آیه نسخ
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| نام آیه | آیه نسخ |
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۱۰۶ |
| جزء | ۱ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | طعنه یهود و مشرکان به پیامبر(ص) به دلیل تغییر برخی از احکام شرعی |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | اعتقادی |
| درباره | از بین بردن حکم برخی از احکام به دلیل مصلحت و جایگزینی با حکم دیگر |
| آیات مرتبط | آیه ۱۰۱ سوره نحل |
آیه نَسْخ صدوششمین آیه سوره بقره[۱] است که به موضوع پایان یافتن اعتبار یک حکم و جایگزینی آن با حکمی دیگر اشاره دارد.[۲] به گفته علامه طباطبایی، اصطلاح نسخ، برگرفته از همین آیه است[۳] و معتقد است اگر آیهای از قرآن نسخ شود، حکم شرعی آن مُلغی میشود، اما بلاغت و اعجاز آن باقی خواهد ماند.[۴]
این آیه را دلیلی بر حاکمیت خداوند در تشریع احکام و تشخیص مصالح بندگان شمرده شده است.[۵] مؤمنان نباید در مسئله نسخِ احکام دچار تردید شوند.[۶]
﴿مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ١٠٦﴾ [بقره:106] ﴿هر حکمی را نسخ کنیم یا آن را به [دست] فراموشی بسپاریم بهتر از آن یا مانندش را میآوریم مگر ندانستی که خدا بر هر کاری تواناست ١٠٦﴾
سبب نزول آیه نسخ، طعنه مشرکان و یهودیان به پیامبر(ص) دانسته شده است.[۷] اینان، نسخ و تغییر برخی از احکام مانند تغییر قبله از بیتالمقدس به کعبه را نشانهای از تناقض در آرای پیامبر(ص) میدانستند[۸] و قرآن را نه کلام خدا، بلکه کلام پیامبر معرفی میکردند.[۹]
در خصوص عبارت «بهتر از آن یا مانند آن»، اینگونه برداشت شده است که اگر حکمی نسخ شود، حکم جدید باید برتر از حکم پیشین باشد. اما آیه قرآن امکان آوردن حکمی «مانند» حکم قبلی را نیز مطرح میکند. این موضوع اینگونه تفسیر میشود که حکم جدید، لزوماً برتر از حکم قبلی نیست، بلکه صرفاً متناسب با شرایط و مصالح زمان خود است. ممکن است حکمی در گذشته مفید بوده باشد و با تغییر اوضاع، حکم جدیدی جایگزین شود که یا بهتر است یا حداقل کارایی مشابهی دارد و نیاز فعلی را برطرف میکند.[۱۰]
- نسخ محدود به احکام شرعی نیست و میتواند شامل امور تکوینی نیز باشد.[۱۱]
- آنچه جایگزین میشود از نظر کمال و مصلحت، دارای همان ویژگیهایی است که در منسوخ وجود داشته است.[۱۲]
- تناقض ظاهری میان ناسخ و منسوخ، با در نظر گرفتن مصلحت مشترک یا تغییر مصلحت در طول زمان، برطرف میشود؛ زیرا احکام بر اساس اقتضائات زمانی و مصالح آن دوره تشریع میشوند. این مسئله در مورد پیامبران مختلف و همچنین در مورد احکامی که در زمان یک پیامبر صادر میشوند، صادق است.[۱۳]
پانویس
- ↑ طالقانی، پرتوی از قرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۶۲؛ عفانه، الرای الصواب فی منسوخ الکتاب، ۱۴۱۲ق، ص۱۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۳۴۶-۳۴۷؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۴۹-۲۵۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۴۹-۲۵۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۵۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۳۸۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۳۸۹.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۹۹.
- ↑ مغنیه، الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۱، س۱۷۰؛ واحدی، اسباب نزول القرآن، ۱۴۱۱ق، ص۳۷.
- ↑ طبرانی، تفسیر القرآن العظیم، ۲۰۰۸م، ج۱، ص۲۲۳-۲۲۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۳۹۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۵۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۵۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۵۲-۲۵۳.
منابع
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۴۰۸ق.
- احسانیفر لنگرودی، محمد، «نگاهی نو به آیه نسخ»، در نشریه حدیث اندیشه، شماره ۶، ۱۳۸۷ش.
- بلاغی، محمدجواد، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، قم، نشر وجدانی، بیتا.
- طالقانی، سید محمود، تفسیر پرتوی از قرآن، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۲ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم، اردن، دار الکتاب الثقافی، ۲۰۰۸م.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- عفانه، جواد موسی محمد، الرای الصواب فی منسوخ الکتاب، اردن، دارالبشیر،۱۴۱۲ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۱ش.
- واحدی، علی بن احمد، اسباب نزول القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۱ق.