سوره عَلَق یا اِقرا نود و ششمین سوره و از سوره‌های مکی قرآن است که در جزء سی‌ام جای گرفته است. نام سوره برگرفته از آیه دوم آن است که اشاره به خلقت انسان از خون بسته (علق) دارد. پنج آیه ابتدایی این سوره را اولین آیات نازل شده بر پیامبر اسلام(ص) دانسته‌اند.
خداوند در سوره علق به پیامبر(ص) دستور به قرائت می‌دهد که به گفته مفسران، منظور قرائت قرآن است نه مطلق قرائت. در این سوره به خلقت و تکامل انسان اشاره شده و از نعمت‌های خداوند بر او سخن گفته شده است و متذکر می‌شود انسان بااین‌حال، در برابر پروردگارش ناسپاس و گردنکش است. سوره علق همچنین به مجازات دردناک کسانی که مانع هدایت مردم و اعمال نیک‌اند، اشاره می‌کند.
سوره علق جزو چهار سوره‌ای است که سجده واجب دارند و به عَزائِم قرآن مشهورند. درباره فضیلت تلاوت این سوره از امام صادق(ع) نقل شده که هر کس در روز یا شبی سوره اقرأ باسم ربک را بخواند و در همان شب یا روز بمیرد، شهید از دنیا رفته است.
آیات ابتدای سوره علق، خط ثلث جلی، بخط امینه ساغلام باکان(Emine Sağlam Bakan)، بانوی خوشنویس ترکیه ای، ۲۰۲۰م
نام، ترتیب نزول و ویژگی‌های سوره
سوره علق را «سوره اِقرأ» یا «اِقرأ باسم ربک» نیز نامیده‌اند.[۱] واژه «علق» به معنای خون بسته‌شده، از آیه دوم سوره گرفته شده و «اِقرأ» به معنای «بخوان»، واژه آغازین سوره است.[۲] این سوره به‌سبب اشاره به قلم در آیه چهارم، «قلم» نیز نامیده شده است.[۳]
سوره علق از سوره‌های مکی قرآن است و بسیاری از مفسران آن را نخستین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) می‌دانند.[۴]علامه طباطبایی معتقد است سیاق و نظم آیات با نزول یک‌باره سوره ناسازگار نیست.[۵] در مقابل، به گفته مکارم شیرازی، برخی مفسران تنها پنج آیه نخست سوره را نخستین آیات نازل‌شده بر پیامبر(ص) می‌دانند.[۶]
سوره علق در ترتیب کنونی مصحف، نودوششمین سوره قرآن است و در جزء سی‌ام قرار دارد.[۷] این سوره ۱۹ آیه، ۷۲ کلمه و ۲۸۸ حرف دارد.[۸] سوره علق از سوره‌های مفصلات، یعنی سوره‌های دارای آیات کوتاه، به شمار می‌رود.[۹]
نزول نخستین آیات و احکام سجده در سوره علق
به گفته مفسران شیعه و اهل‌سنت، هنگامی که پیامبر(ص) در کوه حرا حضور داشت، جبرئیل(ع) بر او نازل شد و از وی خواست بخواند. پیامبر(ص) پاسخ داد که قرائت نمی‌داند. جبرئیل(ع) او را در آغوش گرفت و فشرد و درخواست خود را تکرار کرد؛ این گفت‌وگو سه بار تکرار شد. سپس جبرئیل(ع) آیات آغازین سوره را با عبارت «اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ» خواند و از دیده پیامبر(ص) پنهان شد. پیامبر(ص) پس از دریافت وحی، خسته به نزد خدیجه(س) رفت و گفت: «مرا بپوشانید و جامه‌ای بر من بیفکنید تا استراحت کنم».[۱۰]
سوره علق از عزائم قرآن است و سجده واجب دارد. آیه پایانی آن، «كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ» (زنهار، فرمانش مبر و سجده کن و خود را به خدا نزدیک گردان)، سجده واجب دارد.[۱۱] با قرائت یا شنیدن این آیه، سجده واجب می‌شود.[۱۲] همچنین قرائت سوره‌های دارای سجده واجب در نمازهای واجب جایز نیست و خواندن آن‌ها در حال حیض و جنابت حرام است.[۱۳]
محتوا
آیات سوره علق به‌ترتیب، با فرمان به قرائت و تلاوت خطاب به پیامبر اکرم(ص) آغاز می‌شوند. سپس به آفرینش انسان از خون بسته‌شده، تکامل او به لطف پروردگار و آموختن علم و نوشتن با قلم اشاره می‌کنند. بخش بعدی سوره به سرکشی انسان‌های ناسپاس، از جمله ابوجهل، می‌پردازد؛ چنان‌که در آیه نهم آمده است: «أَرَأَيْتَ الَّذِي يَنْهَىٰ».[۱۴] در ادامه، از مجازات کسانی سخن گفته می‌شود که مانع هدایت مردم و انجام اعمال نیک می‌شوند. سوره در پایان به سجده‌کردن و نزدیک‌شدن به درگاه پروردگار فرمان می‌دهد.[۱۵]
منظور از قرائت در نخستین آیات قرآن
خداوند در نخستین آیه نازل‌شده قرآن، پیامبر(ص) را به قرائت فرمان می‌دهد.[۱۶]علامه طباطبایی معتقد است منظور از این فرمان، خواندن آیات وحی‌شده به‌واسطه فرشته وحی است، نه مطلق قرائت؛ ازاین‌رو، آیه «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ» را به معنای «قرآن را به نام پروردگارت بخوان» می‌داند.[۱۷]
به گفته مکارم شیرازی، برخی مفسران با استناد به این آیه، بسم الله الرحمن الرحیم را جزئی از سوره‌های قرآن می‌دانند؛ زیرا آیه به خواندن قرآن به نام خدا فرمان می‌دهد. مکارم این برداشت را بعید می‌شمارد[۱۸] علامه طباطبایی نیز آیه را به معنای خواندن عبارت «بسم الله» نمی‌داند؛ بلکه احتمال می‌دهد «بسم الله الرحمن الرحیم» در آغاز سوره جزئی از آن باشد و فرمان «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ» بر آغاز قرائت به نام خدا دلالت کند. او این فرمان را نوعی آموزش عملی می‌داند و آن را با دستور به گفتن ان‌شاءالله در آیه مشیت مقایسه می‌کند.[۱۹]
نکات تفسیری
محیی‌الدین ابن‌عربی، از صوفیان و عارفان اسلامی، بقای انسان را نشانه کَرَم الهی و آموزش علم به او را از مظاهر اکرمیت خداوند می‌داند. او یادآوری می‌کند که خداوند آنچه را انسان نمی‌دانست به او آموخته است تا از طغیان ناشی از احساس بی‌نیازی بازماند؛ آیه «إِنَّ إِلَىٰ رَبِّكَ الرُّجْعَىٰ» نیز بازگشت انسان به سوی خدا را یادآور می‌شود.[۲۰] به گفته پژوهشگران، در قرآن، واژه «علقه» پس از «نطفه» آمده است؛ ازاین‌رو، علقه مرحله‌ای از تکوین جنین پس از نطفه دانسته می‌شود. در آیه ۱۴ سوره مؤمنون، واژه «ثُمَّ» بر ترتیب این دو مرحله دلالت دارد.[۲۱]
از امام صادق(ع) نقل شده است که هرکس سوره علق را در روز یا شب بخواند و در همان روز یا شب از دنیا برود، شهید محسوب می‌شود و در صف شهیدان محشور می‌شود.[۲۲] همچنین از رسول خدا(ص) نقل شده است که قرائت این سوره ثواب خواندن همه سوره‌های مفصّل را دارد.[۲۳] ایمنی از غرق‌شدن، بلایا در سفر و حفظ اموال از آفات و سرقت نیز از خواص ذکرشده برای قرائت این سوره است.[۲۴]
﴿زنهار اگر بازنایستد موی پیشانی [او] را سخت بگیریم ١٥﴾
﴿نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ خَاطِئَةٍ ١٦﴾
﴿[همان] موی پیشانی دروغزن گناه‌پیشه را ١٦﴾
﴿فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ ١٧﴾
﴿[بگو] تا گروه خود را بخواند ١٧﴾
﴿سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ ١٨﴾
﴿بزودی آتشبانان را فرا خوانیم ١٨﴾
﴿كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِبْ ١٩﴾
﴿زنهار فرمانش مبر و سجده کن و خود را [به خدا] نزدیک گردان ١٩﴾
﴿بخوان به نام پروردگارت که آفرید ١ انسان را از علق آفرید ٢ بخوان و پروردگار تو کریمترین [کریمان] است ٣ همان کس که به وسیله قلم آموخت ٤ آنچه را که انسان نمی‌دانست [بتدریج به او] آموخت ٥ حقا که انسان سرکشی می‌کند ٦ همین که خود را بی‌نیاز پندارد ٧ در حقیقت بازگشت به سوی پروردگار توست ٨ آیا دیدی آن کس را که بازمی‌داشت ٩ بنده‌ای را آنگاه که نماز می‌گزارد ١٠ چه پنداری اگر او بر هدایت باشد ١١ یا به پرهیزگاری وادارد [برای او بهتر نیست] ١٢ [و باز] آیا چه پنداری [که] اگر او به تکذیب پردازد و روی برگرداند [چه کیفری در پیش دارد] ١٣ مگر ندانسته که خدا می‌بیند ١٤ زنهار اگر بازنایستد موی پیشانی [او] را سخت بگیریم ١٥ [همان] موی پیشانی دروغزن گناه‌پیشه را ١٦ [بگو] تا گروه خود را بخواند ١٧ بزودی آتشبانان را فرا خوانیم ١٨ زنهار فرمانش مبر و سجده کن و خود را [به خدا] نزدیک گردان ١٩﴾
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مصحح: محمدجعفر یاحقی و ناصح، محمدمهدی ناصح، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، مشهد، ۱۳۷۵ش.
ابن‌عربی، محمد بن علی، تفسیر ابن عربی، تحقیق: عبدالوارث محمدعلی، بیروت، دار الکتب العلمیة الطبعة الأولی ۱۴۲۲/۲۰۰۱ق.
امام خمینی، سید روح‌الله، تحریر الوسیلة، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ۱۳۹۲ش.
بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، مصحح: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، مؤسسه بعثه، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
بنی‌هاشمی خمینی، سید محمدحسن، توضیح المسائل مراجع، دفتر نشر اسلامی، ۱۳۸۱ش.
خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تهران، دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
