آیه ۱۱۳ سوره هود
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| نام آیه | آیه رُکون |
| واقع در سوره | هود |
| شماره آیه | ۱۱۳ |
| جزء | ۱۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
آیه ۱۱۳ سوره هود (آیه رُکون) که به عدم گرایش به ستمگران فرمان می دهد. از این آیه بر وجوب عصمت امام(ع) و بر کبیرهبودن گناه گرایش به ستمگران استدلال شده است. ناصر مکارم شیرازی، مفسر شیعه، با استناد به سیره نبوی بیان کرده، روابط تجاری و علمی با ظالمان بر اساس حفظ منافع مسلمان و استقلال جوامع اسلامی اشکالی ندارد.
برخی مفسران جمله «الذین ظلموا» را به مشرکان عصر نزول و برخی دیگر به ظالمان تفسیر کردهاند. فلسفه و حکمت نهی در تکیه بر ستمگران را، گسترش ظلم و تقویت ستمگران، ازبینرفتن زشتی ظلم، در زمره ظالمان قرارگرفتن و گرفتارشدن در آتش جهنم برشمردهاند.
آیه ۱۱۳ سوره هود در ابواب مختلف فقه مانند قضاوت، نماز جماعت و وصیت مورد استناد قرار گرفته است.
... ﴿وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ ١١٣﴾ [هود:113]
... ﴿و به کسانی که ستم کردهاند متمایل مشوید که آتش [دوزخ] به شما میرسد و در برابر خدا برای شما دوستانی نخواهد بود و سرانجام یاری ١١٣﴾
سوره هود: آیه ۱۱۳.
اهمیت و جایگاه
آیه ۱۱۳ سوره هود را آیه رُکون نامیدهاند.[۱] این آیه در ارتباط با آیه قبلی پس از امر به استقامت و نهی از طغیان از گرایش به ظالمان نهی کرده است.[۲] کلمه رکن در فراز آیه «و لاترکنوا الی الذین» به معنای تمایل، همکاری، اظهار رضایت، دوستی، خیرخواهی و اطاعت ذکر شده که به گفته مکارم شیرازی، نویسنده تفسیر نمونه، همه این موارد در مفهوم جامع اعتماد و وابستگی قابل جمع است.[۳]
آیه ۱۱۳ سوره هود یکی از اساسیترین برنامههای اجتماعی، سیاسی، نظامی و عقیدتی را بیان کرده و عموم مسلمانان را مخاطب قرار داده است.[۴] حرمت گرایش و اعتماد به ظالمان از آموزههای دین و از احکام بین المللی اسلام و همچنین دستور مشترک همه پیامبران الهی است.[۵] در تفسیر نور با استناد از فراز «فتمسکم النار»، تکیه بر ستمگران را از گناهان کبیره برشمرده است.[۶]
در اینکه مراد از از «الذین ظلموا» چه کسانی هستند، برخی مفسران به مشرکان، کافران و مخالفان اسلام تطبیق دادهاند[۷] و برخی دیگر به همه ظالمان و مفسدان،[۸] و مشرکان عصر پیامبر(ص) را یکی از مصادیق ظالمان برشمردهاند.[۹] به گفته مکارم شیرازی کسانی که در زندگی خود، ظلم کوچکی مرتکب شدهاند داخل مفهوم آیه نیستند، چرا که در این صورت افراد بسیار کمی مستثنی خواهند شد و اعتماد بر هیچکس مجاز نخواهد بود.[۱۰]
شیخ صدوق با استناد به آیات مختلفی از جمله آیه ۱۱۳ سوره هود، ظالمین را از ملعونان دانسته و برائت از آنها را واجب دانسته است.[۱۱] طبرسی روایتی نقل کرده که پیامبر(ص) با استناد به این آیه، ستایشکننده سلطان را برای رسیدن بهرهای از او، همدم سلطان در آتش جهنم دانسته است.[۱۲] کلینی نیز روایتی از امام صادق(ع) نقل کرده، اگر کسی زندهبودن سلطانی را دوست داشته باشد به امید آنکه سلطان از کیسه خود مالی به او ببخشد مشمول نهی در آیه ۱۱۳ سوره هود خواهد بود.[۱۳]
از منظر فقه
فقهای شیعه با استناد به آیه ۱۱۳ سوره هود بر میل و گرایش و نیز کمک به ظالمان حکم حرمت دادهاند.[۱۴]
آیه ۱۱۳ سوره هود در ابواب مختلف فقه مانند تقلید (شروط مرجعیت)[۱۵] نماز جماعت،(عدم جواز امامت فاسق) [۱۶] قضاوت ( صفات شاهد)،[۱۷] وصایت (وصی قرار دادن کافر)،[۱۸] امر به معروف (کمک از ظالم برای دفع منکر یا اقامه معروف)، [۱۹] و ذبح (حرمت ذبح کفار)،[۲۰] مورد استناد قرار گرفته است.
گستره و فلسفه گرایش
به گفته مکارم شیرازی، استاد خارج حوزه علمیه، هر اعتمادی که موجب ضعف و وابستگی جامعه اسلامی شود، باید از بین برود، وی با استناد به سیره پیامبر(ص)، روابط تجاری و علمی با ظالمین را در صورت حفظ منافع و استقلال مسلمانان، ممنوع ندانست.[۲۱]
فلسفه و حکمت نهی در تکیه بر ستمگران را جلوگیری از گسترش ظلم، تشویق به فرهنگ ظلم، ازبینرفتن قبح و زشتی ظلم، تقویت ستگران، در زمره ظالمان قرارگرفتن و گرفتارشدن در آتش جهنم برشمردند.[۲۲]
عصمت و وجوب اطاعت از امام(ع)
برخی مفسران از آیه ۱۱۳ سوره هود بر وجوب عصمت امام(ع) و اولوالامر استدلال کردهاند.[۲۳] به گفته آنان، اطاعت از اولیالامر واجب است و گرایش به ظالم حرام، پس اولیالامر باید معصوم باشند تا مصداق ظالم نباشند.[۲۴] عبدالله جوادی آملی، نویسنده تفسیر تسنیم، بیان کرده، برخی اهل سنت[۲۵] روایاتی با استناد به معنای اولوا الامر در آیه ۵۹ سوره نساء به وجوب اطاعت از هر حاکمی فتوا دادهاند؛ در حالی که این تفسیر آنان با مفاد آیه ۱۱۳ سوره هود سازگاری نداشته و فتوای آنان باطل و نادرست است.[۲۶] به گفته او، این روایات اگر صحیح باشند و ساختگی نباشند، به دلیل مخالفت با قرآن حجت نیستند.[۲۷]
پانویس
- ↑ مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۸۶.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۲۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۰.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۴۱.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۴، ص۱۲۸.
- ↑ جعفری، تفسیر کوثر، ۱۳۷۶ش، ج۵، ص۳۲۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۲.
- ↑ رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷Aش، ج۹، ص۳۱۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۳.
- ↑ شیخ صدوق، الاعتقادات، ۱۴۱۴ق، ص۱۰۲.
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۴۲۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۱۰۸.
- ↑ خویی، موسوعه الامام الخویی، ۱۴۱۸ق، ج۳۵، ص۶۴۹؛ جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۱۴، ص۳۵۲.
- ↑ قمی طباطبایی، مبانی منهاج الصالحین، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۹۵.
- ↑ شریف مرتضی، المسایل الناصریات، ۱۴۱۷ق، ص۲۴۵.
- ↑ سبزواری، کفایة الفقه، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۷۴۲.
- ↑ مصطفوی، فقه المعاملات، ۱۴۲۳ق، ص۵۹۴.
- ↑ سیفی مازندرانی، دلیل تحریر الوسیله، ۱۴۱۵ق، ص۱۹۹.
- ↑ علامه حلی، مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، ۱۴۱۳ق، ج۸، ص۳۱۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۹، ص۲۶۰ و ۲۶۱.
- ↑ رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷Aش، ج۹، ص۳۱۹ و ۳۲۰.
- ↑ قمی مشهدی، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ۱۳۶۸ش، ج۶، ص۲۵۲؛ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۴، ص۱۲۷.
- ↑ قمی مشهدی، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، ۱۳۶۸ش، ج۶، ص۲۵۲؛ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۴، ص۱۲۷.
- ↑ صهیب، عبدالجبار، المسند الموضوعی الجامع للکتب العشرة، ۲۰۱۳ق، ج۳، ص۳۲۸؛ ملتقی أهل الحدیث، أرشیف ملتقی أهل الحدیث-۲، ۱۴۳۲ق، ج۵۳، ص۴۴۹.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۴۶.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۳۹، ص۵۴۶.
منابع
- خویی، سید ابوالقاسم، موسوعه الامام الخویی، قم، موسسه احیاء آثار الامام الخویی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامي طبقا لمذهب أهل البیت علیهم السلام، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بيت (عليهم السلام)، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- أرشیف ملتقی أهل الحدیث، ملتقی أهل الحدیث، بیجا، بینا،۱۴۳۲ق.
- جعفری، یعقوب، تفسیر کوثر، قم، موسسه انتشارات هجرت، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، نشر اسراء، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- سبزواری، محمدباقر، کفایه الفقه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- سیفی مازندرانی، علیاکبر، دلیل تحریر الوسیله - الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- شریف مرتضی، علی بن حسین موسوی، المسایل الناصریات، محقق: مرکز پژوهش و تحقیقات علمی، تهران، رابطه الثقافه و العلاقات الاسلامیه، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الاعتقادات، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق، ص۱۰۲.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، تصحیح علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
- صهیب، عبدالجبار، المسند الموضوعی الجامع للکتب العشرة، بیجا، بینام، ۲۰۱۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، الشریف الرضی، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ق. قمی طباطبایی، سید تقی، مبانی منهاج الصالحین، محقق: عباس حاجیانی، قم، منشورات قلم الشرق، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف بن مهطر، مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، محقق: گروه پژوهش دفتر انتشارات اسلامی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، محقق: حسین درگاهی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. سازمان چاپ و انتشارات، چاپ اول، ۱۳۶۸ش
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح، علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دایره المعارف قرآن کریم، قم، بوستان قم، چاپ سوم، ۱۳۸۲ش.
- مصطفوی، سید محمدکاظم، فقه المعاملات، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
- نجفی کاشف الغطاء، محمدحسین، سوال و جواب، بیجا، موسسه کاشف الغطاء، بیتا.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، محقق: عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.