آیه ۶ سوره حمد
 آیه ۶ سوره حمد به خط معلی | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره حمد |
| شماره آیه | ۶ |
| جزء | ۱ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه و مدینه |
| موضوع | اعتقادی |
| درباره | هدایت به صراط مستقیم |
| آیات مرتبط | آیه ۷ سوره حمد |
آیه ۶ سوره حمد تقاضای انسان از خداوند است تا او را از نعمت هدایت به صراط مستقیم بهرهمند سازد. مفسران معانی متعددی برای صراط مستقیم بیان کردهاند، از جمله کتاب خدا، دین اسلام، پیامبر(ص)، ائمه(ع) و آیین خداپرستی. به اعتقاد مفسران، صراط مستقیم دارای مراتب و درجاتی است که همه افراد در پیمودن آن یکسان نیستند. همچنین گفته شده است که رهروان این مسیر بر دیگر انسانها برتری دارند.
واژه «اِهدنا» در این آیه به معانی مختلفی چون ثابتقدم بودن در مسیر حق، پاداش و جزای خیر (بهشت) و دعا برای استمرار هدایت در آینده تفسیر شده است. همچنین هدایت به صراط مستقیم نه تنها به معنای آگاهی، بلکه آگاهی همراه با عمل نیز است.
مفسران بر این باورند که چون همیشه امکان لغزش برای انسان مؤمن وجود دارد و طی کردن مراتب کمال جز با درخواست از خداوند ممکن نیست، بنابراین باید در تمام نمازها از خداوند درخواست هدایت به صراط مستقیم کرد.
پیمودن صراط مستقیم
ششمین آیه سوره حمد را نخستین تقاضای انسان از خدا دانستهاند که پس از اظهار تسلیم در برابر پروردگار و رسیدن به مرحله عبودیت و استعانت از ذات پاک او، نعمت هدایت به صراط مستقیم را از خداوند طلب میکند.[۱]
﴿اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ٦﴾ ﴿ما را به راه راست هدایت فرما ٦﴾
درخواست هدایت به صراط مستقیم یکی از مهمترین دعاهاست که حتی بهترین مخلوقات از آن بینیاز نیستند.[۲] طبق تفسیر راهنما، اگر آیه با «إِیّٰاکَ نَسْتَعِینُ» مرتبط باشد، نشان میدهد که بدون یاری خدا، انسان قادر به یافتن صراط مستقیم نیست. همچنین، اگر با اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ اَلْعٰالَمِینَ[۳] ارتباط داشته باشد، به این معناست که هدف انسان پس از شناخت خدا، سلوک در صراط مستقیم است.[۴] در تفسیر نمونه نیز آمده که انسان مؤمن هر لحظه ممکن است از صراط مستقیم منحرف شود و باید دائماً از خدا خواسته شود که او را در این مسیر حفظ کند و به مراتب بالاتر هدایت کند.[۵] شیخ صدوق در کتاب من لایحضره الفقیه، روایتی از امام رضا(ع) ذیل آیه ۶ سوره حمد آورده است که آن امام، «اِهْدِنَا اَلصِّرٰاطَ اَلْمُسْتَقِیمَ» را درخواست هدایت از خدا بهسوی دین او و چنگزدن به حبلالله و طلب کردن هرچه بیشتر معرفت پروردگار دانسته است.[۶]
منظور از هدایت
شیخ طبرسی در مجمع البیان سه معنی برای «اهدنا» ارائه کرده است: ثابتقدم بودن بر دین[۷] پاداش و جزای خیر[۸] برای استمرار هدایت در آینده[۹] محمدجواد مَغنیه در تفسیر الکاشف هدایت را آگاهی همراه با عمل میداند و آن را بالاترین نعمت میشمارد.[۱۰] علامه طباطبایی نیز هدایت را کاری از خدا میداند که از طریق اسباب به بندگان ارزانی میشود.[۱۱]
صراط مستقیم چیست؟
مفسران درباره چیستی صراط مستقیم در آیه ۶ سوره حمد چندین دیدگاه ارائه کردهاند:
به گفته طبرسی، برخی مفسران با استناد به روایات از پیامبر(ص) و امام علی(ع) و همچنین ابنمسعود، صراط مستقیم را کتاب خدا دانستهاند. همچنین از جابر بن عبدالله و ابنعباس نقل میکند که صراط مستقیم دین اسلام است و اینکه در روایات شیعی، صراط به پیامبر(ص) و امامان(ع) اطلاق شده است. طبرسی در نهایت معتقد است که صراط مستقیم معنای عام دارد و همه این موارد از مصادیق آن هستند.[۱۲]
علامه طباطبایی معتقد است که همه موجودات عالم مسیرهایی برای حرکت به سمت خدا دارند که گاهی نزدیک و گاهی دور است. این مسیرها با کمال یا نقصانی که دارند، شعبهای از صراط مستقیم هستند. اما صراط مستقیم بهدلیل مزیت خاص خود، انسان را بدون هیچ قید و شرطی به سوی خدا هدایت میکند.[۱۳]
ناصر مکارم شیرازی صراط مستقیم را آیین خداپرستی و پایبندی به دستورات خدا (اعتقاد و عمل) میداند و معتقد است که راه مستقیم تنها یک راه بیشتر نیست و تمام ادیان الهی به همین یک راه دعوت کردهاند.[۱۴] همچنین با توجه به آیات قبلی سوره حمد، ایمان به خدا و صفات او را همان صراط مستقیم میداند.[۱۵]
در برخی روایات، صراط مستقیم به مصادیق خاصی تطبیق شده است. در یک روایت، صراط مستقیم را صراط انبیا(ع) دانستهاند.[۱۶] در روایت دیگر، آن را به امام علی(ع) نسبت دادهاند[۱۷] و در روایتی دیگر به طریق و شناخت امام تأویل شده است.[۱۸]
تفاوت درجات صراط مستقیم
مفسران معتقدند صراط مستقیم دارای مراتب و درجات مختلف است و انسان باید از خدا بخواهد او را به درجات بالاتر هدایت کند.[۱۹] علامه طباطبایی نیز بر این باور است که صراط مستقیم برتر از دیگر راههاست و کسانی که در این راه هستند، از دیگران برترند. به گفته او خدا امور اصحاب صراط مستقیم را خود بهعهده گرفته خداوند هدایت مردم را به دست آنان سپرده است.[۲۰]
چرایی دعای همیشگی برای هدایت به صراط مستقیم
در برخی تفاسیر، ذیل آیه ۶ سوره حمد، این سوال مطرح میشود که با وجود ایمان مؤمنان، چرا دائماً از خدا هدایت میخواهند.[۲۱] در پاسخ به این سؤال گفته شده است که اولاً انسان همیشه در معرض لغزش است و باید دائماً خود را در اختیار خدا قرار دهد تا در مسیر صحیح ثابت بماند. ثانیاً هدایت یک فرآیند تکاملی است که انسان باید به تدریج در آن پیش برود و همواره نیاز به هدایت الهی دارد. در مورد پیامبر(ص) و امامان(ع) نیز چون کمال مطلق از آن خداست و همه موجودات در مسیر تکامل هستند، آنها نیز همیشه از خدا خواستهاند که به درجات بالاتری از کمال برسند.[۲۲] علامه طباطبایی هم اشاره کردهاند که صراط مستقیم در مراتب مختلف وجود دارد و درخواست هدایت به معنای جستجوی راهی بالاتر و ایمانی کاملتر است.[۲۳]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۵.
- ↑ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۱۷؛ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۶.
- ↑ سوره حمد، آیه ۲.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۶-۳۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۵.
- ↑ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۱۰.
- ↑ سوره محمد، آیه ۱۷.
- ↑ سوره یونس، آیه ۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۰۴.
- ↑ مغنیه، الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۳۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۰۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۸-۳۳.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۸-۵۱.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۶-۳۷.
- ↑ عیاشی، تفسیر عیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۲۲.
- ↑ بحرانی، البرهان، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۱۱۴.
- ↑ حویزی، نورالثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۶؛ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۶-۳۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۵؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۶-۴۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۵.
منابع
- قرآن کریم
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، موسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۵ق.
- حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، مصحح سید هاشم رسولی محلاتی، قم، نشر اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه، قم، نشر فرهنگ اسلامی، ۱۴۰۶ق.
- صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، مصحح علیاکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۸ق.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، مصحح سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، المطبعة العلمیة، ۱۳۸۰ق.
- مغنیه، محمدجواد، الکاشف فی تفسیر القرآن، تهران، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
- هاشمی رفسنجانی، علیاکبر، تفسیر راهنما، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.