آیه ۴۹ سوره بقره
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۴۹ |
| جزء | ۱ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | ظلم فرعون به بنی اسراییل |
| آیات مرتبط | آیه ۶ سوره ابراهیم، ۱۲۷ سوره اعراف و آیه ۱۴۱ |
آیه ۴۹ سوره بقره یادآور نعمت رهایی بنیاسرائیل از استبداد فرعونیان است؛[۱] دورانی که آنها نه تنها شاهد قتلعام پسران و اسارت دخترانشان بودند، بلکه به عنوان بردگانی بیدفاع در خدمت دستگاه فرعون به کار گرفته میشدند.[۲] مفسران، مخاطب آیه را یهودیانِ معاصر پیامبر(ص) دانستهاند و نجات اجدادشان از ظلم آلفرعون را به منزلهٔ نجات خود آنها تلقی کردهاند.[۳]
﴿وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ ٤٩﴾ [بقره:49]|﴿و [به یاد آرید] آنگاه که شما را از [چنگ] فرعونیان رهانیدیم [آنان] شما را سخت شکنجه میکردند پسران شما را سر میبریدند و زنهایتان را زنده میگذاشتند و در آن [امر بلا و] آزمایش بزرگی از جانب پروردگارتان بود ٤٩﴾
آیه ۴۹ سوره بقره در امتداد آیات پیشین که بر یادآوری نعمتهای الهی و برتری یافتن بنیاسرائیل بر عالمیان اشاره دارد، نعمت آزادی را نخستین مصداق از نعمتهای خداوند به محرومان بنیاسرائیل یادآوری میکند.[۴] مضمون آیه ۴۹ سوره بقره در آیه ۶ سوره ابراهیم، آیه ۱۲۷ و آیه ۱۴۱ سوره اعراف نیز تکرار شده است.[۵] این تکرار را نشاندهنده اهمیت یادآوری نعمت آزادی دانستهاند که هیچ ملتی بدون استقلال و آزادی از چنگال طاغوت، نمیتواند پیشرفت کند.[۶]
در فراز آخر آیه «وَفِي ذَٰلِكُمْ بَلَاءٌ» این اتفاق به عنوان بلا توصیف شده که مفسران آن را به آزمونی دشوار برای بنیاسرائیل، و نیز بهعنوان کیفر الهی در برابر ناسپاسیها و نافرمانیهای پیشین تفسیر کردهاند.[۷] برخی دیگر با نگاهی متفاوت، بلاء را به معنای رهایی از دوران سخت و بهعنوان نعمتی بزرگ دانستهاند.[۸]
در علل این دورانِ رنج، دیدگاههای متعددی ذکر شده است؛ برخی مفسران، کشتار پسران بنیاسرائیل به دستور فرعون را ناشی از خواب او و تعبیر آن مبنی بر تولد پسری از بنیاسرائیل میدانند که تخت پادشاهیاش را نابود میکند.[۹] برخی دیگر علت هراس فرعون را بشارتهای پیشین انبیایی چون حضرت ابراهیم(ع) درباره ظهور حضرت موسی(ع) میدانند که باعث شد تا فرعون در مقام پیشگیری اقدام به چنین ظلمی کند.[۱۰]
جوادی آملی از مفسران شیعه در تفسیر تسنیم با استناد به آیه ۴ سوره قصص و آیه ۲۵ سوره غافر علت قتل فرزندان بنیاسرائیل توسط فرعون را به دو دوره تقسیم میکند: ۱. پیش از تولد موسی(ع) و با هدف تضعیف بنیاسرائیل که پسرانشان را سر میبرید. ۲. پس از تولد موسی(ع) و پیش از قیام ایشان، با هدف مقابله با عظمت و شوکت حق، که پسران مومنانِ به موسی(ع) را به قتل میرساند.[۱۱] به گفته او، آیه مشخص نمیکند که زمان قتل و اسارت، پس از قیام حضرت موسی(ع) بوده یا قبل از تولدش؛ اما مقتضای مقام در آیه، یادآوری نعمتهاست که هر دو مرحله قتل را شامل میشود.[۱۲]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲۴۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲۴۸.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۳۳۷.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۳۳۴.
- ↑ رضایى اصفهانى، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۱، ص۳۷ و ج۷، ص۲۲۷.
- ↑ رضایى اصفهانى، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۱، ص۳۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۲۴۸.
- ↑ ابن قتیبه، تفسیر غریب القرآن، ۱۴۱۱ق، ص۴۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱، ص۲۲۷.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۳، ص۵۰۷.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۳.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ص۳۴۴.
منابع
- ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، تفسیر غریب القرآن، شارح: ابراهيم محمد رمضان، بيروت، دار و مکتبة الهلال، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، اسراء، چاپ پنجم، ۱۳۸۷ش.
- رضایى اصفهانى، محمدعلى، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهاى تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضلالله یزدی طباطبایی، هاشم رسولی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر(مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.