از آیات مشهور سوره تغابن، آیات ۱۴، ۱۵ و ۱۷ است. در آیه ۱۴، بر گذشت از خطاهای همسر و فرزند با سه مرحله عفو، صفح (ترک سرزنش) و مغفرت (چشم‌پوشی از خطا) تأکید شده است. آیه ۱۵ نیز مال و فرزند را وسیله آزمایش انسان معرفی می‌کند و آیه ۱۷ به قرض‌الحسنه در راه خدا اشاره دارد که در تفاسیر، به انفاق و نیز هر کار خیری که با انگیزه الهی انجام شود، تفسیر شده است. در روایات، تلاوت این سوره موجب دفع مرگ ناگهانی و برخورداری از شفاعت آن در قیامت دانسته شده و برای قرائت آن خواصی مانند امنیت، دفع شر دشمن و یافتن شیء گم‌شده نقل شده است.
معرفی
سوره تغابن به این دلیل به این نام خوانده می‌شود که در آیه ۹ آن، روز قیامت «یوم التغابن» نامیده شده است.[۱] تغابن به معنای زیان‌دیدن در معامله بر اثر کم‌گذاشتن از حق طرف مقابل است و «یوم التغابن» روزی است که زیان انسان در معامله با خداوند آشکار می‌شود؛ خواه اساساً در راه خدا انفاق نکرده باشد یا در انجام وظایف خود کوتاهی کرده باشد.[۲]
سوره تغابن مدنی است و در ترتیب نزول، صدودهمین سوره‌ای است که بر پیامبر(ص) نازل شده است. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، شصتوچهارمین سوره قرآن است و در جزء ۲۸ جای دارد.[۳]
از موضوعات اصلی سوره تغابن می‌توان به معاد و روز جزا، آفرینش انسان به بهترین صورت و آموزه‌های اخلاقی و اجتماعی اشاره کرد. این سوره بر توکل به خداوند، فضیلت قرض‌الحسنه و انفاق در راه خدا و پرهیز از بخل تأکید دارد و سختی‌های مسیر ایمان و جهاد را به اذن خداوند می‌داند.[۶]علامه طباطبایی نیز در المیزان، سوره تغابن را از نظر سیاق و نظم شبیه سوره حدید دانسته و محور اصلی آن را ترغیب مؤمنان به انفاق در راه خدا و تحمل دشواری‌های ایمان و جهاد معرفی کرده است.[۷]
آیات مشهور
از آیات مشهور سوره تغابن می‌توان به آیات ۱۴، ۱۵ و ۱۷ اشاره کرد که به موضوعاتی همچون روابط خانوادگی، آزمایش انسان با مال و فرزند و انفاق در راه خدا می‌پردازند.
عفو و گذشت در روابط خانوادگی: در آیه ۱۴، «عفو» به معنای گذشت، «صفح» به معنای ترک سرزنش و «مغفرت» به معنای چشم‌پوشی از خطاست. این سه مفهوم، مراحل برخورد با خطاهای همسر و فرزند دانسته شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که حتی در صورت اختلاف فکری با آنان نیز باید گذشت و چشم‌پوشی کرد.[۸]ابنعباسشأن نزول آیه را درباره مسلمانانی دانسته است که قصد هجرت از مکه به مدینه داشتند، اما همسران و فرزندانشان مانع آنان شدند. بنابر روایتی دیگر، آیه درباره کسانی نازل شد که خانواده‌شان آنان را از اطاعت خداوند بازمی‌داشتند.[۹]
مال و فرزند به‌عنوان وسیله آزمایش:[۱۰] در آیات ۱۴ و ۱۵، از دشمنی برخی همسران و فرزندان و آزمایش بودن مال و فرزند سخن گفته شده است.[۱۱] فتنه به معنای رنج‌ها و مشکلاتی است که موجب آزمایش انسان می‌شوند.[۱۲] دلبستگی به مال و فرزند نیز ممکن است انسان را از توجه به آخرت بازدارد.[۱۳] علامه طباطبایی آیه را هشداری درباره غفلت از خداوند بر اثر دلبستگی به مال و فرزند دانسته است.[۱۴] از امیرالمؤمنین علی(ع) نیز نقل شده است که باید از فتنه‌های گمراه‌کننده به خداوند پناه برد، نه از اصل آزمایش.[۱۵]
قرض‌الحسنه در آیه ۱۷: در تفاسیر، قرض‌الحسنه در این آیه به انفاق در راه خدا تفسیر شده است.[۱۶] علامه طباطبایی تعبیر قرض دادن به خداوند را برای تشویق مؤمنان به انفاق دانسته است.[۱۷] در تفسیر تسنیم، قرض‌الحسنه مفهومی عام‌تر دارد و هر کار خیری را که برای خدا انجام شود، از عبادت و انفاق تا فعالیت عام‌المنفعه، دربرمی‌گیرد؛ بنابراین، قرض‌الحسنه فقهی نیز از مصادیق آن است.[۱۸]
﴿این [بدفرجامی] از آن روی بود که پیامبرانشان دلایل آشکار برایشان می‌آوردند و[لی] آنان [می]گفتند آیا بشری ما را هدایت می‌کند پس کافر شدند و روی گردانیدند و خدا بی‌نیازی نمود و خدا بی‌نیاز ستوده‌است ٦﴾
﴿کسانی که کفر ورزیدند پنداشتند که هرگز برانگیخته نخواهند شد بگو آری سوگند به پروردگارم حتماً برانگیخته خواهید شد سپس شما را به [حقیقت] آنچه کرده‌اید قطعاً واقف خواهند ساخت و این بر خدا آسان است ٧﴾
﴿روزی که شما را برای روز گردآوری گرد می‌آورد آن [روز] روز حسرت [خوردن] است و هر کس به خدا ایمان آورده و کار شایسته‌ای کرده باشد بدیهایش را از او بسترد و او را در بهشتهایی که از زیر [درختان] آن جویبارها روان است درآورد در آنجا بمانند این است همان کامیابی بزرگ ٩﴾
﴿ای کسانی که ایمان آورده‌اید در حقیقت برخی از همسران شما و فرزندان شما دشمن شمایند از آنان بر حذر باشید و اگر ببخشایید و درگذرید و بیامرزید به راستی خدا آمرزنده مهربان است ١٤﴾
﴿پس تا می‌توانید از خدا پروا بدارید و بشنوید و فرمان ببرید و مالی برای خودتان [در راه خدا] انفاق کنید و کسانی که از خست نفس خویش مصون مانند آنان رستگارانند ١٦﴾
﴿دانای نهان و آشکار [و] ارجمند سنجیده‌کار است ١٨﴾
﴿هر چه در آسمانها و هر چه در زمین است‌خدا را تسبیح می‌گویند او راست فرمانروایی و او راست‌سپاس و او بر هر چیزی تواناست ١ اوست آن کس که شما را آفرید برخی از شما کافرند و برخی مؤمن و خدا به آنچه می‌کنید بیناست ٢ آسمانها و زمین را به حق آفرید و شما را صورت گری کرد و صورت‌هایتان را نیکوآراست و فرجام به سوی اوست ٣ آنچه را که در آسمانها و زمین است می‌داند و آنچه را که پنهان می‌کنید و آنچه را که آشکار می‌دارید [نیز] می‌داند و خدا به راز دل‌ها داناست ٤ آیا خبر کسانی که پیش از این کفر ورزیدند و فرجام بد کارشان را چشیدند و عذاب پر دردی خواهند داشت به شما نرسیده است ٥ این [بدفرجامی] از آن روی بود که پیامبرانشان دلایل آشکار برایشان می‌آوردند و[لی] آنان [می]گفتند آیا بشری ما را هدایت می‌کند پس کافر شدند و روی گردانیدند و خدا بی‌نیازی نمود و خدا بی‌نیاز ستوده‌است ٦ کسانی که کفر ورزیدند پنداشتند که هرگز برانگیخته نخواهند شد بگو آری سوگند به پروردگارم حتماً برانگیخته خواهید شد سپس شما را به [حقیقت] آنچه کرده‌اید قطعاً واقف خواهند ساخت و این بر خدا آسان است ٧ پس به خدا و پیامبر او و آن نوری که ما فرو فرستادیم ایمان آورید و خدا به آنچه می‌کنید آگاه است ٨ روزی که شما را برای روز گردآوری گرد می‌آورد آن [روز] روز حسرت [خوردن] است و هر کس به خدا ایمان آورده و کار شایسته‌ای کرده باشد بدیهایش را از او بسترد و او را در بهشتهایی که از زیر [درختان] آن جویبارها روان است درآورد در آنجا بمانند این است همان کامیابی بزرگ ٩ و کسانی که کفر ورزیده و آیات ما را تکذیب کرده‌اند آنان اهل آتشند [و] در آن ماندگار خواهند بود و چه بد سرانجامی است ١٠ هیچ مصیبتی جز به اذن خدا نرسد و کسی که به خدا بگرود دلش را به راه آورد و خدا[ست که] به هر چیزی داناست ١١ و خدا را فرمان برید و پیامبر [او] را اطاعت نمایید و اگر روی بگردانید بر پیامبر ما فقط پیام‌رسانی آشکار است ١٢ خدا[ست که] جز او معبودی نیست و مؤمنان باید تنها بر خدا اعتماد کنند ١٣ ای کسانی که ایمان آورده‌اید در حقیقت برخی از همسران شما و فرزندان شما دشمن شمایند از آنان بر حذر باشید و اگر ببخشایید و درگذرید و بیامرزید به راستی خدا آمرزنده مهربان است ١٤ اموال شما و فرزندانتان صرفاً [وسیله] آزمایشی [برای شما]یند و خداست که نزد او پاداشی بزرگ است ١٥ پس تا می‌توانید از خدا پروا بدارید و بشنوید و فرمان ببرید و مالی برای خودتان [در راه خدا] انفاق کنید و کسانی که از خست نفس خویش مصون مانند آنان رستگارانند ١٦ اگر خدا را وامی نیکو دهید آن را برای شما دو چندان می‌گرداند و بر شما می‌بخشاید و خدا[ست که] سپاس‌پذیر بردبار است ١٧ دانای نهان و آشکار [و] ارجمند سنجیده‌کار است ١٨﴾
