آیه اعتداء
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| نام آیه | آیه اعتداء |
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۱۹۴ |
| جزء | ۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | دارد |
| موضوع | فقهی-اخلاقی |
| درباره | مشروع بودن پاسخ به دشمنِ متجاوز در ماه حرام |
آیه اِعْتِداء صد و نود و چهارمین آیه سوره بقره درباره جایز بودن تقابل با دشمن تجاوزگر[۱] در ماه‌های حرام است.[۲] طبق مفاد این آیه با وجود حرام بودن جنگ در ماه‌های حرام،[۳] مقابله به‌مثل با دشمنِ متجاوز، حتی در ماه حرام نیز جایز است.[۴] آیه اعتدا در ابواب مختلف فقهی از جمله حج، جهاد، قصاص، غصب و بیع مورد استناد قرار گرفته است[۵] و فقهیان از این آیه قاعده فقهی اعتداء را استنباط کرده‌اند.[۶]
﴿الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ ١٩٤﴾ [بقره:194] ﴿این ماه حرام در برابر آن ماه حرام است و [هتک] حرمتها قصاص دارد پس هر کس بر شما تعدی کرد همان گونه که بر شما تعدی کرده بر او تعدی کنید و از خدا پروا بدارید و بدانید که خدا با تقواپیشگان است ١٩٤﴾
درباره شأن نزول این آیه گفته شده است که در سال ششم هجرت، هنگامی که پیمان صلح حدیبیه امضا شد، پیامبر(ص) و اصحاب برای شرکت در مراسم حج به منطقه حدیبیه رسیدند. مشرکان با پرتاب سنگ و تیر به سوی مسلمانان، مانع ورود آنان به مکه شدند. به تلافیِ این رفتار مشرکان و عدم رعایت حرمت ماه ذی‌القعده، این آیه نازل گردید.[۷]
به گفته علامه طباطبایی، جایز بودن قصاص در ماه حرام، مصداقی از قانون کلی جایز بودن قصاص در همه چیزهایی است که هتک آن حرام و تعظیمش واجب است و این قانون تحت عنوان مقابله به‌مثل قرار دارد.[۸]
به گفته ناصر مکارم شیرازی براساس این آیه، اگر کسی به ناحق به حریم دیگری تجاوز نماید، دیگری نیز می‌تواند برای دفاع یا گرفتن حقّ خود مقابله به مثل کند و این مفهوم شامل حقوق مالی و غیرمالی می‌شود.[۱۰]
این آیه در برخی رخدادها نیز مورد استناد قرار گرفته است. در بهمن ۱۴۰۴ش، همزمان با تهدیدهای نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، متن این آیه در حسینیه امام خمینی، محل برگزاری سخنرانی‌های رهبر جمهوری اسلامی ایران، نصب شد.[۱۱] همچنین سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در جنگ رمضان، در برخی اطلاعیه‌های خود با این آیه استناد می‌کرد. این اطلاعیه‌ها شامل گزارش‌هایی درباره حمله ایران به پایگاه‌ها و منافع آمریکا در برخی کشورهای عربی بود که در حمایت از حملات نظامی علیه ایران نقش داشتند.[۱۲]
پانویس
- ↑ مختار عمر، معجم اللغة العربیة المعاصرة، ۱۴۲۹ق، ج۲، ص۱۴۷۲.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، الاعلمی، ج۲، ص۶۳.
- ↑ مشکینی، تفسیر روان، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۳۰
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۳ش، ج۲۱، ص۳۲؛ مشکینی، تفسیر روان، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۲۰۶؛ برجی، ترور و دفاع مشروع، ۱۳۸۶ش، ص۵۲.
- ↑ حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۳۷۴ش، ج۸، ص۴۴۱؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۹۸۱م، ج۲۱، ص۳۲؛ طوسی، الخلاف، نشر اسلامی، ج۵، ص۱۹۳؛ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۶۰.
- ↑ کاشف الغطاء، أنوار الفقاهة (کتاب المکاسب)، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۱۲۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، الاعلمی، ج۲، ص۶۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، منشورات اسماعیلیان، ج۲، ص۶۳.
- ↑ «بیانات آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار مردم آذربایجان شرقی»، وبگاه دفتر حافظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۳.
- ↑ «بیانات آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار مردم آذربایجان شرقی»، وبگاه دفتر حافظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
- ↑ «کشورهای میزبان نظامیان متجاوز آمریکا آماده دریافت پاسخ متناظر باشند»، سپاه‌نیوز.
منابع
- «بیانات آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار مردم آذربایجان شرقی»، وبگاه دفتر حافظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۴ش، تاریخ بازدید: ۸ فروردین ۱۴۰۵ش.
- برجی، یعقوب‌علی، ترور و دفاع مشروع، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
- حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، موسسه آل البیت، ۱۳۷۴ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تحقیق و تعلیق و گرد آوری: حسن خرسان، علی آخوندی، محمد آخوندی، تهران، دار الکتب العلمیة، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، بیروت، الاعلمی، بی‌تا.
- طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، نشر اسلامی، بی‌تا.
- طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، ۱۳۸۷ق.
- کاشف‌الغطاء، حسن، أنوار الفقاهة (کتاب المکاسب)، نجف، کاشف الغطاء العامه، ۱۴۲۲ق.
- «کشورهای میزبان نظامیان متجاوز آمریکا آماده دریافت پاسخ متناظر باشند»، سپاه‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۷ تیر ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید: ۲۷ تیر ۱۴۰۵ش.
- مختار عمر، احمد، معجم اللغة العربیة المعاصرة، بی‌جا، عالم الکتاب، ۱۴۲۹ق.
- مشکینی، علی، تفسیر روان، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۲ش.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، ۱۹۸۱م.