سوره انسان یا هَلْ أَتَیٰ یا دَهْر هفتادوششمین سوره و از سوره‌های مدنی قرآن است که با ۳۱ آیه در جزء ۲۹ جای دارد. این سوره در ترتیب نزول، نودوهشتمین سوره‌ای است که بر پیامبر(ص) نازل شده است. درباره مدنی یا مکی‌بودن آن اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی مفسران تمام سوره یا بخشی از آن را مدنی و برخی دیگر آن را مکی دانسته‌اند. محتوای سوره انسان، شامل آفرینش و هدایت انسان، ویژگی‌ها و پاداش نیکوکاران، اهمیت قرآن و حاکمیت اراده الهی است.
آیه هشتم سوره انسان، همراه با آیات پیش و پس از آن، به «آیه اطعام» شهرت دارد و بنابر روایات، درباره ایثار امام علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، حسنین(ع) و فضه در بخشیدن افطاری خود به نیازمند، یتیم و اسیرنازل شده است. در آیات ۷ تا ۱۱ نیز ویژگی‌هایی مانند وفای به نذر، اطعام نیازمندان و اخلاص در عمل برای ابرار بیان شده است. شراب طهور در آیه ۲۱ این سوره، به نوشیدنی‌ای تفسیر شده است که آلودگی‌ها و موانع ارتباط انسان با خدا را از میان می‌برد. در روایات، برای تلاوت این سوره پاداش‌هایی مانند ورود به بهشت و همنشینی با پیامبر(ص) و خواصی مانند امنیت در برابر شرور ذکر شده است.
معرفی
سوره انسان با نام‌های «هل أتی» و «دهر» نیز شناخته می‌شود که از واژه‌های به‌کاررفته در آیه نخست آن گرفته شده‌اند.[۱] «ابرار» به معنای نیکان نیز از نام‌های دیگر این سوره است که در آیه پنجم آمده است.[۲] این سوره در ترتیب نزول، نودوهشتمین سوره‌ای است که بر پیامبر(ص)نازل شده و در چینش کنونی مصحف، هفتادوششمین سوره قرآن است.[۳] این سوره در جزء ۲۹ جای دارد.[۴]
درباره مکی یا مدنی بودن سوره انسان اختلاف نظر وجود دارد. به گفته مکارم شیرازی، مفسرانشیعه اتفاق نظر دارند که تمام سوره یا دست‌کم آیاتی که درباره مقام ابرار و اعمال نیک آنان است، در مدینه نازل شده است.[۵] قرطبی، از مفسران اهل سنت، نیز گزارش کرده است که نظر مشهور میان مفسران اهل سنت، مدنی‌بودن این سوره است.[۶] بااین‌حال، برخی مفسران اهل سنت آن را مکی دانسته‌اند[۷] و برخی دیگر، آیات آغازین را مکی و از آیه هشتم تا پایان سوره را مدنی شمرده‌اند.[۸]
تفسیر نمونه، محتوای سوره انسان را در پنج محور کلی دسته‌بندی کرده است: آفرینش انسان از نطفه و هدایت او، همراه با برخورداری از اختیار؛ پاداش ابرار و نیکوکاران، با تأکید بر اهل‌بیت(ع)؛ ویژگی‌های نیکوکاران که آنان را شایسته دریافت پاداش الهی می‌کند؛ اهمیت قرآن، چگونگی اجرای احکام آن و دشواری‌های مسیر خودسازی؛ و حاکمیت مشیت و اراده الهی.[۱۱]
جایگاه اهل‌بیت(ع) در سوره انسان
آیه هشتم سوره انسان، همراه با آیات پیش و پس از آن، به «آیه اطعام» شهرت دارد.[۱۲] به گفته مکارم شیرازی، علمای شیعه اتفاق نظر دارند که این آیه و آیات دیگر سوره درباره سه روز روزه‌گرفتن امام علی(ع)، فاطمه(س)، حسنین(ع) و فضه نازل شده است. آنان در این ماجرا، با وجود گرسنگی، افطاری خود را به درخواست مسکین، یتیم و اسیر به آنان بخشیدند.[۱۳] روایات متعددی این شأن نزول را گزارش کرده‌اند.[۱۴] مکارم شیرازی همچنین با اشاره به روایت ابن‌عباس درباره شأن و فضیلت اهل‌بیت(ع)، که علامه امینی آن را از ۳۴ راوی اهل سنت در کتاب الغدیر نقل کرده است،[۱۵] این روایت را در میان اهل سنت مشهور، بلکه متواتر دانسته است.[۱۶]
آلوسی، از مفسران اهل سنت، با توجه به اینکه سوره انسان را نازل‌شده در شأن و فضیلت پنج‌تن از اهل‌بیت پیامبر(ص)، از جمله حضرت فاطمه(س)، می‌داند، احتمال داده است که نام‌نبردن از حوریان بهشتی در این سوره، به احترام ایشان باشد.[۱۷] علامه طباطبایی نیز نبود اشاره به حوریان بهشتی را، با وجود جایگاه آنان در شمار نعمت‌های بهشت، مؤید حضور زنان در میان ابراری دانسته است که آیات سوره در شأن آنان نازل شده است.[۱۸]
ویژگی‌های ابرار و تفسیر آیات
در آیات ۷ تا ۱۱ سوره انسان، پنج ویژگی برای نیکوکاران بیان شده است: وفای به نذر، ترس از روزی که عذاب آن فراگیر است، اطعام نیازمندان، یتیمان و اسیران با وجود نیاز خود به غذا، انجام این کار تنها برای رضایت خداوند و بدون انتظار پاداش و سپاس از دیگران، و بیم از پروردگار در روز قیامت.[۱۹] آیه هفتم این سوره از آیات‌الاحکام به شمار می‌رود؛ زیرا وفای به نذر را از ویژگی‌های نیکوکاران برمی‌شمارد و از آن، جواز و حتی وجوب وفای به نذر برداشت شده است.[۲۰]
در تفسیر آیه ۲۱، علامه طباطبایی «شراب طهور» را نوشیدنی‌ای دانسته است که هرگونه آلودگی و ناپاکی، از جمله غفلت و دوری از توجه به خدا را از بین می‌برد. به باور او، با نوشیدن این شراب، حجابی میان ابرار و پروردگارشان باقی نمی‌ماند و آنان شایستگی حمد و ستایش خداوند را می‌یابند. وی همچنین نسبت‌دادن مستقیم سیراب‌کردن به خداوند در این آیه را بیانگر برترین نعمت بهشتی می‌داند.[۲۱]
در روایات، پاداش قرائت سوره انسان، ورود به بهشت و بهره‌مندی از حوریان بهشتی[۲۲] و همنشینی با پیامبر(ص) در آخرت بیان شده است.[۲۳] همچنین روایت شده است که امام رضا(ع) در نماز صبح روزهای دوشنبه و پنجشنبه، در رکعت نخست پس از سوره حمد، سوره انسان و در رکعت دوم پس از حمد، سوره غاشیه را قرائت می‌کرد و می‌فرمود هر کس چنین کند، خداوند او را در این دو روز از شرور در امان می‌دارد.[۲۴]
در برخی منابع، خواصی نیز برای قرائت این سوره ذکر شده است؛ از جمله اینکه مداومت بر آن موجب تقویت روح و افزایش توانایی روحی می‌شود[۲۵] و برای تقویت اعصاب و کاهش اضطراب مفید است.[۲۶]
﴿هر که را خواهد به رحمت‌خویش درمی‌آورد و برای ظالمان عذابی پردرد آماده کرده است ٣١﴾
﴿به نام خداوند بخشنده بخشایشگر. آیا زمانی طولانی بر انسان گذشت که چیز قابل ذکری نبود ١ ما انسان را از نطفه مختلطی آفریدیم و او را می‌آزماییم بدین جهت او را شنوا و بینا قرار دادیم ٢ ما راه را به او نشان دادیم خواه شاکر باشد و پذیرا گردد یا ناسپاس ٣ ما برای کافران زنجیرها و غلها و شعله‌های سوزان آتش آماده کرده‌ایم ٤ به یقین ابرار و نیکان از جامی می‌نوشند که با عطر خوشی آمیخته است ٥ چشمه‌ای که بندگان خدا از آن می‌نوشند و [به دلخواه خویش] جاریش می‌کنند ٦ [همان بندگانی که] به نذر خود وفا می‌کردند و از روزی که گزند آن فراگیرنده است می‌ترسیدند ٧ و به [پاس] دوستی [خدا] بینوا و یتیم و اسیر را خوراک می‌دادند ٨ ما برای خشنودی خداست که به شما می‌خورانیم و پاداش و سپاسی از شما نمی‌خواهیم ٩ ما از پروردگارمان از روز عبوسی سخت هراسناکیم ١٠ پس خدا [هم] آنان را از آسیب آن روز نگاه داشت و شادابی و شادمانی به آنان ارزانی داشت ١١ و به [پاس] آنکه صبر کردند بهشت و پرنیان پاداششان داد ١٢ در آن [بهشت] بر تختها[ی خویش] تکیه زنند در آنجا نه آفتابی بینند و نه سرمایی ١٣ و سایه‌ها[ی درختان] به آنان نزدیک است و میوه‌هایش [برای چیدن] رام ١٤ و ظروف سیمین و جامهای بلورین پیرامون آنان گردانده می‌شود ١٥ جامهایی از سیم که درست به اندازه [و با کمال ظرافت] آنها را از کار درآورده‌اند ١٦ و در آنجا از جامی که آمیزه زنجبیل دارد به آنان می‌نوشانند ١٧ از چشمه‌ای در آنجا که سلسبیل نامیده می‌شود ١٨ و بر گرد آنان پسرانی جاودانی می‌گردند چون آنها را ببینی گویی که مرواریدهایی راکنده‌اند ١٩ و چون بدانجا نگری [سرزمینی از] نعمت و کشوری پهناور می‌بینی ٢٠ [بهشتیان را] جامه‌های ابریشمی سبز و دیبای ستبر در بر است و پیرایه آنان دستبندهای سیمین است و پروردگارشان باده‌ای پاک به آنان می‌نوشاند ٢١ این [پاداش] برای شماست و کوشش شما مقبول افتاده است ٢٢ در حقیقت ما قرآن را بر تو به تدریج فرو فرستادیم ٢٣ پس در برابر فرمان پروردگارت شکیبایی کن و از آنان گناهکار یا ناسپاسگزار را فرمان مبر ٢٤ و نام پروردگارت را بامدادان و شامگاهان یاد کن ٢٥ و بخشی از شب را در برابر او سجده کن و شب[های] دراز او را به پاکی بستای ٢٦ اینان دنیای زودگذر را دوست دارند و روزی گرانبار را [به غفلت] پشت‌سر می‌افکنند ٢٧ ماییم که آنان را آفریده و پیوند مفاصل آنها را استوار کرده‌ایم و چون بخواهیم [آنان را] به نظایرشان تبدیل می‌کنیم ٢٨ این [آیات] پندنامه‌ای است تا هر که خواهد راهی به سوی پروردگار خود پیش گیرد ٢٩ و تا خدا نخواهد [شما] نخواهید خواست قطعاً خدا دانای حکیم است ٣٠ هر که را خواهد به رحمت‌خویش درمی‌آورد و برای ظالمان عذابی پردرد آماده کرده است ٣١﴾
آلوسی، محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، تحقیق علی عبدالباری عطیه، گردآوری ابراهیم شمس‌الدین و سناء بزیع شمس‌الدین، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، مصحح: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، مؤسسه بعثه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش/۱۴۱۶ق.
خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تهران، دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، قم: نشر البلاغه، ۱۴۱۵ق.
شیخ صدوق، محمد بن‌علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، دار الشریف الرضی، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
شیخ صدوق، محمد بن علی، مَن لا یَحضَرُهُ الفقیه، تحقیق و تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزهٔ علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر؛ تفسیر القرآن العظیم، اردن-اربد، دار الکتاب الثقافی، چاپ اول، ۲۰۰۸م.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق و مقدمه محمد جواد بلاغی، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر(مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء‌التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
قرطبی، محمد بن محمد، الجامع لاحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
مظاهری، حسین، زندگانی چهارده معصوم علیهم السلام، با تعلیقه ولی فاطمی، تهران، پیام آزادی، ۱۳۷۸ش.
معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، قم، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
