آیه شاهد

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
آیه شاهد
مشخصات آیه
نام آیه: شاهد
واقع در سوره: هود
شماره آیه: ۱۷
جزء: ۱۲
شأن نزول: تقویت ایمان پیامبر(ص) در مقابل اتهام‌پراکنی مشرکان
مکان نزول: مکه
موضوع: اعتقادی
درباره: شاهد بودن امام علی (ع) بر صدق ادعای نبوت پیامبر اسلام(ص)
سایر: از فضائل امام علی(ع)
آیات مرتبط: آیه مباهله

آیه شاهد (هود: ۱۷) صدق نبوت پیامبر(ص) را به وسیله قرآن، کتب آسمانی پیشین و مؤمنان راستین اثبات می‌کند. این آیه برای ثبات قدم و تقویت ایمان پیامبر(ص) به قرآن کریم، پس از آن نازل شد که مشرکان اتهام دروغگویی به پیامبر(ص) وارد کردند.

جوامع روایی و کتب تفاسیر شیعه و اهل سنت منظور از «شاهد» را در این آیه امام علی(ع) دانسته‌اند؛ هرچند برخی مفسران از جمله ابن عباس آن را بر مصادیق دیگری مانند جبرئیل، زبان پیامبر و قرآن نیز تطبیق داده‌اند.

آیه شاهد به عنوان دلیلی بر ولایت و خلافت امام علی(ع) مورد استناد قرار گرفته شده است؛ زیرا طبق نص آیه، شاهد باید از نفس پیامبر(ص) باشد و بر اساس آیه مباهله امام علی(ع) نفس پیامبر معرفی شده است.

معرفی، متن و ترجمه

آیه ۱۷ سوره هود را آیه شاهد نامیده‌اند.[۱]

أَفَمَن کانَ عَلَیٰ بَینَةٍ مِّن رَّبِّهِ وَیتْلُوهُ شَاهِدٌ مِّنْهُ وَمِن قَبْلِهِ کتَابُ مُوسَیٰ إِمَامًا وَرَحْمَةً ۚ أُولَٰئِک یؤْمِنُونَ بِهِ ۚ وَمَن یکفُرْ بِهِ مِنَ الْأَحْزَابِ فَالنَّارُ مَوْعِدُهُ ۚ فَلَا تَک فِی مِرْیةٍ مِّنْهُ ۚ إِنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّک وَلَٰکنَّ أَکثَرَ النَّاسِ لَا یؤْمِنُونَ ﴿۱۷﴾
آیا کسی که از جانب پروردگارش بر حجتی روشن است و شاهدی از [خویشان‌] او، پیرو آن است، و پیش از وی [نیز] کتاب موسی راهبر و مایه رحمت بوده است [دروغ می‌بافد]؟ آنان [که در جستجوی حقیقت‌اند] به آن می‌گروند و هر کس از گروه‌های [مخالف‌] به آن کفر ورزد آتش وعده‌گاه اوست. پس در آن تردید مکن که آن حقّ است [و] از جانب پروردگارت [آمده است‌] ولی بیشتر مردم باور نمی‌کنند.

محتوا

علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، ظاهر آیه شاهد را زمینه‌ساز ثبات‌قدم و تقویت ایمان پیامبر(ص) به کتاب خدا در مقابل اتهامات مشرکان مبنی بر دروغ‌گویی آن حضرت دانسته است و اینکه با استفاده از قران، با مشرکان تحدی کند.[۲]

در تفسیر مجمع البیان و همچنین تفسیر نمونه دو تفسیر برای این آیه ذکر شده است:

  • در تفسیر اول فراز «أَفَمَنْ کانَ عَلی بَینَةٍ مِنْ رَبِّهِ» را بر شخص پیامبر(ص) تطبیق می‌دهد که از سه راه صدق نبوتش اثبات می‌شود؛ ۱. قرآن که بینه و دلیل روش است؛ ۲. کتب آسمانی پیشین مانند تورات که نشانه‌های او را بیان کرده‌اند؛ ۳. پیروان فداکار و مؤمنان راستینی همچون علی بن ابی طالب که از نشانه‌های حقانیت یک مکتب است و با وجود چنین دلائلی آیا می‌توان او را با دیگر مدعیان قیاس کرد.[۳]
  • در تفسیر دیگری منظور از جمله «أَفَمَنْ کانَ عَلی بَینَةٍ مِنْ رَبِّهِ» را تمام مؤمنانی دانسته که با دلائل روشن و قانع‌کننده و شواهدی که بر صدق نبوت پیامبر(ص) آمده و همچنین در گواهی‌هایی که در کتب پیشین است، به پیامبر اسلام(ص) ایمان می‌آورند و به دنبال قرآن می‌شتابند.[۴]

مراد از واژه بّینه در آیه را امور بسیار واضح و روشن مانند نور دانسته‌اند که نه تنها خود را ظاهر می‌کند، بلکه هر چیزی را که به آنها ملحق شود نیز روشن می‌سازد. به همین دلیل به آیه و حجت نیز بیّنه گفته می‌شود، چون باعث ظاهر شدن حق می‌شود.[۵]

مراد از شاهد

مفسران درباره اینکه مراد از واژه «شاهد» در آیه ۱۷ سوره هود چه کسی یا چه چیزی است، نظرات مختلفی ارائه کرده‌اند؛ در بسیاری از کتب روایی[۶] و تفاسیر شیعه و اهل سنت، منظور از شاهد در این آیه امام علی(ع) معرفی شده است؛[۷] چنانکه امام علی(ع) در روایتی خود را مصداق شاهد در آیه دانسته است.[۸]

حسکانی در کتاب شواهد التنزیل بیش از شانزده روایت برای اثبات این مطلب آورده است.[۹] از جمله از انس بن مالک نقل می‌کند که منظور از جمله «اَفَمَنْ کانَ عَلی بَینَة مِنْ رَبِّهِ» محمد(ص) و منظور از جمله «وَیتْلُوُهُ شاهِد مِنْهُ»، علی بن ابی‌طالب(ع) است. چنانکه حسکانی گفته است، علی(ع) بود که زبان رسول خدا(ص) به سوی اهل مکه به هنگام شکستن پیمان آنها شد و در حدیث دیگری، از ابن عباس نقل می‌کند که «شاهد» در فراز «وَ یتْلُوهُ شاهِد مِنْهُ» را تنها امام علی(ع) دانسته است.[۱۰]

درباره مصداق «شاهد» در آیه مذکور، نظرات دیگری نیز در میان مفسران مسلمان وجود دارد؛ بنابر آنچه طبرسی در مجمع البیان آورده است، ابن عباس و مجاهد، دو تن از مفسران متقدم، منظور از شاهد را جبرئیل دانسته‌اند که قرآن را از جانب خدا بر پیامبر(ص) نازل کرده‌ است.[۱۱] نظر دیگر «شاهد» را اشاره به زبان و حرکات پیامبر(ص) دانسته‌اند که ابزار خواندن قرآن است.[۱۲] برخی نیز منظور از بیّنه را حجت و دلیل عقلی و منظور از شاهد را قرآن دانسته‌اند و در نهایت بر اساس روایات زیادی منظور از شاهد امام علی(ع) معرفی شده که اولین ایمان‌آورنده به پیامبر اسلام(ص) بود.[۱۳]

علامه طباطبایی با رد دیگر نظرات و با استناد به برخی روایات،[۱۴] تعبیر «وَیتْلُوُهُ شاهِد مِنْهُ» را منطبق با امام علی(ع) می‌داند.[۱۵]

دلالت بر مقام ولایت و خلافت

برخی پژوهشگران با بررسی‌های ادبی و این استدلال که ضمیر «یَتلوهُ» و «مِنهُ» در آیه ۱۷ سوره هود به واژه «أفمَن» در ابتدای آیه بازمی‌گردد، ادعا کرده‌اند که معنای کلمه «یتلوه» تلاوت نیست، بلکه تبعیت کردن است؛ بنابراین نظر کسانی که واژه «شاهد» را بر جبرئیل یا زبان پیامبر(ص) تطبیق داده‌اند صحیح نیست و بر این اساس مراد از واژه «مِنهُ» «شاهد»ی است که ارتباط ذاتی و معنوی با پیامبر(ص) داشته و نفس او باشد.[۱۶] نکته دیگری که از بررسی‌های ادبی این آیه استخراج شده، دلالت فعل مضارع «یَتلوهُ» بر استمرار است که نتیجه آن تبعیت «شاهد» از رسول خدا(ص) در همه مراتب و در همه زمان‌ها است که چنین اوصافی فقط با مقام ولایت و خلافت در مورد وصی رسول‌الله(ص) ثابت خواهد شد و مصداق آن هم در روایات و آیاتی چون آیه مباهله تعیین شده است که امام علی(ع) است.[۱۷]

اشاره به تورات

در آیه شاهد از میان کتب پیشین فقط به نام تورات اشاره شده است؛ مفسران دلیل این موضوع را انتشار بیشتر افکار یهود در محیط نزول قرآن دانسته‌اند و اینکه مسیحیان در نقاط دورتری مانند شامات و یمن زندگی می‌کردند.[۱۸] دلیل دیگر اینکه در تورات اوصاف پیامبر(ص) به صورت جامع‌تری اشاره شده است.[۱۹]

پانویس

  1. حلی، نهج الحق، ۱۴۰۷ق، ص۱۹۵.
  2. علامه طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۱۸۳.
  3. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۲۲۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۵۱-۵۲.
  4. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۲۲۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۵۳-۵۴.
  5. علامه طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۱۸۳.
  6. برای نمونه نگاه کنید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۹۰؛ ابن حیون، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۱۹.
  7. حویزی، نورالثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۴۴-۳۴۶؛ سیوطی، درالمنثور، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۳۲۴.
  8. هلالی، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۹۰۳؛ ابن عقده کوفی، فضائل أمیرالمؤمنین(ع)، ۱۴۲۴ق، ص۱۹۳.
  9. حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۳۵۹-۳۷۰.
  10. حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۳۶۵.
  11. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۲۲۶-۲۲۷.
  12. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۲۲۶-۲۲۷.
  13. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۲۲۶-۲۲۷.
  14. علامه طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۱۹۴-۱۹۶.
  15. علامه طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۰، ص۱۸۵.
  16. منصوری و صادقی، «وجوه مختلف ادبی در عبارت آغازین آیه ۱۷ سوره هود و بازتاب آن در تفسیر عبارت شاهد منه»، ص۱۱۹.
  17. منصوری و صادقی، «وجوه مختلف ادبی در عبارت آغازین آیه ۱۷ سوره هود و بازتاب آن در تفسیر عبارت شاهد منه»، ص۱۱۹.
  18. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۵۶.
  19. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۵۶.

منابع

  • ابن حیون، نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، قم، مؤسسة آل‌البیت(ع)، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق.
  • ابن عقده کوفی، احمد بن محمد، فضائل أمیرالمؤمنین(ع)، قم، دلیل ما، ۱۴۲۴ق.
  • حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تهران، موسسه طبع و نشر وزارت ارشاد، ۱۴۱۱ق.
  • حلی، حسن بن یوسف، نهج الحق، قم، مؤسسه ‌دارالهجرة، ۱۴۰۷ق.
  • حویزی، عبدالعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، قم، موسسه اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
  • سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکر، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تقسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
  • منصوری، سید محمد و زهرا صادقی، «وجوه مختلف ادبی در عبارت آغازین آیه ۱۷ سوره هود و بازتاب آن در تفسیر عبارت شاهد منه»، در مجله تحقیقات علوم قرآن و حدیث، شماره ۲۶، ۱۳۹۴ش.
  • هلالی، سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، قم، الهادی، ۱۴۰۵ق.

پیوند به بیرون