آیه ۲۷۹ سوره بقره
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۲۷۹ |
| جزء | ۳ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | رباخواری اعلام جنگ با خدا و پیامبر |
| آیات مرتبط | آیات ربا و آیه ۱۳۰ سوره آلعمران |
آیه ۲۷۹ سوره بقره را از آیات ربا برشمردهاند که رباخواری را بهمنزله جنگ با خدا و رسول او میداند.[۱] این آیه نیز در ادامه چند آیه قبلی همین سوره مرتبط با تحریم رباست. در آیه ۲۷۸ دستور داده شده که مسلمانان مطالبات ربوی گذشته را رها کنند و در این آیه، به عواقب عمل نکردن به این دستور اشاره شده و لحن اندرزگونه آیات قبل به تهدید تغییر یافته است.[۲] در ادامه آیه نیز تأکید دارد که اگر مسلمانان ربا را کنار بگذارند، عدالت اقتضا دارد که تنها اصل سرمایه (و نه سود) به آنان برگردانده شود که در این صورت نه به کسی ظلم کردهاند، چون سود نگرفتهاند و نه به آنها ظلم شده، چون اصل سرمایه خود را دریافت نمودهاند.[۳]
﴿فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ ٢٧٩﴾ [بقره:279]|﴿و اگر (چنین) نکردید، بدانید به جنگ با خدا و فرستاده وی، برخاسته اید؛ و اگر توبه کنید، سرمایههای شما از خودتان است. نه ستم میکنید و نه ستم میبینید ٢٧٩﴾
برخی از مفسران شیعه مطابق این آیه معتقدند که اگر مسلمانان ربا را ترک نکنند، پیامبر اکرم(ص) نیز ناچار است با توسل به جنگ، جلوی آنها را بگیرد؛[۴] چراکه مطابق این آیه، حکومت اسلامی حق دارد با توسل به زور جلوی رباخواری را بگیرد.[۵] مفسران توسل به زور در اجرای احکام الهی را از آیات دیگر قرآن همچون آیه ۹ سوره حجرات نیز استفاده کردهاند.[۶]
مفسران در مورد معنای «فَأذَنوُا» چندین احتمال مطرح کردهاند که مطابق آنها، معنای آیه یا این است که (بدانید) اعلان جنگ با خدا و رسول(ص) کردهاید و یا (به دیگران اعلام کنید) به جنگ با خدا و رسول(ص) رفتهاید.[۷] کلمه «حربٍ» را هم که بدون الف و لام و به صورت نکره آمده، نشانگر اهمیت این جنگ و عظمت گناه رباخواری دانستهاند.[۸]
مکارم شیرازی از مفسران شیعه، فراز «لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُونَ» در این آیه یک شعار اسلامی دانسته شده مبنی بر این که مسلمان نه ظلم میکند و نه زیر بار ظلم میرود؛ چراکه اگر ستمكشی نباشد، ستمگر كمتر پیدا میشود.[۹] علامه طباطبایی نیز معتقد است که این فراز بر ظلم بودن دریافت ربا اشاره دارد.[۱۰]
برخی از فقها با استناد به این آیه، ربا را از گناه کبیره دانستهاند.[۱۱] محسن قرائتی از مفسران شیعه نیز گفته است که این آیه، محارب بودن رباخوار را اثبات میکند؛ زیرا این کار به برهم زدن امنیت اقتصادی جامعه منجر میشود.[۱۲] البته هاشمی شاهرودی از فقهای شیعه معتقد است در اینجا معنای مجازی محاربه اراده شده؛ یعنی چون ربا گناه بسیار بزرگی است، قرآن آن را بهمثابه محاربه قلمداد کرده است.[۱۳]
پانویس
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۶۷۴؛ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۴۲۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۷۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۷۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۶۷۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۷۵.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۴۲۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۷۵.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۴۲۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۷۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۶۷۳؛ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۴۲۲.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۴۲۳؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۷۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۷۷.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۴۲۲.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۱۳۳-۱۳۴؛ مؤمن قمی، کلمات سدیده، جامعه مدرسین، ص۳۷۷.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۴۴۹ و ج۳، ص۷۶.
- ↑ هاشمی شاهرودی، قراءات فقهیه معاصره، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۳۸۷.
منابع
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، ۱۴۱۴ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگى درسهایى از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- مؤمن قمی، محمد، کلمات سدیده فی مسائل جدیده، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بیتا.
- هاشمی شاهرودی، سید محمود، قراءات فقهیه معاصره، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بيت(ع)، ۱۴۲۳ق.