحمن، قم، ج۱، ص۲۱۱.
- ↑ مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۳۶۳.
- ↑ طبرانی، التفسیر الکبیر، ۱۰۰۸م، ج۱، ص۴۲۲؛ سمرقندی، بحرالعلوم، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۵۴؛ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۳۱۶.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۱۲۹؛ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۲۶۳؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۸۹.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۲، ص۲۷۴؛ مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۳۶۲.
- ↑ سمرقندی، بحرالعلوم، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۵۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۹۵.
- ↑ جعفری، تفسیر کوثر، ۱۳۷۶ش، ج۱، ص۵۵۱.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش،ج۲، ص۵۹۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش،ج۲، ص۵۹۰.
- ↑ سمرقندی، بحرالعلوم، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۵۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۹۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، الناشر منشورات اسماعيليان، ج۲، ص۲۴۲.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۲۲۴.
- ↑ ملکی میانجی، مناهج البیان، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۲۶۰؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۲۲۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۹۳.
- ↑ طالقانی، پرتوی از قرآن، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۱۵۹-۱۶۰.
- ↑ امین، مخزن العرفان، بیتا، ج۲، ص۳۳۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، الناشر منشورات اسماعيليان، ج۲، ص۲۴۲.
- ↑ ملکی میانجی، مناهج البیان، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۲۶۰.
- ↑ طوسی، التبیان، بیروت، ج۲، ص۲۷۸.
- ↑ ابنعربی، احکام القرآن، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۰۷؛ طوسی، التبیان، بیروت، ج۲، ص۲۶۱؛ جرجانی، درج الدرر، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۳۳۰؛ ماتریدی، تأویلات أهل السنة، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۱۸۵.
- ↑ طبرانی، التفسیر الکبیر، ۱۰۰۸م، ج۱، ۴۳۶؛ طالقانی، پرتوی از قرآن، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۱۶۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۲۱۴.
- ↑ طالقانی، پرتوی از قرآن، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۱۶۶.
یادداشت
منابع
- ابنسلیمان، مقاتل، تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۳ق.
- ابنعربی، محمد بن عبدالله، احکام القرآن، ۱۴۰۸ق، بیروت، دارالجیل، ۱۴۰۸ق.
- امین، نصرت بیگم، تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن، بینا، بیجا، بیتا.
- بلاغی، محمدجواد، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، قم، وجدانی، بیتا.
- بیضاوی، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۸ق.
- جرجانی، عبدالقاهر بن عبدالرحمن، درج الدرر فی تفسیر القرآن العظیم، عمان، دارالفکر، ۱۴۳۰ق.
- جعفری، یعقوب، جعفری، تفسیر کوثر، قم، موسسه انتشارات هجرت، ۱۳۷۶ش.
- جمعی از نویسندگان، فرهنگ نامه علوم قرآن، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۴ق.
- جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، بیروت، دارالعلم للملایین، بیتا.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
- سرقندی، نصر بن محمد، تفسیر السمرقندی المسمی بحر العلوم، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۶ق.
- سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم، کتابخانه عمومی آیتالله العظمی مرعشی نجفی(ره)، ۱۴۰۴ق.
- طالقانی، محمود، پرتوی از قرآن، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۲ش.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم، اربد اردن، دارالکتاب الثقافی، ۲۰۰۸م.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۱۲ق.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- عاملی، ابراهیم، تفسیر عاملی، تهران، کتابفروشی صدوق، ۱۳۶۰ش.
- عیاشی، محمد بن مسعود، کتاب التفسیر، تحقیق هاشم رسولی، تهران، مکتبه العلمیه الاسلامیه، ۱۳۸۰ش.
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، تهران، مکتبة الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- قرائتی، محسن، قرائتی، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۸ش.
- ماتریدی، محمد بن محمد، تأویلات أهل السنة، دارالکتب العلمیة، بیروت، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۲۶ق.
- مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الإسلامی، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
- ملکی میانجی، محمدباقر، مناهج البیان فی تفسیر القرآن، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۴ق.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.