سوره تَحریم، شصت‌و‌ششمین سوره و از سوره‌های مدنی است که با ۱۲ آیه در جزء ۲۸ قرآن جای دارد. نام سوره از آیه نخست آن گرفته شده است که در آن، پیامبر(ص) به‌دلیل حرام‌کردن حلال الهی برای جلب رضایت همسرانش مورد خطاب قرار می‌گیرد. درباره شأن نزول آیات ابتدایی آن، روایات مختلفی درباره ماجرای شربت عسل، خلوت پیامبر(ص) با کنیزی در خانه حفصه و حضور ماریه قبطیه نقل شده است؛ بااین‌حال، علامه طباطبایی این گزارش‌ها را با محتوای آیات ناسازگار دانسته است.
از آیات مشهور سوره تحریم آیه صالح المؤمنین است که در روایات، مصداق آن حضرت علی(ع) دانسته شده است. در روایات، قرائت این سوره موجب توبه نصوح و دوری از گناه دانسته شده و برای آن خواصی همچون ایمنی از عذاب جهنم، آسان‌شدن جان‌سپردن محتضر، تخفیف عذاب اموات، رفع اضطراب و کمک به ادای دین ذکر شده است.
معرفی
نام مشهور این سوره، «تحریم» است که از آیه نخست آن گرفته شده است.[۱] در این آیه، پیامبر(ص) به‌دلیل حرام‌کردن حلال الهی برای جلب رضایت همسرانش مورد خطاب قرار می‌گیرد.[۲] از دیگر نام‌های این سوره می‌توان به «سورة النبی»، «لِمَ تُحَرِّم» و «المُتَحَرِّم» اشاره کرد.[۳]
سوره تحریم از سوره‌های مدنی است و در ترتیب نزول، صدو‌هشتمین سوره قرآن به شمار می‌رود. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، شصت‌و‌ششمین سوره است و در جزء ۲۸ جای دارد.[۴] سوره تحریم ۱۲ آیه، ۲۵۴ کلمه و ۱۱۰۵ حرف دارد و از سوره‌های مُفصّلات (دارای آیات کوتاه)[۵] و سوره‌های ممتحنات به شمار می‌رود.[۶]
محتوا
سوره تحریم با عتاب الهی به پیامبر(ص) به‌دلیل حرام‌کردن حلال خداوند برای جلب رضایت همسرانش آغاز می‌شود. در ادامه، مؤمنان به محافظت از خود و خانواده‌شان در برابر آتش جهنم فراخوانده می‌شوند و گناهکاران به توبه نصوح تشویق می‌گردند.[۷] این سوره همچنین به آثار ایمان در قیامت، ضرورت جهاد با کافران و منافقان و برخورد قاطع با آنان می‌پردازد. در پایان، با اشاره به سرگذشت همسران حضرت نوح و حضرت لوط به‌عنوان زنان ناصالح و آسیه همسر فرعون و مریم دختر عمران به‌عنوان زنان صالح، دو نمونه از فرجام کفر و ایمان را بیان می‌کند.[۸]
درباره شأن نزول آیات ابتدایی سوره تحریم، که در آنها پیامبر(ص) به‌دلیل تحریم‌کردن حلالی بر خود مورد عتاب قرار گرفته، روایات گوناگونی نقل شده است. براساس برخی از این روایات، ماجرا به نوشیدن شربت عسل در خانه حفصه و اعتراض عایشه و دیگر همسران پیامبر به طولانی‌شدن اقامت ایشان در آن خانه مربوط می‌شود که در پی آن، پیامبر(ص) سوگند خورد از نوشیدن آن عسل خودداری کند.[۹] در روایتی دیگر، شأن نزول آیات به خلوت پیامبر(ص) با کنیزی در خانه حفصه و افشای این راز از سوی او نسبت داده شده است.[۱۰] برخی گزارش‌ها نیز اعتراض عایشه و حفصه به حضور پیامبر(ص) نزد ماریه قبطیه را علت نزول آیات دانسته‌اند.[۱۱] بااین‌حال، علامه طباطبایی این روایات را با محتوای آیات سوره ناسازگار دانسته و آنها را نپذیرفته است.[۱۲]
آیات مشهور
از آیات مشهور سوره تحریم، آیات ۴، ۶ و ۸ است که به موضوعاتی همچون پشتیبانی از پیامبر(ص)، مسئولیت مؤمنان در قبال خانواده و اهمیت توبه نصوح می‌پردازد.
آیه ۶ سوره تحریم: این آیه مؤمنان را به حفظ خود و خانواده‌شان از آتش جهنم فرامی‌خواند. به باور علامه مجلسی، این امر با اطاعت از خداوند، دوری از گناه، آموزش واجبات و تشویق به کارهای نیک تحقق می‌یابد.[۱۵]علامه طباطبایی نیز با استناد به بحث تجسم اعمال، انسان‌ها را عامل برافروختن آتش عذاب خود می‌داند.[۱۶]
آیه ۸ سوره تحریم: این آیه مؤمنان را به توبه نصوح، یعنی توبه‌ای خالص و بازدارنده از بازگشت به گناه، دعوت می‌کند و از آمرزش الهی و ورود به باغ‌های بهشتی به‌عنوان آثار آن یاد می‌کند. به تفسیر علامه طباطبایی، توبه نصوح توبه‌ای است که انسان را از بازگشت به گناه بازدارد و او را در بازگشت از گناه خالص سازد.[۱۷]
﴿و چون پیامبر با یکی از همسرانش سخنی نهانی گفت و همین که وی آن را [به زن دیگر] گزارش داد و خدا [پیامبر] را بر آن مطلع گردانید [پیامبر] بخشی از آن را اظهار کرد و از بخشی [دیگر] اعراض نمود پس چون [مطلب] را به آن [زن] خبر داد وی گفت چه کسی این را به تو خبر داده گفت مرا آن دانای آگاه خبر داده است «۳» ٣﴾
﴿اگر [شما دو زن] به درگاه خدا توبه کنید [بهتر است] واقعاً دلهایتان انحراف پیدا کرده است و اگر علیه او به یکدیگر کمک کنید در حقیقت‌خدا خود سرپرست اوست و جبرئیل و صالح مؤمنان [نیز یاور اویند] و گذشته از این فرشتگان [هم] پشتیبان [او] خواهند بود «۴» ٤﴾
﴿ای کسانی که ایمان آورده‌اید خودتان و کسانتان را از آتشی که سوخت آن مردم و سنگهاست‌حفظ کنید بر آن [آتش] فرشتگانی خشن [و] سختگیر [گمارده شده] اند از آنچه خدا به آنان دستور داده سرپیچی نمی‌کنند و آنچه را که مامورند انجام می‌دهند «۶» ٦﴾
﴿ای کسانی که ایمان آورده‌اید به درگاه خدا توبه‌ای راستین کنید امید است که پروردگارتان بدیهایتان را از شما بزداید و شما را به باغهایی که از زیر [درختان] آن جویبارها روان است درآورد در آن روز خدا پیامبر [خود] و کسانی را که با او ایمان آورده بودند خوار نمی‌گرداند نورشان از پیشاپیش آنان و سمت راستشان روان است می‌گویند پروردگارا نور ما را برای ما کامل گردان و بر ما ببخشای که تو بر هر چیز توانایی «۸» ٨﴾
﴿خدا برای کسانی که کفر ورزیده‌اند آن نوح و آن لوط را م ث ل آورده [که] هر دو در نکاح دو بنده از بندگان شایسته ما بودند و به آنها خیانت کردند و کاری از دست [شوهران] آنها در برابر خدا ساخته نبود و گفته شد با داخل شوندگان داخل آتش شوید «۱۰» ١٠﴾
﴿و برای کسانی که ایمان آورده‌اند خدا همسر فرعون را مثل آورده آنگاه که گفت پروردگارا پیش خود در بهشت‌خانه‌ای برایم بساز و مرا از فرعون و کردارش نجات ده و مرا از دست مردم ستمگر برهان «۱۱» ١١﴾
﴿و مریم دخت عمران را همان کسی که خود را پاکدامن نگاه داشت و در او از روح خود دمیدیم و سخنان پروردگار خود و کتابهای او را تصدیق کرد و از فرمانبرداران بود ١٢﴾
﴿ای پیامبر چرا برای خشنودی همسرانت آنچه را خدا برای تو حلال گردانیده حرام می‌کنی خدا[ست که] آمرزنده مهربان است «۱» ١ قطعاً خدا برای شما [راه] گشودن سوگندهایتان را مقرر داشته است و خدا سرپرست‌شماست و اوست دانای حکیم «۲» ٢ و چون پیامبر با یکی از همسرانش سخنی نهانی گفت و همین که وی آن را [به زن دیگر] گزارش داد و خدا [پیامبر] را بر آن مطلع گردانید [پیامبر] بخشی از آن را اظهار کرد و از بخشی [دیگر] اعراض نمود پس چون [مطلب] را به آن [زن] خبر داد وی گفت چه کسی این را به تو خبر داده گفت مرا آن دانای آگاه خبر داده است «۳» ٣ اگر [شما دو زن] به درگاه خدا توبه کنید [بهتر است] واقعاً دلهایتان انحراف پیدا کرده است و اگر علیه او به یکدیگر کمک کنید در حقیقت‌خدا خود سرپرست اوست و جبرئیل و صالح مؤمنان [نیز یاور اویند] و گذشته از این فرشتگان [هم] پشتیبان [او] خواهند بود «۴» ٤ اگر پیامبر شما را طلاق گوید امید است پروردگارش همسرانی بهتر از شما مسلمان مؤمن فرمانبر توبه کار عابد روزه‌دار بیوه و دوشیزه به او عوض دهد «۵» ٥ ای کسانی که ایمان آورده‌اید خودتان و کسانتان را از آتشی که سوخت آن مردم و سنگهاست‌حفظ کنید بر آن [آتش] فرشتگانی خشن [و] سختگیر [گمارده شده] اند از آنچه خدا به آنان دستور داده سرپیچی نمی‌کنند و آنچه را که مامورند انجام می‌دهند «۶» ٦ ای کسانی که کافر شده‌اید امروز عذر نیاورید در واقع به آنچه می‌کردید کیفر می‌یابید «۷» ٧ ای کسانی که ایمان آورده‌اید به درگاه خدا توبه‌ای راستین کنید امید است که پروردگارتان بدیهایتان را از شما بزداید و شما را به باغهایی که از زیر [درختان] آن جویبارها روان است درآورد در آن روز خدا پیامبر [خود] و کسانی را که با او ایمان آورده بودند خوار نمی‌گرداند نورشان از پیشاپیش آنان و سمت راستشان روان است می‌گویند پروردگارا نور ما را برای ما کامل گردان و بر ما ببخشای که تو بر هر چیز توانایی «۸» ٨ ای پیامبر با کافران و منافقان جهاد کن و بر آنان سخت گیر [که] جای ایشان در جهنم خواهد بود و چه بد سرانجامی است «۹» ٩ خدا برای کسانی که کفر ورزیده‌اند آن نوح و آن لوط را م ث ل آورده [که] هر دو در نکاح دو بنده از بندگان شایسته ما بودند و به آنها خیانت کردند و کاری از دست [شوهران] آنها در برابر خدا ساخته نبود و گفته شد با داخل شوندگان داخل آتش شوید «۱۰» ١٠ و برای کسانی که ایمان آورده‌اند خدا همسر فرعون را مثل آورده آنگاه که گفت پروردگارا پیش خود در بهشت‌خانه‌ای برایم بساز و مرا از فرعون و کردارش نجات ده و مرا از دست مردم ستمگر برهان «۱۱» ١١ و مریم دخت عمران را همان کسی که خود را پاکدامن نگاه داشت و در او از روح خود دمیدیم و سخنان پروردگار خود و کتابهای او را تصدیق کرد و از فرمانبرداران بود ١٢﴾
بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، مصحح: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، مؤسسه بعثه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش/۱۴۱۶ق.
پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، دائرة المعارف قرآن کریم، تهیه و تدوین: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مرکز فرهنگ و معارف قرآن، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
حسکانی، عبیدالله بن احمد، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تحقیق: محمدباقر محمودی، تهران، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسير نور الثقلين، قم، نشر اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تهران، دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر، الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، قم، کتابخانه عمومی حضرت آيت الله العظمی مرعشی نجفی (ره)، ۱۴۰۴ق.
شیخ صدوق، محمد بن علی، اَلاَمالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
شیخ صدوق، محمد بن‌علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، دار الشریف الرضی، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۹۷۴م.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، به تصحیح فضل‌الله یزدی طباطبایی، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
محدث نوری، میرزاحسین، مُستَدرَکُ الوسائل و مُستَنبَطُ المسائل، تحقیق مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، بی‌جا، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
