ایاک نعبد و ایاک نستعین
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره حمد |
| شماره آیه | ۵ |
| جزء | ۱ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
| درباره | توحید عبادی و توحید افعالی |
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ، پنجمین آیه سوره حمد، بیانگر بندگی انسان و درخواست یاری از خداوند است. مفسران، این آیه را ناظر به توحید عبادی و افعالی و نفی جبر و تفویض دانسته‌اند. از دیگر مباحث تفسیری آیه، تغییر لحن از توصیف خدا به خطاب مستقیم به او و معنای به‌کاررفتن صیغه جمع در دو فعل «نعبد» و «نستعین» است. در برخی دعاها و نمازهای مستحبی از جمله نماز امام زمان تلاوت و تکرار این آیه توصیه شده است.
معرفی
در آیه إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ، لحن سخن از توصیف خداوند به خطاب مستقیم به او تغییر می‌کند. در آیات پیشین، خدا با صفاتی چون پروردگار جهانیان، بخشنده و مهربان و مالک روز جزا معرفی شده است.[۱] عبدالله جوادی آملی این تغییر لحن را نشانه رسیدن بنده به مرتبه خطاب و گفت‌وگو با خدا پس از شناخت صفات او در آیات پیشین دانسته است.[۲]
علامه طباطبایی، عبارت «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» را بیانگر بندگی انسان و وابستگی او به خدا و عبارت «وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» را بیانگر نیاز انسان به یاری خدا، حتی در عبادت، می‌داند.[۳] به‌گفته او، خطاب مستقیم به خدا بر لزوم توجه و حضور قلب در عبادت نیز دلالت دارد.[۴]
تلاوت آیه جهت رفع گرفتاری
در برخی دعاها و نمازهای مستحبی، تلاوت إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ برای برآورده‌شدن حاجت و رفع گرفتاری توصیه شده است.[۵] همچنین در دستور نماز امام زمان، تکرار این آیه صد مرتبه هنگام رسیدن به آن در سوره حمد، در هر رکعت سفارش شده است.[۶]
در روایتی نقل شده است که امام علی(ع) پیش از آغاز نبرد دعایی می‌خواند که این آیه بخشی از آن بود.[۷] همچنین در روایتی درباره برخی غزوه‌های پیامبر(ص) آمده است که هنگام دشواری نبرد، با گفتن ذکر «یا مالک یوم الدین، إیاک نعبد و إیاک نستعین»، فرشتگان به یاری پیامبر(ص) می‌آمدند و مسلمانان بر دشمنان پیروز می‌شدند.[۸]
در برخی منابع حدیثی نیز آمده است که روزی امام صادق(ع) در نماز خود آیه‌ای از قرآن را آنقدر تکرار کرد تا بیهوش شد، وقتی از آن حال خارج شد و از علت این امر از ایشان سؤال شد گفت: آنقدر آن را تکرار کردم تا آن‌را از گوینده‌اش شنیدم.[۹] قاضی سعید قمی با استناد به شواهدی، آیه موردنظر را «ایاک نعبد و ایاک نستعین» دانسته است.[۱۰]
دلالت آیه بر توحید عبادی و افعالی
مفسران، عبارت «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» را بیانگر توحید عبادی، یعنی اختصاص عبادت به خدا، و عبارت «إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» را بیانگر توحید افعالی یعنی یعنی انحصار تأثیرگذاری مستقل در خداوند، دانسته‌اند.[۱۱]
در این آیه ضمیر «ایاک»پیش از فعل آمده است. مفسران این ترتیب را نشانه اختصاص عبادت و استعانت به خدا دانسته‌اند؛[۱۲] تکرار این ضمیر پیش از هر دو فعل نیز بر تأکید این معنا دلالت دارد.[۱۳] علامه طباطبایی، تقدم مفعول بر فعل و ذکرنشدن قید برای عبادت را بیانگر اختصاص بندگی به خدا و انحصار مالکیت حقیقی در او می‌داند.[۱۴]
در روایتی از امام رضا(ع)، «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» بیانگر اظهار اخلاص در عبادت و تقرب به خدا و «إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» به درخواست توفیق برای عبادت و یاری خداوند تفسیر شده است.[۱۵] به‌گفته برخی مفسران، اختصاص استعانت به خدا با کمک‌گرفتن از دیگران یا توسل منافاتی ندارد؛ زیرا این کمک‌گرفتن به معنای مستقل‌دانستن دیگران در تأثیرگذاری نیست.[۱۶]
دلالت بر بطلان جبر و تفویض
به‌گفته عبدالله جوادی آملی، آیه پنجم سوره حمد دلالت بر بطلان جبر و تفویض دارد؛ زیرا عبارت «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» بر اختیار انسان در عبادت و عبارت «إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» بر وابستگی او به یاری خدا دلالت دارد؛ بنابراین، انسان نه مجبور محض است و نه در انجام کارهایش از خدا بی‌نیاز است.[۱۷]در روایتی نیز امام صادق(ع) برای توضیح نفی واگذاری کامل امور به انسان به این آیه استناد کرده است.[۱۸]
معنای صیغه جمع در آیه
در آیه پنجم سوره حمد، دو فعل نعبد به‌معنای «ما می‌پرستیم» و نستعین به‌معنای «ما یاری می‌جوییم» به صورت جمع کار آمده‌اند. علامه طباطبایی، استفاده از صیغه جمع را نشانه پرهیز از انانیت دانسته است.[۱۹] مکارم شیرازی آن را به جمعی بودن عبادت[۲۰] و محسن قرائتی به نماز جماعت[۲۱] مرتبط دانسته‌اند. برخی پژوهشگران نیز جمع‌آمدن فعل عبادت را به همراهی با اولیای الهی در عبادت نسبت داده‌اند؛ زیرا عبادت انسان به‌تنهایی شایستگی کامل برای خداوند را ندارد.[۲۲]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۲.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، اسراء، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۴۱۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۳۷۰ش، ج۱، ص۳۲۵و۳۵۲؛ سید بن طاووس، جمال الاسبوع، ۱۳۳۰ق، ص۱۲۵.
- ↑ سید بن طاووس، مهج الدعوات، ۱۴۱۱ق، ص۲۹۴: قمی، مفاتیح الجنان، مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیه، ص۹۴و ۷۸۶و ۷۹۰.
- ↑ نصر بن مزاحم، وقعة صفين، ۱۴۰۴ق، ص۲۳۰.
- ↑ ابونعیم، دلائل النبوه، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۴۶۰.
- ↑ سید بن طاووس، فلاح السائل، ۱۴۰۶ق، ص۱۰۷و۱۰۸.
- ↑ قاضی‌سعید قمی، اسرار العبادات، ۱۳۳۹ش، ص۶۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۲و۴۳.
- ↑ شریف کاشانی، زبدة التفسیر، مؤسسة المعارف الإسلامیه، ج۱، ص۲۹؛ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۴۲۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۳.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۴۲۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۵.
- ↑ شیخ طوسی، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۱۰.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۴۴۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۳۶۴-۳۶۶.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۹۵ش، ج۱، ص۴۵۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۵۵ و ج۸۹، ص۲۳۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۴۴.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۳۲.
- ↑ «راز کاربرد ضمیر جمع در آیه «ایاک نعبد و ایاک نستعین»»، خبرگزاری ایکنا.
منابع
- ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، دلائل النبوة، بیروت، دار النفائس، ۱۴۱۲ق.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، نشر اسراء، ۱۳۹۵ش.
- «راز کاربرد ضمیر جمع در آیه ایاک نعبد و ایاک نستعین»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۴ مرداد ۱۴۰۲ش.
- سید بن طاووس، علی بن موسی، فلاح السائل و نجاح المسائل، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- سید بن طاووس، علی بن موسی، جمال الأسبوع بکمال العمل المشروع، قم، دار الرضی، ۱۳۳۰ق.
- سید بن طاووس، علی بن موسی، مهج الدعوات و منهج العبادات، تحقیق ابوطالب کرمانی و محمد حسن محرر، قم، دارالذخائر، ۱۴۱۱ق.
- شریف کاشانی، فتح الله، زبدة التفاسیر، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیه، بی‌تا.
- شیخ طوسی، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۰ش.
- قاضی‌سعید قمی، اسرار العبادات و حقیقه الصلاه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۳۹ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، قم، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- قمی، مفاتیح الجنان، قم، مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیه، بی‌تا.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۴۰۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۸۰ش.
- نصر بن مزاحم، وقعة صفين، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.