آیه ۵۸ سوره بقره
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۵۸ |
| جزء | ۱ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | اذن ورود بنی‌اسرائیل به سرزمین مقدس |
| آیات مرتبط | آیه ۲۱ سوره مائده |
آیه ۵۸ سوره بقره، به فرمان خداوند به بنی‌اسرائیل برای ورود به قریه‌ای در سرزمین مقدس و بهره‌مندی از نعمتهای آن اشاره دارد. آنان مأمور بودند با خضوع از دری مخصوص وارد شوند و با گفتن «حِطَّة» از خداوند طلب آمرزش کنند. مفسران درباره مصداق قریه و «باب» که در این آیه مطرح شده، دیدگاه‌های مختلفی دارند برخی آن را بر بیت‌المقدس و برخی آن را بر شهر اریحا تطبیق کرده‌اند. در روایات شیعه، اهل‌بیت(ع) به «باب حطه» تشبیه شده‌اند و پیروی از آنان مایه هدایت و آمرزش دانسته شده است. همچنین برخی عالمان شیعه از این آیه وجوب زیارت و آبادانی اماکن مقدس را استنباط کرده‌اند.
اذن و آداب ورود بنی‌اسرائیل به سرزمین مقدس
به گفته مفسران شیعه، آیه ۵۸ سوره بقره به فرمان خداوند به بنی‌اسرائیل برای ورود به سرزمین مقدس پس از پایان دوران آوارگی چهل‌ساله آنان و بهره‌مندی از برکات آن اشاره دارد.[۱] در این آیه، برای ورود به آن سرزمین آدابی نیز بیان شده است؛ از جمله ورود از باب مخصوص، خضوع و شکرگزاری به‌دلیل نجات از سرگردانی[۲] و استغفار و طلب آمرزش.[۳] بنی‌اسرائیل مأمور بودند با گفتن کلمه «حطّه» از خداوند بخواهند گناهانشان را ببخشد و آنان را برای ورود به سرزمین مقدس پاک کند.[۴] خداوند در پایان آیه وعده داده است که به نیکوکاران، افزون بر آمرزش، پاداش بیشتری عطا کند.[۵] آیه بعد نیز به نافرمانی بنی‌اسرائیل از این دستور (طلب آمرزش) اشاره دارد.[۶]
﴿وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ ٥٨﴾ [بقره:58]﴿و [نیز به یادآرید] هنگامی را که گفتیم بدین شهر درآیید و از [نعمتهای] آن هر گونه خواستید فراوان بخورید و سجده کنان از در [بزرگ] درآیید و بگویید [خداوندا] گناهان ما را بریز تا خطاهای شما را ببخشاییم و [پاداش] نیکوکاران را خواهیم افزود ٥٨﴾
مصداق قریه
نام قریه‌ای که بنی‌اسرائیل مأمور به ورود به آن شدند، در آیه ۵۸ نیامده است. دیدگاه مشهور مفسران، که از ابن‌عباس نیز نقل شده، این قریه را بیت‌المقدس می‌داند، هرچند برخی مفسران أریحا را مقصود آیه دانسته‌اند.[۷] به گفته سبزواری، شهر أریحا در نواحی بیت‌المقدس قرار داشته است و از این جهت، این قول در نهایت به قول نخست بازمی‌گردد. او آیه ۲۱ سوره مائده و فرمان خداوند به بنی‌اسرائیل برای ورود به «أرض مقدّس» را نیز مؤید قول مشهور می‌داند.[۸] اما جوادی آملی معتقد است این شهر بخشی از سرزمین مقدس یا شهری دیگر بوده است؛ زیرا بیت‌المقدس پس از حضرت موسی(ع) و در دوران حضرت سلیمان(ع) ساخته شد. با این حال، به نظر او ممکن است آیه درباره بنی‌اسرائیل در زمانی غیر از دوره حضرت موسی(ع) باشد.[۹] او آیه ۲۱ سوره مائده را نیز مربوط به پیش از دوران سرگردانی بنی‌اسرائیل می‌داند.[۱۰]
درباره مقصود از «الباب» نیز دو تفسیر مطرح شده است. برخی مفسران آن را دروازه شهر (قریه) دانسته‌اند و برخی دیگر، آن را درِ مکان عبادی (قُبّه) دانسته‌اند؛ مکانی که در آن زمان قبله‌گاه بنی‌اسرائیل بوده است.[۱۱]
تشبیه اهل‌بیت به باب حطه
در منابع شیعی، اهل‌بیت(ع) به «باب حطه» تشبیه شده‌اند. در روایتی که از پیامبر(ص) نقل شده، امامان اهل‌بیت در میان امت پیامبر به «باب حطّه» تشبیه شده‌اند و برتری آنان بر همه امت در نزد پیروان واقعی پیامبر مورد تأکید قرار گرفته است.[۱۳] در توضیح این تشبیه گفته شده است که همان‌گونه که باب حطه برای بنی‌اسرائیل معیار سنجش اعتقاد و ایمان بود، اهل‌بیت(ع) نیز معیار سنجش ایمان امت پیامبر هستند.[۱۴] ابن‌حجر هیتمی، از عالمان اهل‌سنت در قرن دهم قمری، با نقل حدیث باب حطه معتقد است همان‌گونه که خداوند ورود بنی‌اسرائیل از باب حطه را سبب آمرزش آنان قرار داد، در امت اسلامی نیز مودت اهل‌بیت(ع) سبب آمرزش قرار گرفته است.[۱۵]
کاربرد کلامی و فقهی
محمد سند بحرانی با استناد به مجموعه‌ای از آیات از جمله آیه ۵۸ بقره در بحثی کلامی، وجوب زیارت و آباد نگه‌داشتن اماکن مقدس، مانند قبور اهل‌بیت(ع) را استنباط می‌کند. به نظر او، چون خداوند بخشایش را در گرو ورود به آن سرزمین و طلب آمرزش در آن قرار داده است، زیارت و آبادانی این اماکن نیز لازم است.[۱۶] مکارم شیرازی در تبیین نظام اقتصاد اسلامی، به آزادی اقتصادی و آزادی در مصرف معقول اشاره می‌کند و در این آیه تعبیر کنایی «هر جا خواستید با فراوانی بخورید» را دلیلی بر آزادی و وسعت در مصرف دانسته است.[۱۷]
پانویس
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۵۵۱؛ مجلسی، مرآة العقول، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۵.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۵۶۳ ـ ۵۶۴.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۵.
- ↑ طبرسی، جوامع الجامع، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۰۷؛ حلی، المتشابه من القرآن، ۱۴۳۵ق، ص۳۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۶۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۲۶۹.
- ↑ سبزواری، مواهب الرحمن، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۲۷۸.
- ↑ سبزواری، مواهب الرحمن، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۲۷۸.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۵۵۲.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۵۵۸.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۵.
- ↑ «تعرف على أبواب المسجد الأقصى الـ۱۵»، الجزیره نت.
- ↑ صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۷۴، ح۶ .
- ↑ حسینی میلانی، جواهر الکلام فی معرفة الإمامة والإمام، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۱۶۷.
- ↑ هیتمی، الصواعق المحرقه، مکتبة القاهره، ج۲، ص۱۵۳.
- ↑ سند، بحوث فی القواعد الفقهیه، ۱۴۳۲ق، ج۳، ص۴۰۸-۴۰۹.
- ↑ مکارم شیرازی، دائرة المعارف فقه مقارن، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۲۴۸.
منابع
- «تعرف على أبواب المسجد الأقصى الـ۱۵»، الجزیره نت، تاریخ انتشار: ۲۳ بهمن ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۲۲ شهریور ۱۴۰۵ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج۴، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۸۷ش.
- حسینی میلانی، سیدعلی، جواهر الکلام فی معرفة الإمامة والإمام، قم، مرکز الحقایق الاسلامیه، ۱۳۹۲ش.
- حلی، محمدعلی، المتشابه من القرآن، بیروت، عماد عزیز، ۱۴۳۵ق.
- سبزواری، عبدالأعلی، مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة المنار، ۱۴۱۴ق.
- سند، محمد، بحوث فی القواعد الفقهیه، بیروت، دار المتقین، چاپ دوم، ۱۴۳۲ق.
- صدوق، محمد بن علی، الامالی، تحقیق محمدباقر کمره‌ای، تهران، کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح أخبار آل‌الرسول، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، دائرة المعارف فقه مقارن، قم، مدرسة الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، ۱۴۲۷ق.
- هیتمی، احمد بن محمد، الصواعق المحرقه فی الرد علی أهل البدع و الزندقه، قاهره، مکتبة القاهره، بی‌تا.