پرش به محتوا

سوره جمعه

مقاله نامزد خوبیدگی
از ویکی شیعه
سوره جمعه
جمعه
شماره سوره۶۲
جزء۲۸
نزول
ترتیب نزول۱۰۹
مکی/مدنیمدنی
اطلاعات آماری
تعداد آیات۱۱
تعداد کلمات۱۷۷
تعداد حروف۷۶۸


سوره جمعه شصت‌ودومین سوره و از سوره‌های مدنی است که با ۱۱ آیه در جزء بیست‌و‌هشتم قرآن قرار دارد. از موضوعات این سوره می‌توان به تسبیح خداوند، بعثت پیامبر(ص) برای تزکیه و آموزش مردم، اهمیت نماز جمعه اشاره کرد. از آیات مشهور سوره جمعه، آیات ۵، ۸، ۹ و ۱۱ است. آیه ۵ یهودیان را به‌سبب نپذیرفتن اسلام، با وجود آگاهی از بشارت ظهور پیامبر(ص)، به عالمان بی‌عمل تشبیه می‌کند. آیه ۸ بر گریزناپذیری مرگ و بازگشت انسان به پیشگاه خداوند تأکید دارد. آیه ۹ به وجوب نماز جمعه و ترک کسب‌وکار برای حضور در آن اشاره می‌کند. آیه ۱۱ نیز ماجرای ترک نماز جمعه از سوی گروهی از نمازگزاران هنگام ورود کاروان تجاری و باقی ماندن دوازده نفر در کنار پیامبر(ص) را بیان می‌کند که از جمله آنان فاطمه(س)، علی(ع)، حسن(ع)، حسین(ع)، سلمان، ابوذر و مقداد بودند.

در روایات برای تلاوت این سوره فضیلت‌هایی مانند پاداش ده حسنه به ازای هر نمازگزار جمعه، آمرزش گناهان میان دو جمعه و دور شدن وسوسه شیطان و ترس ذکر شده است. بخش‌هایی از این سوره نیز در کتیبه‌ها و کاشی‌کاری بناهای مذهبی، از جمله حرم امام رضا(ع)، حرم حضرت معصومه(س) و مسجد جمکران، نقش بسته است.

معرفی

براساس گزارش قرآن‌پژوهان، سوره جمعه به دو صورت «جُمُعه» (با ضمّ میم) و «جُمْعه» (با سکون میم) ضبط شده است.[۱] وجه نام‌گذاری آن، طرح احکام و آداب نماز جمعه در این سوره است.[۲] سوره جمعه از سوره‌های مدنی است و در ترتیب نزول، صد و نهمین سوره‌ای است که بر پیامبر(ص) نازل شده است. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، شصت و دومین سوره و در جزء ۲۸ قرآن قرار دارد.[۳]

سوره جمعه ۱۱ آیه، ۱۷۷ کلمه و ۷۶۸ حرف دارد. این سوره از سوره‌های مفصلات (دارای آیات کوتاه و متعدد)، مسبحات (آغازشده با تسبیح خداوند)[۴] و ممتحنات است.[۵]

محتوا

سوره جمعه با تسبیح خداوند آغاز می‌شود و از بعثت پیامبر اسلام(ص) در میان مردم اُمّی برای تزکیه اخلاق و آموزش کتاب و حکمت سخن می‌گوید.[۶] علامه طباطبایی تأکید می‌کند که اُمّی بودن پیامبر(ص) و بعثت ایشان در میان اُمّیین، با رسالت جهانی او و هدایت اُمّیین و غیراُمّیین منافاتی ندارد.[۷] وی همچنین مسلمانان را به اهمیت دادن به نماز جمعه و فراهم کردن مقدمات برگزاری آن فرامی‌خواند و نماز جمعه را از شعائر بزرگ الهی می‌داند که بزرگداشت آن به اصلاح امور دنیوی و اخروی مردم می‌انجامد.[۸]

به گفته پژوهشگران، ملاصدرا سوره جمعه را دربردارنده ارکان ایمان و اصول و حقایق عرفانی می‌داند و موضوعاتی چون معرفت خداوند، حقیقت آغاز و انجام، برانگیخته شدن، بعثت پیامبران، آموزش، نزول کتاب و هدایت خردها را از مضامین آن برمی‌شمارد.[۹] از دیگر موضوعات این سوره، رها کردن خریدوفروش هنگام شنیدن بانگ نماز جمعه و شتافتن به سوی ذکر خداوند است. همچنین کسانی که هنگام خطبه‌های نماز جمعه پیامبر(ص)، مجلس را ترک کردند و به خریدوفروش پرداختند، سرزنش شده‌اند.[۱۰]

آیات مشهور

از آیات مشهور سوره جمعه، آیات ۵، ۸، ۹ و ۱۱ است.

  • آیه ۵ با تمثیلی قرآنی، یهودیان زمان پیامبر(ص) را به‌سبب نپذیرفتن اسلام، با وجود آگاهی از بشارت ظهور پیامبر(ص) در کتاب آسمانی خود، به عالمان بی‌عمل تشبیه می‌کند.[۱۱] در برخی روایات آمده است آنان معتقد بودند آیین پیامبر اسلام(ص) شاملشان نمی‌شود؛ قرآن در پاسخ، عمل نکردن آنان به کتاب آسمانی خود را یادآور می‌شود.[۱۲]
  • آیه ۸ نیز با اشاره به گریز یهودیان از مرگ، بر گریزناپذیری آن، بازگشت انسان به پیشگاه خداوند و آگاهی او از اعمال آشکار و پنهان انسان تأکید می‌کند.[۱۳]
  • آیه ۹ از مستندات قرآنی وجوب نماز جمعه دانسته شده و شماری از فقهای شیعه و اهل سنت، به‌همراه احادیث متعدد،[۱۴] به آن استناد کرده‌اند.[۱۵] البته برخی دلالت آیه بر وجوب را نپذیرفته‌اند.[۱۶] درباره حکم اقامه نماز جمعه در دوره غیبت امام معصوم نیز دیدگاه‌های وجوب تعیینی، وجوب تخییری و حرمت مطرح شده است.[۱۷] بنابر نظر فقیهانی که نماز جمعه را در این دوره واجب تعیینی نمی‌دانند، خریدوفروش پس از اذان جمعه یا هنگام برگزاری نماز جمعه حرام نیست.[۱۸] آیات ۹ تا ۱۱ نیز در شمار آیات الاحکام قرار گرفته‌اند.[۱۹]
  • آیه ۱۱ درباره ترک نماز جمعه از سوی گروهی از نمازگزاران به هنگام ورود کاروان تجاری است. بنابر روایتی از جابر بن عبدالله انصاری، هنگام نماز جمعه پیامبر(ص)، کاروانی تجاری رسید و بیشتر نمازگزاران برای استقبال از آن رفتند و تنها دوازده نفر باقی ماندند؛ پس این آیه نازل شد.[۲۰] در روایتی دیگر، علت پراکنده شدن مردم، گرسنگی و گرانی آذوقه در مدینه و ورود کاروان دحیه بن خلیفه دانسته شده است. در این روایت آمده است پیامبر(ص) فرمود اگر همه مسلمانان می‌رفتند، آتش آنان را فرا می‌گرفت.[۲۱] همچنین نام فاطمه(س)، علی(ع)، حسن(ع)، حسین(ع)، سلمان، ابوذر، مقداد و صهیب در شمار کسانی آمده است که در کنار پیامبر(ص) ماندند.[۲۲]

فضیلت و خواص

در فضیلت تلاوت سوره جمعه آمده است خداوند به ازای هر کسی که در نماز جمعه شرکت می‌کند یا نمی‌کند، ده حسنه به تلاوت‌کننده این سوره پاداش می‌دهد.[۲۳] همچنین قرائت این سوره در هر شب جمعه، کفاره گناهان میان دو جمعه دانسته شده است.[۲۴] قرائت سوره جمعه در رکعت نخست نماز مغرب و عشای شب جمعه و نیز قرائت سوره‌های جمعه و منافقون در نماز صبح، ظهر و عصر روز جمعه مستحب است.[۲۵] همچنین نقل شده است که قرائت این سوره، انسان را از وسوسه شیطان و ترس دور می‌کند.[۲۶]

آثار هنری

سوره جمعه یا بخش‌هایی از آن به‌صورت کتیبه و کاشی‌کاری در بناهایی مذهبی ـ تاریخی خطاطی شده است؛ برای مثال در حرم امام رضا(ع) کتیبه‌ای وجود دارد که سوره جمعه به خط ثلث علیرضا عباسی بر آن نوشته شده است[۲۷] یا در حرم حضرت معصومه(س) این سوره بر کتیبه‌ای در رواق و گنبد شاه‎‌عباس دوم نقش بسته است.[۲۸] همچنین این سوره بر کاشی‌کاری‌های مسجد جمکران،[۲۹] آرامگاه امامزاده اسحاق بن موسی[۳۰] و بقعه پیغمبریه[۳۱] دیده می‌شود.

متن و ترجمه سوره جمعه

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

﴿يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ الْمَلِكِ الْقُدُّوسِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ ۝١ هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ ۝٢ وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ۝٣ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ ۝٤ مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا بِئْسَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ۝٥ قُلْ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ هَادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّكُمْ أَوْلِيَاءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ۝٦ وَلَا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَدًا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ ۝٧ قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ۝٨ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ۝٩ فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ۝١٠ وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ ۝١١﴾

﴿آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است خدایی را که پادشاه پاک ارجمند فرزانه است تسبیح می‌گویند ۝١ اوست آن کس که در میان بی‌سوادان فرستاده‌ای از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و پاکشان گرداند و کتاب و حکمت بدیشان بیاموزد و [آنان] قطعا پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند ۝٢ و [نیز بر جماعت‌هایی] دیگر از ایشان که هنوز به آنها نپیوسته‌اند و اوست ارجمند سنجیده‌کار ۝٣ این فضل خداست آن را به هر که بخواهد عطا می‌کند و خدا دارای فضل بسیار است ۝٤ مثل کسانی که [عمل به] تورات بر آنان بار شد [و بدان مکلف گردیدند] آنگاه آن را به کار نبستند همچون مثل خری است که کتاب‌هایی را برپشت می‌کشد [وه] چه زشت است وصف آن قومی که آیات خدا را به دروغ گرفتند و خدا مردم ستمگر را راه نمی‌نماید ۝٥ بگو ای کسانی که یهودی شده‌اید اگر پندارید که شما دوستان خدایید نه مردم دیگر پس اگر راست می‌گویید درخواست مرگ کنید ۝٦ و[لی] هرگز آن را به سبب آنچه از پیش به دست‌خویش کرده‌اند آرزو نخواهند کرد و خدا به [حال] ستمگران داناست ۝٧ بگو آن مرگی که از آن می‌گریزید قطعا به سر وقت‌شما می‌آید آنگاه به سوی دانای نهان و آشکار بازگردانیده خواهید شد و به آنچه [در روی زمین] می‌کردید آگاهتان خواهد کرد ۝٨ ای کسانی که ایمان آورده‌اید چون برای نماز جمعه ندا درداده شد به سوی ذکر خدا بشتابید و داد و ستد را واگذارید اگر بدانید این برای شما بهتر است ۝٩ و چون نماز گزارده شد در [روی] زمین پراکنده گردید و فضل خدا را جویا شوید و خدا را بسیار یاد کنید باشد که شما رستگار گردید ۝١٠ و چون داد و ستد یا سرگرمیی ببینند به سوی آن روی‌آور می‌شوند و تو را در حالی که ایستاده‌ای ترک می‌کنند بگو آنچه نزد خداست از سرگرمی و از داد و ستد بهتر است و خدا بهترین روزی دهندگان است ۝١١﴾


سوره پیشین:
سوره صف
سوره جمعه
سوره‌های مکی • سوره‌های مدنی
سوره پسین:
سوره منافقون

۱.فاتحه ۲.بقره ۳.آل‌عمران ۴.نساء ۵.مائده ۶.انعام ۷.اعراف ۸.انفال ۹.توبه ۱۰.یونس ۱۱.هود ۱۲.یوسف ۱۳.رعد ۱۴.ابراهیم ۱۵.حجر ۱۶.نحل ۱۷.اسراء ۱۸.کهف ۱۹.مریم ۲۰.طه ۲۱.انبیاء ۲۲.حج ۲۳.مؤمنون ۲۴.نور ۲۵.فرقان ۲۶.شعراء ۲۷.نمل ۲۸.قصص ۲۹.عنکبوت ۳۰.روم ۳۱.لقمان ۳۲.سجده ۳۳.احزاب ۳۴.سبأ ۳۵.فاطر ۳۶.یس ۳۷.صافات ۳۸.ص ۳۹.زمر ۴۰.غافر ۴۱.فصلت ۴۲.شوری ۴۳.زخرف ۴۴.دخان ۴۵.جاثیه ۴۶.احقاف ۴۷.محمد ۴۸.فتح ۴۹.حجرات ۵۰.ق ۵۱.ذاریات ۵۲.طور ۵۳.نجم ۵۴.قمر ۵۵.الرحمن ۵۶.واقعه ۵۷.حدید ۵۸.مجادله ۵۹.حشر ۶۰.ممتحنه ۶۱.صف ۶۲.جمعه ۶۳.منافقون ۶۴.تغابن ۶۵.طلاق ۶۶.تحریم ۶۷.ملک ۶۸.قلم ۶۹.حاقه ۷۰.معارج ۷۱.نوح ۷۲.جن ۷۳.مزمل ۷۴.مدثر ۷۵.قیامه ۷۶.انسان ۷۷.مرسلات ۷۸.نبأ ۷۹.نازعات ۸۰.عبس ۸۱.تکویر ۸۲.انفطار ۸۳.مطففین ۸۴.انشقاق ۸۵.بروج ۸۶.طارق ۸۷.اعلی ۸۸.غاشیه ۸۹.فجر ۹۰.بلد ۹۱.شمس ۹۲.لیل ۹۳.ضحی ۹۴.شرح ۹۵.تین ۹۶.علق ۹۷.قدر ۹۸.بینه ۹۹.زلزله ۱۰۰.عادیات ۱۰۱.قارعه ۱۰۲.تکاثر ۱۰۳.عصر ۱۰۴.همزه ۱۰۵.فیل ۱۰۶.قریش ۱۰۷.ماعون ۱۰۸.کوثر ۱۰۹.کافرون ۱۱۰.نصر ۱۱۱.مسد ۱۱۲.اخلاص ۱۱۳.فلق ۱۱۴.ناس


پانویس

  1. ↑ دائرة المعارف قرآن کریم، ج۱۰، ص۲۰.
  2. ↑ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۵۵ـ۱۲۵۶.
  3. ↑ معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۱۶۸.
  4. ↑ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۵۶.
  5. ↑ رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۲ش، ص۳۶۰ و ۵۹۶.
  6. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۹، ص۲۶۳.
  7. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۹، ص۲۶۴.
  8. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۹، ص۲۶۳.
  9. ↑ ملاصدرا، تفسیر سوره الجمعه، ۱۴۰۴ق، ص۱۵، به نقل از صفوی، «سوره جمعه»، ص۷۱۶.
  10. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۹، ص۲۶۳.
  11. ↑ مکارم شیرازی، مثال‌های زیبای قرآن، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۲۶۷.
  12. ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۴، ص۱۱۴.
  13. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۴ق، ج۱۹، ص۳۶۸.
  14. ↑ ابن‌حنبل، مسند، ۱۴۰۲ق، ج۳، ص۴۲۴ـ۴۲۵؛ نسائی، سنن نسائی، ۱۴۰۱ق، ج۳، ص۸۵ـ۸۹؛ حرعاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۷، ص۲۹۵ـ۳۰۲؛ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۶، ص۱۰.
  15. ↑ شوکانی، نیل الاوطار، قاهره، ج۳، ص۲۵۴ـ۲۵۵؛ شیخ طوسی، الخلاف،۱۴۰۷ق، ج۱، ص۵۹۳؛ محقق حلی، المعتبر فی شرح المختصر، ۱۳۶۴ش، ج۲، ص۲۷۴.
  16. ↑ منتظری، البدر الزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر، ۱۳۶۲ش، ص۶؛ غروی تبریزی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۶ـ۱۷.
  17. ↑ رضانژاد، صلاة الجمعه، ۱۴۱۵ق، ص۲۸.
  18. ↑ امام خمینی، توضیح المسائل (محشی)، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۸۵۷.
  19. ↑ مقدس اردبیلی، زبدة البیان فی احکام القرآن، مکتب المرتضویه، ص۱۱۵.
  20. ↑ واحدی، اسباب نزول القرآن، ۱۴۱۱ق، ص۴۴۸.
  21. ↑ واحدی، اسباب نزول القرآن، ۱۴۱۱ق، ص۴۴۹.
  22. ↑ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۳۸۱.
  23. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۴۲۷.
  24. ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۶، ص۳۶۲.
  25. ↑ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۳۵۶.
  26. ↑ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۳۷۱.
  27. ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ذیل مدخل آستان قدرس رضوی، ص۳۴۲.
  28. ↑ دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ذیل مدخل آستانه حضرت معصومه، ص۳۶۱.
  29. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ذیل مدخل جمکران مسجد.
  30. ↑ فیض قمی، گنجینه آثار قم، ص۱۳۸.
  31. ↑ دانشنامه جهان اسلام، ذیل مدخل پیغمبریه.
  32. ↑ خامه‌گر، ساختار سوره‌های قرآن کریم، ۱۳۹۲ش، ص۷۷.

منابع

  • ابن‌حنبل، احمد بن محمد، مسند الإمام أحمد بن حنبل، استانبول، بی‌نا، ۱۴۰۲ق/۱۹۸۲م.
  • امام خمینی، سیدروح‌الله، توضیح المسائل (محشی)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ق.
  • بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، به تحقیق بنیاد بعثت، قم، بنیاد بعثت، ۱۴۱۵ق.
  • پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، دائرة المعارف قرآن کریم، تهیه و تدوین: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل‌الشیعه، تحقیق و تصحیح گروه پژوهش مؤسسه آل‌البیت، قم، مؤسسه آل‌البیت، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
  • خرمشاهی، بهاء الدین، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، تهران، انتشارات ناهید، ۱۳۷۷ش.
  • رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
  • رضانژاد، عزالدین، صلاة الجمعه: دراسة فقهیة و تاریخیة، قم، انتشارات مرتضی، ۱۴۱۵ق.
  • شوکانی، محمد، نیل الاوطار: شرح منتقی الاخبار من احادیث سید الاخبار، قاهره، مصطفی البابی الحلبی، بی‌تا.
  • شیخ طوسی، محمد بن حسن، کتاب الخلاف، تحقیق: جمعی از محققین حوزه علمیه قم، قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۴۰۷ق
  • صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، کتاب‌فروشی داوری، ۱۳۸۵ق.
  • صفوی، سلمان، «سوره جمعه»، در دانشنامه معاصر قرآن کریم، قم، انتشارات سلمان آزاده، ۱۳۹۶ش.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه محمدجواد بلاغی‏، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
  • غروی تبریزی، علی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی تقریرات درس آیة اللّه خوئی، قم، بی‌نا، ۱۴۱۸ق/ ۱۹۹۸م.
  • فیض قمی، عباس، گنجینه آثار قم، بی‌نا، ۱۳۴۹ش
  • مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • محدث نوری، میرزاحسین، مُستَدرَکُ الوسائل و مُستَنبَطُ المسائل، تحقیق مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
  • محقق حلّی، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، قم، مؤسسه سیدالشهداء، ۱۳۶۴ش.
  • مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۴ش.
  • معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، بی‌جا، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
  • مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، زبدة البیان فی احکام القرآن، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ اول، بی‌تا.
  • مکارم شیرازی، مثال‌های زیبای قرآن، قم، انتشارات نسل جوان، ۱۳۸۲ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
  • منتظری، حسینعلی، البدر الزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر، تقریرات درس آیة‌اللّه بروجردی، قم، مکتبة آیت‌الله منتظری، ۱۳۶۲ش/۱۴۱۶ق.
  • نسائی، احمدبن علی، سنن النسائی، بشرح جلال الدین سیوطی و حاشیه نورالدین بن عبدالهادی سندی، استانبول، بی‌نا، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م.
  • واحدی، علی بن احمد، اسباب نزول القرآن‏، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.

پیوند به بیرون