پرش به محتوا

سوره طور

مقاله نامزد خوبیدگی
از ویکی شیعه
سوره طور
طور
شماره سوره۵۲
جزء۲۷
نزول
ترتیب نزول۷۶
مکی/مدنیمکی
اطلاعات آماری
تعداد آیات۴۹
تعداد کلمات۳۱۳
تعداد حروف۱۳۲۴


سوره طور پنجاه‌و‌دومین سوره و از سوره‌های مکی قرآن است که با ۴۹ آیه در جزء ۲۷ جای دارد. این سوره به‌دلیل سوگند خداوند به کوه طور در آیه نخست، به این نام شناخته شده است. سوره طور در ترتیب نزول، هفتادوششمین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) است. از موضوعات اصلی آن می‌توان به معاد، عذاب منکران حق، نعمت‌های بهشتیان و دفاع از نبوت پیامبر(ص) اشاره کرد. در آیه ۲۱، از پیوستن فرزندان مؤمن به پدرانشان در بهشت سخن گفته شده و در آیه ۵۶ نیز عبادت، هدف آفرینش انسان و جنیان معرفی شده است.

در روایات، برای قرائت سوره طور فضیلت‌هایی بیان شده است؛ از جمله حفظ از عذاب جهنم، ورود به بهشت و برخورداری از خیر دنیا و آخرت. همچنین نقل شده است پیامبر(ص) این سوره را در نماز مغرب قرائت می‌کرد.

معرفی

سوره طور به‌دلیل سوگند خداوند به کوه طور در آیه نخست، به این نام شناخته شده است.[۱] علامه طباطبائی در المیزان، منظور از طور را کوهی می‌داند که در آن به حضرت موسی(ع) وحی شد و در آیات دیگر قرآن نیز از آن یاد شده است؛ از جمله آیه ۵۲ سوره مریم: «وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ».[۲]

سوره طور از سوره‌های مکی است و در ترتیب نزول، هفتادوششمین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) است. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، پنجاه‌ودومین سوره و در جزء ۲۷ قرآن قرار دارد.[۳]

سوره طور ۴۹ آیه، ۳۱۳ کلمه و ۱۳۲۴ حرف دارد و از سوره‌های مُفَصَّلات به شمار می‌رود.[۴]

محتوا

به نوشته المیزان، محور اصلی سوره طور، تهدید منکران حق به عذاب در قیامت است. این سوره با سوگندهایی بر حتمی بودن این عذاب تأکید می‌کند، بخشی از ویژگی‌های آن و نعمت‌های بهشتیان را شرح می‌دهد و تکذیب‌کنندگان نبوت پیامبر(ص) و تهمت‌زنندگان به او را نکوهش می‌کند. سوره در پایان، پیامبر(ص) را به تسبیح پروردگار فرمان می‌دهد.[۵]

موقعیت جغرافیایی طور سیناء

طور سینا در جنوب صحرای سینا، واقع در شمال شرقی مصر و هم‌مرز با فلسطین، اردن و عربستان قرار دارد. در این منطقه کوه‌های متعددی وجود دارد که کوه سینا یکی از آنهاست.[۶] ابن‌منظور لغت شناس و ادیب، نیز طور سیناء را کوهی در شام معرفی کرده است.[۷] برخی محققان احتمال داده‌اند که منظور از طور سیناء، مجموعه‌ای از کوه‌ها باشد و کاربرد دو تعبیر «سَیْناء» و «سینین» در قرآن نیز به تفاوت میان این مجموعه و بخشی از آن اشاره داشته باشد.[۸] امروزه در جنوب صحرای سینا، کوهی به نام سیناء در نزدیکی دیر کاترین مقدس وجود دارد.[۹]

الحاق ذریه به مؤمنان در قیامت

مفسران در بحث شفاعت، به آیه ۲۱ سوره طور استناد کرده‌اند و آن را بیانگر پیوستن فرزندان مؤمن به پدران خود در بهشت و بهره‌مندی آنان از پاداش اعمال نیک پدران دانسته‌اند. به باور آنان، ایمان، پاکی عقیده و اخلاص فرزندان، زمینه این الحاق را فراهم می‌کند؛ ازاین‌رو، این برخورداری نتیجه ایمان و کردار خود آنان نیز هست.[۱۰] علامه طباطبائی در تفسیر المیزان معتقد است ایمان فرزندانِ ملحق‌شده به پدرانشان، کمتر از ایمان آنان است؛ زیرا اگر ایمانشان برابر یا بیشتر بود، الحاق آنان به پدران، امتیاز و نعمتی ویژه به شمار نمی‌آمد.[۱۱]

در روایات نیز بر نقش محبت به اولیای الهی در همراهی با آنان تأکید شده است. امام باقر(ع) در روایتی به جابر بن یزید جعفی فرمود: اگر کسی اهل طاعت خدا را دوست بدارد و از اهل معصیت بیزار باشد، نشانه وجود خیر در اوست و خداوند او را دوست دارد؛ زیرا انسان همواره با محبوب خود همراه است.[۱۲]

فضیلت و خواص

در مجمع‌البیان از پیامبر(ص) روایت شده است هرکس سوره طور را قرائت کند، خداوند او را از عذاب جهنم حفظ می‌کند و در بهشت جای می‌دهد.[۱۳] همچنین پیامبر(ص) این سوره را در نماز مغرب قرائت می‌کرد.[۱۴] در روایتی از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) نیز آمده است که خداوند به قرائت‌کننده سوره طور، خیر دنیا و آخرت را عطا می‌کند.[۱۵]

متن و ترجمه سوره طور

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

﴿وَالطُّورِ ۝١ وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ ۝٢ فِي رَقٍّ مَنْشُورٍ ۝٣ وَالْبَيْتِ الْمَعْمُورِ ۝٤ وَالسَّقْفِ الْمَرْفُوعِ ۝٥ وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ ۝٦ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ لَوَاقِعٌ ۝٧ مَا لَهُ مِنْ دَافِعٍ ۝٨ يَوْمَ تَمُورُ السَّمَاءُ مَوْرًا ۝٩ وَتَسِيرُ الْجِبَالُ سَيْرًا ۝١٠ فَوَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لِلْمُكَذِّبِينَ ۝١١ الَّذِينَ هُمْ فِي خَوْضٍ يَلْعَبُونَ ۝١٢ يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ دَعًّا ۝١٣ هَذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنْتُمْ بِهَا تُكَذِّبُونَ ۝١٤ أَفَسِحْرٌ هَذَا أَمْ أَنْتُمْ لَا تُبْصِرُونَ ۝١٥ اصْلَوْهَا فَاصْبِرُوا أَوْ لَا تَصْبِرُوا سَوَاءٌ عَلَيْكُمْ إِنَّمَا تُجْزَوْنَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ۝١٦ إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَعِيمٍ ۝١٧ فَاكِهِينَ بِمَا آتَاهُمْ رَبُّهُمْ وَوَقَاهُمْ رَبُّهُمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ ۝١٨ كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئًا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ۝١٩ مُتَّكِئِينَ عَلَى سُرُرٍ مَصْفُوفَةٍ وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ ۝٢٠ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ ۝٢١ وَأَمْدَدْنَاهُمْ بِفَاكِهَةٍ وَلَحْمٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ ۝٢٢ يَتَنَازَعُونَ فِيهَا كَأْسًا لَا لَغْوٌ فِيهَا وَلَا تَأْثِيمٌ ۝٢٣ وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ غِلْمَانٌ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ لُؤْلُؤٌ مَكْنُونٌ ۝٢٤ وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ ۝٢٥ قَالُوا إِنَّا كُنَّا قَبْلُ فِي أَهْلِنَا مُشْفِقِينَ ۝٢٦ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا وَوَقَانَا عَذَابَ السَّمُومِ ۝٢٧ إِنَّا كُنَّا مِنْ قَبْلُ نَدْعُوهُ إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِيمُ ۝٢٨ فَذَكِّرْ فَمَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِكَاهِنٍ وَلَا مَجْنُونٍ ۝٢٩ أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ ۝٣٠ قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ ۝٣١ أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلَامُهُمْ بِهَذَا أَمْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ ۝٣٢ أَمْ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لَا يُؤْمِنُونَ ۝٣٣ فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ ۝٣٤ أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ ۝٣٥ أَمْ خَلَقُوا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بَلْ لَا يُوقِنُونَ ۝٣٦ أَمْ عِنْدَهُمْ خَزَائِنُ رَبِّكَ أَمْ هُمُ الْمُسَيْطِرُونَ ۝٣٧ أَمْ لَهُمْ سُلَّمٌ يَسْتَمِعُونَ فِيهِ فَلْيَأْتِ مُسْتَمِعُهُمْ بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ ۝٣٨ أَمْ لَهُ الْبَنَاتُ وَلَكُمُ الْبَنُونَ ۝٣٩ أَمْ تَسْأَلُهُمْ أَجْرًا فَهُمْ مِنْ مَغْرَمٍ مُثْقَلُونَ ۝٤٠ أَمْ عِنْدَهُمُ الْغَيْبُ فَهُمْ يَكْتُبُونَ ۝٤١ أَمْ يُرِيدُونَ كَيْدًا فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ ۝٤٢ أَمْ لَهُمْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ ۝٤٣ وَإِنْ يَرَوْا كِسْفًا مِنَ السَّمَاءِ سَاقِطًا يَقُولُوا سَحَابٌ مَرْكُومٌ ۝٤٤ فَذَرْهُمْ حَتَّى يُلَاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي فِيهِ يُصْعَقُونَ ۝٤٥ يَوْمَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئًا وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ ۝٤٦ وَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَذَابًا دُونَ ذَلِكَ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ۝٤٧ وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ حِينَ تَقُومُ ۝٤٨ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَإِدْبَارَ النُّجُومِ ۝٤٩﴾

﴿سوگند به‌طور ۝١ و کتابی نگاشته شده ۝٢ در طوماری گسترده ۝٣ سوگند به آن خانه آباد [خدا] ۝٤ سوگند به بام بلند [آسمان] ۝٥ و آن دریای سرشار [و افروخته] ۝٦ که عذاب پروردگارت واقع‌شدنی است ۝٧ آن را هیچ بازدارنده‌ای نیست ۝٨ روزی که آسمان سخت در تب و تاب افتد ۝٩ و کوه‌ها [جمله] به حرکت درآیند ۝١٠ پس وای بر تکذیب‌کنندگان در آن روز ۝١١ آنان که به یاوه سرگرمند ۝١٢ روزی که به سوی آتش جهنم کشیده می‌شوند [چه] کشیدنی ۝١٣ [و به آنان گویند] این همان آتشی است که دروغش می‌پنداشتید ۝١٤ آیا این افسون است‌یا شما [درست] نمی‌بینید ۝١٥ به آن درآیید خواه بشکیبید یا نشکیبید به حال شما یکسان است تنها به آنچه می‌کردید مجازات می‌یابید ۝١٦ پرهیزگاران در باغهایی و [در] ناز و نعمتند ۝١٧ به آنچه پروردگارشان به آنان داده دلشادند و پروردگارشان آنها را از عذاب دوزخ مصون داشته است ۝١٨ [به آنان گویند] به [پاداش] آنچه به جای می‌آوردید بخورید و بنوشید گواراتان باد ۝١٩ بر تختهایی ردیف هم تکیه زده‌اند و حوران درشت‌چشم را همسر آنان گردانده‌ایم ۝٢٠ و کسانی که گرویده و فرزندانشان آنها را در ایمان پیروی کرده‌اند فرزندانشان را به آنان ملحق خواهیم کرد و چیزی از کار[ها]شان را نمی‌کاهیم هر کسی در گرو دستاورد خویش است ۝٢١ با [هر نوع] میوه و گوشتی که دلخواه آنهاست آنان را مدد [و تقویت] می‌کنیم ۝٢٢ در آنجا جامی از دست هم می‌ربایند [و بر سرش همچشمی می‌کنند] که در آن نه یاوه گویی است و نه گناه ۝٢٣ و برای [خدمت] آنان پسرانی است که بر گردشان همی‌گردند انگاری آنها مرواریدی‌اند که [در صدف] نهفته است ۝٢٤ و برخی‌شان رو به برخی کنند [و] از هم پرسند ۝٢٥ گویند ما پیشتر در میان خانواده خود بیمناک بودیم ۝٢٦ پس خدا بر ما منت نهاد و ما را از عذاب گرم [مرگبار] حفظ کرد ۝٢٧ ما از دیرباز او را می‌خواندیم که او همان نیکوکار مهربان است ۝٢٨ پس اندرز ده که تو به لطف پروردگارت نه کاهنی و نه دیوانه ۝٢٩ یا می‌گویند شاعری است که انتظار مرگش را می‌بریم [و چشم به راه بد زمانه بر اوییم] ۝٣٠ بگو منتظر باشید که من [نیز] با شما از منتظرانم ۝٣١ آیا پندارهایشان آنان را به این [موضعگیری] وامی‌دارد یا [نه] آنها مردمی سرکشند ۝٣٢ یا می‌گویند آن را بربافته [نه] بلکه باور ندارند ۝٣٣ پس اگر راست می‌گویند سخنی مثل آن بیاورند ۝٣٤ آیا از هیچ خلق شده‌اند یا آنکه خودشان خالق [خود] هستند ۝٣٥ آیا آسمانها و زمین را [آنان] خلق کرده‌اند [نه] بلکه یقین ندارند ۝٣٦ آیا ذخایر پروردگار تو پیش آنهاست‌یا ایشان تسلط [تام] دارند ۝٣٧ آیا نردبانی دارند که بر آن [بر شوند و] بشنوند پس باید شنونده آنان برهانی آشکار بیاورد ۝٣٨ آیا خدا را دختران است و شما را پسران ۝٣٩ آیا از آنها مزدی مطالبه می‌کنی و آنان از [تعهد ادای] تاوان گرانبارند ۝٤٠ آیا [علم] غیب پیش آنهاست و آنها می‌نویسند ۝٤١ یا می‌خواهند نیرنگی بزنند و [لی] آنان که کافر شده‌اند خود دچار نیرنگ شده‌اند ۝٤٢ آیا ایشان را جز خدا معبودی است منزه است خدا از آنچه [با او] شریک می‌گردانند ۝٤٣ و اگر پاره‌سنگی را در حال سقوط از آسمان ببینند می‌گویند ابری متراکم است ۝٤٤ پس بگذارشان تا به آن روزی که در آن بیهوش می‌افتند برسند ۝٤٥ روزی که نیرنگشان به هیچ‌وجه به کارشان نیاید و حمایت نیابند ۝٤٦ و در حقیقت غیر از این [مجازات] عذابی [دیگر] برای کسانی که ظلم کرده‌اند خواهد بود ولی بیشترشان نمی‌دانند [که آن عذاب چیست] ۝٤٧ و در برابر دستور پروردگارت شکیبایی پیشه کن که تو خود در حمایت مایی و هنگامی که [از خواب] برمی‌خیزی به نیایش پروردگارت تسبیح‌گوی ۝٤٨ و [نیز] پاره‌ای از شب و در فروشدن ستارگان تسبیح‌گوی او باش ۝٤٩﴾


سوره پیشین:
سوره ذاریات
سوره طور
سوره‌های مکی • سوره‌های مدنی
سوره پسین:
سوره نجم

۱.فاتحه ۲.بقره ۳.آل‌عمران ۴.نساء ۵.مائده ۶.انعام ۷.اعراف ۸.انفال ۹.توبه ۱۰.یونس ۱۱.هود ۱۲.یوسف ۱۳.رعد ۱۴.ابراهیم ۱۵.حجر ۱۶.نحل ۱۷.اسراء ۱۸.کهف ۱۹.مریم ۲۰.طه ۲۱.انبیاء ۲۲.حج ۲۳.مؤمنون ۲۴.نور ۲۵.فرقان ۲۶.شعراء ۲۷.نمل ۲۸.قصص ۲۹.عنکبوت ۳۰.روم ۳۱.لقمان ۳۲.سجده ۳۳.احزاب ۳۴.سبأ ۳۵.فاطر ۳۶.یس ۳۷.صافات ۳۸.ص ۳۹.زمر ۴۰.غافر ۴۱.فصلت ۴۲.شوری ۴۳.زخرف ۴۴.دخان ۴۵.جاثیه ۴۶.احقاف ۴۷.محمد ۴۸.فتح ۴۹.حجرات ۵۰.ق ۵۱.ذاریات ۵۲.طور ۵۳.نجم ۵۴.قمر ۵۵.الرحمن ۵۶.واقعه ۵۷.حدید ۵۸.مجادله ۵۹.حشر ۶۰.ممتحنه ۶۱.صف ۶۲.جمعه ۶۳.منافقون ۶۴.تغابن ۶۵.طلاق ۶۶.تحریم ۶۷.ملک ۶۸.قلم ۶۹.حاقه ۷۰.معارج ۷۱.نوح ۷۲.جن ۷۳.مزمل ۷۴.مدثر ۷۵.قیامه ۷۶.انسان ۷۷.مرسلات ۷۸.نبأ ۷۹.نازعات ۸۰.عبس ۸۱.تکویر ۸۲.انفطار ۸۳.مطففین ۸۴.انشقاق ۸۵.بروج ۸۶.طارق ۸۷.اعلی ۸۸.غاشیه ۸۹.فجر ۹۰.بلد ۹۱.شمس ۹۲.لیل ۹۳.ضحی ۹۴.شرح ۹۵.تین ۹۶.علق ۹۷.قدر ۹۸.بینه ۹۹.زلزله ۱۰۰.عادیات ۱۰۱.قارعه ۱۰۲.تکاثر ۱۰۳.عصر ۱۰۴.همزه ۱۰۵.فیل ۱۰۶.قریش ۱۰۷.ماعون ۱۰۸.کوثر ۱۰۹.کافرون ۱۱۰.نصر ۱۱۱.مسد ۱۱۲.اخلاص ۱۱۳.فلق ۱۱۴.ناس


پانویس

  1. ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۲، ص۴۰۸.
  2. ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۹، ص۶.
  3. ↑ معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۶۶.
  4. ↑ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۵۲.
  5. ↑ علامه طباطبایی، الميزان، ۱۴۱۷ق، ج‏۱۹، ص۵و۶.
  6. ↑ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ۱۳۶۰ش، ج۵، ص۲۹۳.
  7. ↑ ابن‌منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۵۰۸.
  8. ↑ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ۱۳۶۰ش، ج۵، ص۲۹۳ و ۲۹۵.
  9. ↑ مرکز الشارقة للإبداع الفکری، موجز دائرة المعارف الاسلامیة، ۱۴۱۸ق، ج۲۲، ص۶۹۹.
  10. ↑ طهرانی، معادشناسی، ۱۳۸۵ش، ج۹، ص۲۸۰ـ۲۸۱.
  11. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۹، ص۱۲.
  12. ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۲۶.
  13. ↑ طبرسی، مجمع البيان، ۱۳۷۲ش، ج‏۹، ص۲۴۵.
  14. ↑ طبرسی، مجمع البيان، ۱۳۷۲ش، ج‏۹، ص۲۴۵.
  15. ↑ شیخ صدوق، ثواب الأعمال، ۱۴۰۶ق، ص۱۱۶.
  16. ↑ خامه‌گر، ساختار سوره‌های قرآن کریم، ۱۳۹۲ش، ص۶۷.

منابع

  • ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، محقق و مصحح: میر دامادی، جمال‌الدین، بیروت، دارالفکر، دارصادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
  • خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
  • خرمشاهی، بهاء الدین، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، تهران، انتشارات ناهید، ۱۳۷۷ش.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال‏، قم، دار الشریف رضی، ۱۴۰۶ق.
  • طالقانی سید محمود، پرتوی از قرآن، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ چهارم، ۱۳۶۲ش.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
  • طهرانی، شید محمدحسین، معاد شناسی، مشهد، نور ملکوت قرآن، ۱۳۸۵ش.
  • قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، تحقیق: سید طیب موسوی جزایری، قم، دارالکتاب، چاپ چهارم، ۱۳۶۷ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق‏.
  • مرکز الشارقة للإبداع الفکری، موجز دائرة المعارف الإسلامیة، بی‌جا، مرکز الشارقة للإبداع الفکری، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
  • مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۶۰ش.
  • معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، بی‌جا، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چ۱، ۱۳۷۱ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.

پیوند به بیرون