سوره فیل

سوره فیل
همزه سوره همزه فیل قریش سوره قریش
شماره سوره	۱۰۵
جزء	۳۰
نزول
ترتیب نزول	۱۹
مکی/مدنی	مکی
اطلاعات آماری
تعداد آیات	۵
تعداد کلمات	۲۳
تعداد حروف	۹۷

سوره فیل صدو‌پنجمین سوره قرآن و از سوره‌های مکی است که در جزء سی‌ام قرار دارد.^[۱] این سوره در ترتیب نزول، نوزدهمین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) است^[۲] که پنج آیه، ۲۳ کلمه و ۹۷ حرف دارد. این سوره جزو سوره‌های کوتاه و از سوره‌های مُفَصَّلات (دارای آیات کوتاه) قرآن است.^[۳] سوره فیل از سوره‌هایی است که همه آیات آن یک‌جا بر پیامبر(ص) نازل شده است.^[۴]

نام سوره از داستان اصحاب فیل گرفته شده است و به‌دلیل آغازشدن با عبارت «أَلَمْ تَرَ»، سوره «ألم تر» نیز نامیده می‌شود.^[۵]

محتوای سوره به ماجرای لشکر ابرهه و تلاش آن برای تخریب کعبه مربوط است. به گفته علامه طباطبایی، این سوره به واقعه‌ای اشاره دارد که در سال ولادت پیامبر(ص) رخ داد و آن سال به «عام‌الفیل» شهرت یافت.^[۶] براساس گزارش قرآن، خداوند پرندگانی را به‌صورت گروه‌هایی پی‌درپی بر سپاه ابرهه فرستاد که سنگ‌ریزه‌هایی بر آنان افکندند و موجب نابودی سپاه شدند.^[۷] در روایتی از امام سجاد(ع)، نزول سوره فیل با سخن قریش درباره تهدید ایرانیان و رومیان برای حمله به کعبه مرتبط دانسته شده است.^[۸] براساس این روایت، خداوند با یادآوری ماجرای اصحاب فیل، قریش را به قدرت خود در دفاع از خانه کعبه توجه می‌دهد.^[۹]

درباره وحدت یا استقلال سوره‌های فیل و قریش، میان مفسران شیعه اختلاف‌نظر وجود دارد. برخی مفسران، از جمله ملا فتح‌الله کاشانی،^[۱۰] ابوالفتوح رازی،^[۱۱] شیخ طوسی،^[۱۲] فضل بن حسن طبرسی،^[۱۳] محمدجواد مغنیه^[۱۴] و صادقی تهرانی^[۱۵] وحدت این دو سوره را مطرح کرده‌اند. در مقابل، علامه طباطبایی وحدت آن دو را نپذیرفته است.^[۱۶] در برخی منابع تفسیری مانند الجوهر الثمین اثر شبّر،^[۱۷] و البرهان فی تفسیر القرآن اثر بحرانی^[۱۸] نیز درباره این مسئله اظهارنظر صریحی گزارش نشده است. در مصحف اُبیّ بن کعب، از اصحاب پیامبر(ص) و از کاتبان و قاریان قرآن، نیز سوره‌های فیل و قریش یک سوره تلقی شده‌اند و میان آنها بسم الله الرحمن الرحیم نیامده است.^[۱۹]

در فقه امامیه، سوره‌های فیل و قریش در قرائت نماز در حکم یک سوره دانسته شده‌اند.^[۲۰] بر این اساس، قرائت آنها باید به ترتیب و با بسم الله الرحمن الرحیم میان دو سوره انجام شود و قرائت یکی از آنها به‌تنهایی کافی نیست.^[۲۱]

در روایتی از امام صادق(ع)، برای قرائت سوره فیل در نمازهای واجب فضیلتی نقل شده است؛ از جمله اینکه تمامی موجودات و مخلوقات عالم، در روز قیامت به نمازگزاربودن کسی که این سوره را خوانده است گواهی می‌دهند و او بدون حسابرسی وارد بهشت می‌شود.^[۲۲] در برخی از روایات، برای خواندن سوره فیل خواصی بیان شده است، از جمله رهایی از شر دشمن^[۲۳] و مبتلانشدن به مسخ و تهمت.^[۲۴]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

﴿أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ ۝١ أَلَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ ۝٢ وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا أَبَابِيلَ ۝٣ تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ ۝٤ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ ۝٥﴾

﴿مگر ندیدی پروردگارت با پیلداران چه کرد ۝١ آیا نیرنگشان را بر باد نداد ۝٢ و بر سر آنها دسته دسته پرندگانی ا بابیل فرستاد ۝٣ [که] بر آنان سنگهایی از گل [سخت] می‌افکندند ۝٤ و [سرانجام خدا] آنان را مانند کاه جویده شده گردانید ۝٥﴾

سوره پیشین: سوره همزه	سوره فیل سوره‌های مکی • سوره‌های مدنی	سوره پسین: سوره قریش
۱.فاتحه ۲.بقره ۳.آل‌عمران ۴.نساء ۵.مائده ۶.انعام ۷.اعراف ۸.انفال ۹.توبه ۱۰.یونس ۱۱.هود ۱۲.یوسف ۱۳.رعد ۱۴.ابراهیم ۱۵.حجر ۱۶.نحل ۱۷.اسراء ۱۸.کهف ۱۹.مریم ۲۰.طه ۲۱.انبیاء ۲۲.حج ۲۳.مؤمنون ۲۴.نور ۲۵.فرقان ۲۶.شعراء ۲۷.نمل ۲۸.قصص ۲۹.عنکبوت ۳۰.روم ۳۱.لقمان ۳۲.سجده ۳۳.احزاب ۳۴.سبأ ۳۵.فاطر ۳۶.یس ۳۷.صافات ۳۸.ص ۳۹.زمر ۴۰.غافر ۴۱.فصلت ۴۲.شوری ۴۳.زخرف ۴۴.دخان ۴۵.جاثیه ۴۶.احقاف ۴۷.محمد ۴۸.فتح ۴۹.حجرات ۵۰.ق ۵۱.ذاریات ۵۲.طور ۵۳.نجم ۵۴.قمر ۵۵.الرحمن ۵۶.واقعه ۵۷.حدید ۵۸.مجادله ۵۹.حشر ۶۰.ممتحنه ۶۱.صف ۶۲.جمعه ۶۳.منافقون ۶۴.تغابن ۶۵.طلاق ۶۶.تحریم ۶۷.ملک ۶۸.قلم ۶۹.حاقه ۷۰.معارج ۷۱.نوح ۷۲.جن ۷۳.مزمل ۷۴.مدثر ۷۵.قیامه ۷۶.انسان ۷۷.مرسلات ۷۸.نبأ ۷۹.نازعات ۸۰.عبس ۸۱.تکویر ۸۲.انفطار ۸۳.مطففین ۸۴.انشقاق ۸۵.بروج ۸۶.طارق ۸۷.اعلی ۸۸.غاشیه ۸۹.فجر ۹۰.بلد ۹۱.شمس ۹۲.لیل ۹۳.ضحی ۹۴.شرح ۹۵.تین ۹۶.علق ۹۷.قدر ۹۸.بینه ۹۹.زلزله ۱۰۰.عادیات ۱۰۱.قارعه ۱۰۲.تکاثر ۱۰۳.عصر ۱۰۴.همزه ۱۰۵.فیل ۱۰۶.قریش ۱۰۷.ماعون ۱۰۸.کوثر ۱۰۹.کافرون ۱۱۰.نصر ۱۱۱.مسد ۱۱۲.اخلاص ۱۱۳.فلق ۱۱۴.ناس

پانویس

↑ معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۶۶.
↑ معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۶۶.
↑ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۶۸.
↑ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۶۸.
↑ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۶۸؛ معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۶۶.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۹۷۴م، ج۲۰، ص۳۶۱.
↑ طباطبایی، المیزان، ۱۹۷۴م، ج۲۰، ص۳۶۱.
↑ فتال نیشابوری، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۵۴ـ۵۵.
↑ فتال نیشابوری، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۵۴ـ۵۵.
↑ کاشانی، منهج الصادقین، ۱۳۳۶ش، ج۱۰، ص۳۵۵.
↑ رازی، روض الجنان و روح الجنان، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۳۲۱و۴۱۶–۴۱۷.
↑ شیخ طوسی، التبیان، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۳۷۱و۴۱۲–۴۱۳.
↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۱۰، ص۴۴۹-۴۵۱.
↑ مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۸۰–۵۸۱، ۶۱۲.
↑ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۴۰۶ق، ج۳۰، ص۳۵۵.
↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۹۷۱م، ج۲۰، ص۳۶۴-۳۶۸.
↑ شبر، الجوهر الثمین، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۵۳.
↑ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۷۵۶.
↑ معرفت، التمهید، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۲۳.
↑ طوسی، الاستبصار، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۱۷؛ روحانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۷۷؛ خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۶۴؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقى، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۰۲، مسئله ۹؛ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۹۲ش. ج۱، ص۶۹۳، بنابر نظر سید ابوالقاسم خویی، سیستانی، صافی و وحید خراسانی.
↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقى، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۰۲، مسئله ۹.
↑ شیخ صدوق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ۱۳۸۲ش، ص۱۲۶.
↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۵۵.
↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۸۲۰.
↑ خامه‌گر، ساختار سوره‌های قرآن کریم، ۱۳۹۲ش، ص۱۲۰.

منابع

قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند، تهران، دارالقرآن الکریم، ۱۴۱۸ق/۱۳۷۶ش.
بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، قم، بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
بنی‌هاشمی خمینی، سید محمدحسین، توضیح المسائل مراجع: مطابق با فتاوای شانزده نفر از مراجع معظم تقلید، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لإحیاء التراث، ۱۴۱۴ق.
خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تهران، دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
خویی، سید ابوالقاسم، منهاج الصالحین، قم، مؤسسة الخوئی الإسلامیة، ۱۴۱۰ق.
رازی، ابوالفتوح حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، تحقیق: محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۶ش.
روحانی، محمد حسینی، منهاج الصالحین، العبادات، کویت، مکتبة الألفین، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۴م.
شبر، عبدالله، الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین، کویت، مکتبة الالفین، ۱۴۰۷ق.
شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، تحقیق: صادق حسن‌زاده، تهران، ارمغان طوبی، ۱۳۸۲ش.
صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة، بیروت، فرهنگ اسلامی، ۱۴۰۶ق.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی فیما تعم به البلوی(المحشّی)، تحقیق: احمد محسنی سبزواری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۹۷۴م.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، به تصحیح فضل‌الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۹۰ق.
طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۴ق.
فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم، انتشارات رضی، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
کاشانی، ملافتح‌الله بن محمد، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، تهران، کتاب‌فروشی محمدحسن علمی، ۱۳۳۶ش.
معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، بی‌جا، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش/۱۴۱۵ق.
مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، التفسیر الکاشف، قم، دار الکتب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.

پیوند به بیرون

قرائت سوره فیل

[1] معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۶۶.

[2] معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۶۶.

[3] خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۶۸.

[:0-4] خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۶۸.

[5] خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۶۸؛ معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۶۶.

[6] طباطبایی، المیزان، ۱۹۷۴م، ج۲۰، ص۳۶۱.

[7] طباطبایی، المیزان، ۱۹۷۴م، ج۲۰، ص۳۶۱.

[8] فتال نیشابوری، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۵۴ـ۵۵.

[9] فتال نیشابوری، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۵۴ـ۵۵.

[10] کاشانی، منهج الصادقین، ۱۳۳۶ش، ج۱۰، ص۳۵۵.

[11] رازی، روض الجنان و روح الجنان، ۱۳۷۶ش، ج۲، ص۳۲۱و۴۱۶–۴۱۷.

[12] شیخ طوسی، التبیان، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۳۷۱و۴۱۲–۴۱۳.

[13] طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۱۰، ص۴۴۹-۴۵۱.

[14] مغنیه، التفسیر الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۵۸۰–۵۸۱، ۶۱۲.

[15] صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۴۰۶ق، ج۳۰، ص۳۵۵.

[16] علامه طباطبایی، المیزان، ۱۹۷۱م، ج۲۰، ص۳۶۴-۳۶۸.

[17] شبر، الجوهر الثمین، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۵۳.

[18] بحرانی، البرهان، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۷۵۶.

[19] معرفت، التمهید، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۲۳.

[20] طوسی، الاستبصار، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۱۷؛ روحانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۱۷۷؛ خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۶۴؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقى، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۰۲، مسئله ۹؛ بنی‌هاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، ۱۳۹۲ش. ج۱، ص۶۹۳، بنابر نظر سید ابوالقاسم خویی، سیستانی، صافی و وحید خراسانی.

[21] طباطبایی یزدی، العروة الوثقى، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۵۰۲، مسئله ۹.

[22] شیخ صدوق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ۱۳۸۲ش، ص۱۲۶.

[23] حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۵۵.

[24] طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۸۲۰.

[25] خامه‌گر، ساختار سوره‌های قرآن کریم، ۱۳۹۲ش، ص۱۲۰.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

ن ب و سوره‌های مفصلات
مفصلات طوال	حجرات •ق • ذاریات • طور • نجم • قمر • الرحمن • واقعه • حدید • مجادله • حشر • ممتحنه • صف • جمعه • منافقون • تغابن • طلاق • تحریم • ملک • قلم • حاقه • معارج • نوح • جن • مزمل • مدثر • قیامه • انسان • مرسلات • نبأ • نازعات • عبس • تکویر • انفطار • مطففین • انشقاق • بروج
مفصلات میانه	طارق • اعلی • غاشیه • فجر • بلد • شمس • لیل • ضحی • شرح • تین • علق • قدر • بینه
مفصلات کوتاه	زلزله • عادیات • قارعه • تکاثر • عصر • همزه • فیل • قریش • ماعون • کوثر • کافرون • نصر • مسد • اخلاص • فلق • ناس
سوره‌های قرآن • قرآن کریم