ایاک نعبد و ایاک نستعین
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره حمد |
| شماره آیه | ۵ |
| جزء | ۱ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
| درباره | توحید عبادی و توحید افعالی |
إيّاكَ نَعبُدُ وَ إِيّاكَ نَستَعِينُ پنجمین آیه سوره حمد به این معناست که ای خدا فقط تو را عبادت میکنیم و فقط از تو کمک میجوییم. تلاوت این آیه در برخی دعاها و نمازهای مستحبی برای برطرف شدن گرفتاریها توصیه شده است. در نماز امام زمان نیز به تکرار صد مرتبه این آیه توصیه شده است.
از نظر مفسران، عبارت «إيّاكَ نَعبُدُ» به توحید در عبادت و عبارت «إِيّاكَ نَستَعِينُ» به توحید افعالی دلالت میکند. از نظر برخی مفسران این آیه بر بطلان جبر و تفویض و به نظر عدهای از آنان نیز بر بر نفی فردگرایی و توصیه به جمع و جماعت دلالت دارد.
معرفی
در آیه پنجم سوره حمد، بنده خدا، خود را در حضور خدا میبیند و او را مخاطب قرار داده و از عبودیتش در برابر او و از امدادها و کمکهای او سخن گفته و میگوید «تنها تو را میپرستیم و تنها از تو یاری میجوییم».[۱] علامه طباطبایی گفته است که جمله (إِيَّاكَ نَعْبُدُ) بر بندگی و مملوکیت محض انسان دلالت دارد؛ ولی چون در این جمله بنده عبادت را به خودش نسبت میدهد در حالی که هیچگونه استقلالی از خود ندارد، برای نشان دادن عدم استقلال و بندگی صرف انسان، جمله (وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ) را اضافه کرد تا نشان دهد که همین عبادت هم با استعانت از خداست نه استقلال خود انسان.[۲]
آیات پیشین سوره حمد، درباره حمد و ثنای خداوند و اظهار ایمان به ذات او و اعتراف به قیامت بود، اما در این آیه لحن سخن از غایب (سوم شخص) به حضور (اول شخص) تغییر میکند. گویی بنده خدا با معرفت و شناخت پروردگار، وجودش به نور الهی روشن میشود و خود را در حضور خدا میبیند و او را مخاطب قرار میدهد و ضمن اظهار عبودیت، از او استمداد و استعانت میجوید.[۳]
عبدالله جوادی آملی، مفسیر و فیلسوف شیعه، میگوید انسان تا قبل از این آیه خدایی را که برای او ناآشنا و غایب بوده، با صفاتی چون رب العالمین، الرحمن، الرحیم، مالک یوم الدین شناخته و سپس خود را در محضر او میبیند و لیاقت تخاطب و گفتگو مییابد.[۴] علامه طباطبایی، این جابهجایی سیاق آیات از غایب به حضور را اشاره به این نکته میداند که انسان در حال عبادت نباید غایب و غافل باشد و نباید عبادتش تنها صورت عبادت و جسدی بیروح را داشته باشد؛ بلکه باید خداوند را در برابر خود حاضر ببیند.[۵]
تلاوت آیه جهت رفع گرفتاری
در برخی از دعاها و نماز حاجت، خواندن این آیه برای رفع حاجتها و برطرف شدن گرفتاریها توصیه شده است.[۶] نقل شده امام علی(ع) پیش از آغاز نبرد دعایی میخواند که آیه پنجم سوره حمد قسمتی از آن بود.[۷] در روایتی آمده در برخی غزوات وقتی کار بر پیامبر(ص) سخت میشد، با گفتنِ ذکر «یا مالک یوم الدین، ایاک نعبد و ایاک نستعین»، ملائکه به کمک او برخاسته، بر کفار پیروز میشد.[۸] در نماز امام زمان نیز در هر رکعت پس از خواندن سوره حمد، آیه «إیاكَ نَعْبُدُ وَ إیاكَ نَسْتَعین» صد بار تکرار میشود.[۹]
در برخی منابع حدیثی نقل شده است که روزی امام صادق(ع) در نماز خود آیهای از قرآن را آنقدر تکرار کرد تا غش کرد، وقتی از آن حال خارج شد و از علت این امر از ایشان سوال شد فرمود: آنقدر آن را تکرار کردم تا آنرا از گویندهاش شنیدم.[۱۰] قاضی سعید قمی با توجه به شواهد و قرائنی، گفته است آیه مورد تلاوت امام صادق(ع) «ایاک نعبد و ایاک نستعین» بوده است.[۱۱]
دلالت آیه بر توحید عبادی و افعالی
عبارت «ایاک نعبد» در آیه پنجم سوره حمد به توحید در عبادت و عبارت «ایاک نستعین» به توحید افعالی دلالت دارد.[۱۲] توحید عبارت آن است که هیچکس و هیچچیز جز خدا شایسته عبادت نیست و توحید افعالی نیز آن است که تنها مؤثر حقیقی در عالم خداست.[۱۳]
در این آیه ضمیر «ایاک» بر فعل «نعبد» و «نستعین» مقدم شده است که مفسران آن را نشانه اختصاص عبادت و استعانت به خدا دانستهاند؛[۱۴] تکرار دوباره «ایاک» نیز برای آن است که حصر و اختصاص را هم در عبادت و هم در استعانت برساند؛ یعنی همه عبادات و جمیع استعانتها منحصر در خداست.[۱۵] از نظر علامه طباطبایی، تقدم مفعول بر فعل و ذکرنکردن قید و شرط برای عبادت، معنایش از یک سو، این است که بندگان منحصر در بندگی و پرستش هستند و شأنی غیر از آن ندارند و از سوی دیگر، خداوند تنها مالک است و ملکیت منحصر در خداست.[۱۶]
در حدیثی از امام رضا(ع) در تفسیر این آیه آمده است که «إیاک نعبد»، ابراز رغبت و تقرب جستن بنده بهسوی خداوند و اظهار اخلاص در عمل برای اوست و «إیاک نستعین»، درخواست توفیق و عبادت زیاد از خدا و درخواست ادامه نعمتهای داده شده و یاری خداوند است.[۱۷]
گفته شده اختصاص درخواست کمک از خداوند و انحصار عبادت در او با مفاهیمی چون توسل و درخواست از دیگران منافی نیست؛[۱۸] چون با وجود آیاتی مانند «استعینوا بالصبر و الصلاه؛ از صبر و نماز کمک بجویید»[۱۹] و «وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِیلَة؛ وسیلهای برای تقرب به خدا بجویید»[۲۰] روش میشود که منظور از استعانت نجستن از غیر خدا، استعانتِ همراه با عقیده به «استقلال در سببیت» است.[۲۱]
دلالت بر بطلان جبر و تفویض
بهگفته عبدالله جوادی آملی، آیه پنجم سوره حمد دلالت بر بطلان جبر و تفویض دارد؛ زیرا هنگامی که میگوییم: «اِیّاک نَعْبُدُ»(تنها تو را میپرستیم)، پس دارای اختیار هستیم، نه مجبور؛ هنگامی که میگوییم: «اِیّاک نَسْتَعِینُ» (تنها از تو یاری میجوییم)، پس نیاز به او داریم و امور به ما تفویض نشده است.[۲۲] بر اساس روایتی، امام صادق(ع) برای عدم واگذاری امور به دست بندگان به این آیه استناد کرده است.[۲۳]
دلالت بر نفی فردگرایی
در آیه پنج سوره حمد، «نعبد؛ ما میپرستیم» و «نستعین؛ ما یاری میجوییم» به صورت جمع به کار رفته است. علامه طباطبایی، استفاده از صیغه جمع به جای مفرد در این دو فعل را نشانه پرهیز از انانیت[۲۴] و مکارم شیرازی از مراجع تقلید شیعه، اصل و اساس عبادتها بر پايه جمع و جماعت بودن آن[۲۵] و قرائتی آنرا اشاره به نماز جماعت دانسته است.[۲۶] برخی محققان نیز گفتهاند راز جمع بودن فعل عبادت در این آیه این است که عبادت نوع بشر ناقص است و نمیتواند عبادت حقیقی و شایسته خداوند را محقّق کند. ازاینرو، عبادت بشر با عبادت اولیای الهی جمع بسته شده تا این نواقص را برطرف شود.[۲۷]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان،۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۲.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، اسراء، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۴۱۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۳۷۰ش، ج۱، ص۳۲۵و۳۵۲؛ سید بن طاووس، جمال الاسبوع، ۱۳۳۰ق، ص۱۲۵.
- ↑ نصر بن مزاحم، وقعة صفين، ۱۴۰۴ق، ص۲۳۰.
- ↑ ابونعیم، دلائل النبوه، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۴۶۰.
- ↑ سید بن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، ۱۴۱۱ق، ص۲۹۴: قمی، مفاتیح الجنان، مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیه، ص۹۴و ۷۸۶و ۷۹۰.
- ↑ سید بن طاووس، فلاح السائل و نجاح المسائل، ۱۴۰۶ق، ص۱۰۷و۱۰۸؛ قاضی سعید قمی، اسرار العبادات و حقیقه الصلاه، ۱۳۳۹ش، ص۶۱.
- ↑ قاضی سعید قمی، اسرار العبادات و حقیقه الصلاه، ۱۳۳۹ش، ص۶۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۲و۴۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳.
- ↑ شریف کاشانی، زبدة التفسیر، مؤسسة المعارف الإسلامیه، ج۱، ص۲۹؛ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۴۲۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۴۲۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۵.
- ↑ شیخ طوسی، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۱۰.
- ↑ «تناقض «ایاک نستعین» گفتن، و «توسّل» (کمک خواستن از غیر خدا)»، وبگاه آیین رحمت.
- ↑ سوره آل عمران، آیه۴۵.
- ↑ سوره مائده، آیه۳۵.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۴۴۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۳۶۴-۳۶۶.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۴۵۵.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۵۵ و ج۸۹، ص۲۳۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، اسماعیلیان، ج۱، ص۲۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۷۰.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۳۲.
- ↑ «راز کاربرد ضمیر جمع در آیه «ایاک نعبد و ایاک نستعین»»، خبرگزاری ایکنا.
منابع
- ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، دلائل النبوة، بیروت، دار النفائس، ۱۴۱۲ق.
- «تناقض «ایاک نستعین» گفتن، و «توسّل» (کمک خواستن از غیر خدا)»، وبگاه آیین رحمت، تاریخ بازدید: ۴ مرداد ۱۴۰۲ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، نشر اسراء، ۱۳۹۵ش.
- «راز کاربرد ضمیر جمع در آیه ایاک نعبد و ایاک نستعین»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۴ مرداد ۱۴۰۲ش.
- سید بن طاووس، ، علی بن موسی، فلاح السائل و نجاح المسائل، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- سید بن طاووس، علی بن موسی، جمال الأسبوع بکمال العمل المشروع، قم، دار الرضی، ۱۳۳۰ق.
- سید بن طاووس، علی بن موسی، مهج الدعوات و منهج العبادات، تحقیق ابوطالب کرمانی و محمد حسن محرر، قم، دارالذخائر، ۱۴۱۱ق.
- شریف کاشانی، فتح الله، زبدة التفاسیر، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیه، بیتا.
- شیخ طوسی، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۰ش.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- قاضی سعید قمی، اسرار العبادات و حقیقه الصلاه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۹ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، قم، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- قمی، مفاتیح الجنان، قم، مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیه، بیتا.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۴۰۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۸۰ش.
- نصر بن مزاحم، وقعة صفين، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.