آیه نسخ
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| نام آیه | آیه نسخ |
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۱۰۶ |
| جزء | ۱ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | طعنه یهود و مشرکان به پیامبر(ص) به دلیل تغییر برخی از احکام شرعی |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | اعتقادی |
| درباره | از بین بردن حکم برخی از احکام به دلیل مصلحت و جایگزینی با حکم دیگر |
| آیات مرتبط | آیه ۱۰۱ سوره نحل |
آیه نَسْخ صدوششمین آیه سوره بقره[۱] که به پایان یافتن زمان عمل به یک حکم و جایگزین شدن آن با آیات دیگر اشاره دارد.[۲] به باور علامه طباطبایی در تفسیر المیزان اصطلاح نسخ، از همین آیه برگرفته شده است[۳] و اگر یک آیه از قرآن نسخ شود، حکم شرعی آن مُلغی میشود، ولی بلاغت و اعجاز آن همچنان باقی است.[۴] آیه نسخ دلیلی بر حاکمیت خداوند در احکام دانسته شده و نیز اینکه او قادر به تشخیص مصالح بندگان است[۵] و مؤمنان نباید در مسئله نسخِ احکام دچار تردید گردند.[۶]
﴿مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ١٠٦﴾ [بقره:106] ﴿هر حکمی را نسخ کنیم یا آن را به [دست] فراموشی بسپاریم بهتر از آن یا مانندش را میآوریم مگر ندانستی که خدا بر هر کاری تواناست ١٠٦﴾
سبب نزول آیه نسخ، طعنه مشرکان و یهودیان به پیامبر(ص) دانسته شده است.[۷] افراد مذکور، نسخ شدن برخی از دستورها و احکام یا تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه را بهمعنای تناقض در آرای پیامبر(ص) میدانستند[۸] و قرآن را نه کلام خدا، بلکه کلام محمد معرفی میکردند. به همین دلیل آیه نسخ در رد ادعای آنان نازل شد.[۹]
چند نکته درباره نسخ در ذیل آیه نسخ، گفته شده است:
- نسخ فقط مربوط به احکام شرعی نیست؛ بلکه در امور تکوینی نیز وجود دارد.[۱۰]
- ناسخ (نسخکننده) آنچه را که منسوخ (نسخشده) از نظر کمال و مصلحت دارا بوده، خواهد داشت.[۱۱]
- تنافی و تناقض ظاهری ناسخ و منسوخ با مصلحت مشترکی که در آن دو است، برطرف میشود؛ زیرا مصلحت ناسخ جایگزین مصلحت منسوخ خواهد شد؛ مثلاً اگر پیامبری از دنیا رفت و پیامبر دیگری مبعوث شد، احکامی که پیامبر جدید میآورد بر طبق مقتضای دوره جدید است و جایگزین احکام گذشته میشود که در زمان خود کارایی داشت. بنابراین تناقضی در میان ناسخ و منسوخ وجود نخواهد داشت. درباره احکام ناسخ و منسوخ که در زمان یک پیامبر صادر میشود نیز تناقضی وجود نخواهد داشت؛ زیرا در یک حکم در زمانی به خاطر مصلحت صادر شده و در زمان دیگر با تغییر مصلحت حکمی جدید صادر خواهد شد.[۱۲]
- درباره واژه «مثلها» در آیه گفته شده که اگر حکمی نسخ و حکم جدیدی جعل شود، باید حکم جدید بهتر باشد؛ اما چرا در آیه گفته شده حکم جدید میتواند مثل حکم قبل باشد؟ آیا این کار لغو نخواهد بود؟ در پاسخ گفته شده ممکن است حکمی برای امروز دارای آثار و فوائدی باشد، ولی با تغییر شرایط دیگر کارایی نخواهد داشت و باید حکم جدیدی جایگزین شود. ازاینرو، این حکم جدید یا باید بهتر از حکم قبل یا حداقل همانند حکم قبل باشد.[۱۳]
پانویس
- ↑ طالقانی، پرتوی از قرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۶۲؛ عفانه، الرای الصواب فی منسوخ الکتاب، ۱۴۱۲ق، ص۱۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۳۴۶-۳۴۷؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۴۹-۲۵۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۴۹-۲۵۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۵۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۳۸۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۳۸۹.
- ↑ ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۹۹.
- ↑ مغنیه، الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۱، س۱۷۰؛ واحدی، اسباب نزول القرآن، ۱۴۱۱ق، ص۳۷.
- ↑ طبرانی، تفسیر القرآن العظیم، ۲۰۰۸م، ج۱، ص۲۲۳-۲۲۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۵۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۵۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۵۲-۲۵۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۳۹۵.
منابع
- ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۴۰۸ق.
- احسانیفر لنگرودی، محمد، «نگاهی نو به آیه نسخ»، در نشریه حدیث اندیشه، شماره ۶، ۱۳۸۷ش.
- بلاغی، محمدجواد، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، قم، نشر وجدانی، بیتا.
- طالقانی، محمود، تفسیر پرتوی از قرآن، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۲ش.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم، اردن، دار الکتاب الثقافی، ۲۰۰۸م.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- عفانه، جواد موسی محمد، الرای الصواب فی منسوخ الکتاب، اردن، دارالبشیر،۱۴۱۲ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۱ش.
- واحدی، علی بن احمد، اسباب نزول القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۱ق.