آیه بر
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| نام آیه | آیه بر |
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۱۷۷ |
| جزء | ۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | مشاجرات مسلمانان بعد از تغییر قبله |
| موضوع | اعتقادی، اخلاقی |
| درباره | وصف نیکویی و نیکوکاران |
آیه بِرّ، آیه ۱۷۷ سوره بقره است که مجموعهای از ویژگیهای اعتقادی، عبادی و اخلاقی نیکوکاران را بیان میکند. در این آیه، ایمان به خدا، روز قیامت، فرشتگان و پیامبران، انفاق، برپایی نماز، پرداخت زکات، وفای به عهد و شکیبایی از ویژگیهای نیکوکاران معرفی شده است.
آیه برّ از آیات اخلاقی قرآن به شمار میرود و در تفاسیر درباره شأن نزول، معنای بِرّ و ارتباط آن با تغییر قبله دیدگاههای مختلفی مطرح شده است. در برخی روایات نیز عمل به مفاد این آیه موجب کمال ایمان دانسته شده است.
متن و ترجمه آیه
﴿لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ ١٧٧﴾ [بقره:177]
﴿نیکوکاری آن نیست که روی خود را به سوی مشرق و [یا] مغرب بگردانید بلکه نیکی آن است که کسی به خدا و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب [آسمانی] و پیامبران ایمان آورد و مال [خود] را با وجود دوست داشتنش به خویشاوندان و یتیمان و بینوایان و در راهماندگان و گدایان و در [راه آزاد کردن] بندگان بدهد و نماز را برپای دارد و زکات را بدهد و آنان که چون عهد بندند به عهد خود وفادارانند و در سختی و زیان و به هنگام جنگ شکیبایانند آنانند کسانی که راست گفتهاند و آنان همان پرهیزگارانند ١٧٧﴾
سوره بقره: آیه ۱۷۷
شأن نزول آیه
آیه ۱۷۷ سوره بقره را آیه برّ نامیدهاند.[۱] درباره شأن نزول آن اختلاف است. برخی نزول این آیه را مربوط به دوره هجرت از مکه به مدینه دانستهاند[۲] و برخی آن را پس از تغییر قبله از بیتالمقدس به کعبه.[۳] بر اساس دیدگاه دوم، پس از تغییر قبله، میان مسلمانان و اهل کتاب درباره جهت قبله اختلاف و گفتوگوهایی شکل گرفت و این آیه در پاسخ به آن نازل شد.[۴]
معنای بِرّ در آیه
درباره معنای «بِرّ» در آیه ۱۷۷ سوره بقره دیدگاههای مختلفی مطرح شده است. برخی آن را به نماز،[۵] برخی به همه عبادات و اعمال واجب[۶] و گروهی نیز به نماز یهودیان و مسیحیان در جهت قبله آنان[۷] تفسیر کردهاند.
برخی مفسران با توجه به آیات پیشین، آیه را در ارتباط با اختلاف مسلمانان و اهل کتاب درباره قبله دانسته و بر این باورند که نیکوکاری صرفاً در توجه به بیتالمقدس یا جهت عبادت خلاصه نمیشود.[۸]
علامه طباطبایی معتقد است آیه با بیان مصادیق، مفهوم «بِرّ» را تبیین میکند.[۹] جوادی آملی نیز این شیوه را از روشهای قرآن در بیان مفاهیم دانسته است که در آن، مفهوم از طریق بیان مصادیق تبیین میشود.[۱۰]
نیکوکاران چه کسانی هستند؟
بر اساس آیه ۱۷۷ سوره بقره، نیکوکاران کسانیاند که مجموعهای از صفات اعتقادی، عبادی و اخلاقی را دارا باشند. این صفات عبارتاند از: ایمان به خدا، روز قیامت، فرشتگان و پیامبران؛ انفاق مال، بهویژه از اموالی که انسان به آنها علاقه دارد؛ برپا داشتن نماز و پرداخت زکات؛ وفای به عهد؛ و صبر در فقر، بیماری و هنگام جنگ.
علامه طباطبایی ایمان مطرحشده در آیه را ایمان کامل و بدون شک و تردید میداند که در رفتار و اخلاق انسان نیز اثر میگذارد.[۱۱] درباره عبارت «وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ» نیز دیدگاههای مختلفی مطرح شده است؛ از جمله انفاق مال مورد علاقه، انفاق از روی محبت به دیگران و انفاق برای خداوند.[۱۲] درباره وفای به عهد نیز برخی آن را به عهد انسان با خداوند اختصاص دادهاند؛ در حالی که علامه طباطبایی و فخر رازی آن را شامل هر نوع عهد دانستهاند.[۱۳]
در پایان آیه، نیکوکاران با تعبیر «أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا» معرفی شدهاند؛ برخی مفسران این تعبیر را ناظر به صدق و راستی بهعنوان جامع فضائل اعتقادی و عملی دانستهاند.[۱۴]همچنین تقوا از ویژگیهای نیکوکاران شمرده شده است. علامه طباطبایی ذکر تقوا در پایان آیه را ناظر به این میداند که تحقق آن پس از تحقق نیکویی و صدق است.[۱۵]
کامل شدن ایمان
در برخی تفاسیر، روایتی از پیامبر(ص) درباره آیه ۱۷۷ سوره بقره نقل شده است که عمل به مفاد آن را موجب کامل شدن ایمان دانسته است.[۱۶] علامه طباطبایی این آیه را به پیامبران اختصاص نمیدهد و معتقد است، اگرچه عمل به مفاد آن دشوار است، معصومان و اولوالالباب را نیز دربرمیگیرد؛ آنان کسانیاند که در همه حالات به یاد خداوند هستند.[۱۷]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ نگاه کنید به: خراسانی، آیههای نامدار، ۱۳۸۸ش، ص۴۸.
- ↑ طبری، جامعالبیان، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۵۵.
- ↑ طبرسی، مجمعالبیان، تهران، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص ۴۷۵؛ طوسی، التبیان، بیروت، ج۲، ص۹۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۵۹۷.
- ↑ طبری، جامعالبیان، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۵۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص ۴۷۵.
- ↑ نگاه کنید به: طبری، جامعالبیان، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۵۵؛ طبرسی، مجمعالبیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص ۴۷۵.
- ↑ قمی کاشانی، منهجالصادقین، ۱۳۳۰ش، ج۱، ص۳۷۰؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۲۱۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص ۴۲۸.
- ↑ «روش قرآن در تبیین معارف (از آیت الله جوادی آملی)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص ۴۲۸- ۴۲۹.
- ↑ طبرسی، مجمعالبیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص ۴۷۶-۴۷۷؛ قمی کاشانی، منهجالصادقین، ۱۳۳۰ش، ج۱، ص۳۷۰-۳۷۱؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۲۱۵-۲۱۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۲۹؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۲۱۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۲۹-۴۳۰؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۲۲۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص ۴۳۰.
- ↑ قمی کاشانی، منهجالصادقین، ۱۳۳۰ش، ج۱، ص۳۷۲؛ شریف لاهیجی، تفسیر لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۱۵۵؛ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۳۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص ۴۳۰.
منابع
- قرآن کریم، ترجمه فولادوند.
- خراسانی، علی، آیههای نامدار، قم، نشر جمال، ۱۳۸۸ش.
- «روش قرآن در تبیین معارف (از آیت الله جوادی آملی)»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ انتشار: ۱۷ آذر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۲۵ اسفند ۱۴۰۱ش.
- شریف لاهیجى، محمد بن على، تفسیر شریف لاهیجى، تحقیق میرجلالالدین حسینى ارموى، تهران، داد، ۱۳۷۳ش.
- طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمعالبیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، لبنان، دار المعرفه، ۱۴۱۲ق.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، مصحح احمد حبیب عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- قمی کاشانی، ملا فتحالله، منهج الصادقین، تهران، چاپخانه محمد حسن علمی، ۱۳۳۰ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، تحقیق سید طیب موسوی جزائری، قم، دارالکتاب، ۱۳۶۷ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.