آیه ۱۱۸ سوره آلعمران
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | آل عمران |
| شماره آیه | ۱۱۸ |
| جزء | ۴ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | ارتباط گرفتن برخی از مسلمانان با یهودیان یا منافقان |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | هشدار نسبت به ارتباط نزدیک با بیگانگان و آسیب دیدن جامعه اسلامی از این طریق |
| آیات مرتبط | ۵۲ مائده و ۱۶ توبه |
آیه ۱۱۸ سوره آلعمران مسلمانان را از برقراری رابطه صمیمانه با غیرمسلمانان و منافقان بازمیدارد تا انسجام جامعه اسلامی حفظ شود. این آیه با اشاره به دشمنی آشکار و پنهان آنان، مسلمانان را به هوشیاری و عدم افشای اسرار جامعه نزد غیرمسلمانان تشویق میکند. شأن نزول آیه به روابط برخی مسلمانان با یهودیان و منافقان مدینه مربوط است که باعث افشای مسائل داخلی مسلمانان میشد.
برخی مفسران این آیه را نشاندهنده راهبرد کلی جامعه اسلامی در سیاست خارجی و روابط بینالمللی میدانند. فقیهان شیعه با استناد به این آیه، معتقدند که عامل زکات، کاتب قاضی، وصی و فرستاده در جنگ باید مسلمان باشند.
هشدار درباره دوستی با غیرمؤمنان
آیه ۱۱۸ آلعمران به مسلمانان درباره دوستی با بیگانگان و منافقان هشدار میدهد و بر حفظ انسجام جامعه تأکید میکند.[۱] این آیه با آیاتی که بر حفظ وحدت مسلمانان و مقابله با منافقان تأکید دارند، همچون آیات ۵۲ سوره مائده و ۱۶ سوره توبه مرتبط است.[۲] به گفته علامه طباطبایی مفسر شیعه، واژه «بطانة» به معنای دوست صمیمی یا مشاور خصوصی است و نشان میدهد مسلمانان نباید با کسانی که نسبت به جامعه اسلامی نیت سوء دارند، رابطه نزدیک برقرار کنند.[۳] همچنین خدا در پایان آیه، با اشاره به آشکارشدن ویژگیهای دشمن، مؤمنان را به استفاده از عقل در مواجهه با دشمنان توصیه میکند.[۴]
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا بِطَانَةً مِنْ دُونِكُمْ لَا يَأْلُونَكُمْ خَبَالًا وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضَاءُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَمَا تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ قَدْ بَيَّنَّا لَكُمُ الْآيَاتِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ ١١٨﴾ [آل عمران:118]|﴿ای کسانی که ایمان آوردهاید از غیر خودتان [دوست و] همراز مگیرید [آنان] از هیچ نابکاری در حق شما کوتاهی نمیورزند آرزو دارند که در رنج بیفتید دشمنی از لحن و سخنشان آشکار است و آنچه سینههایشان نهان میدارد بزرگتر است در حقیقت ما نشانه ها[ی دشمنی آنان] را برای شما بیان کردیم اگر تعقل کنید ١١٨﴾
چرایی نهی از دوستی با غیرمؤمنان
در تفسیر تسنیم دلایلی درباره نهی از دوستی با غیرمؤمنان بیان شده است:
- آنان در پی فساد و نابودی جامعه اسلامی هستند.
- دوست دارند مسلمانان در رنج و عذاب بیفتند.
- دشمنی و کینهتوزی آنان حتی از ظاهر کلامشان پیداست.
- آنچه در دل دارند، خطرناکتر از ظاهر است.[۵]
استنباطهای فقهی و راهبردی
فقیهان شیعه از آیه ۱۱۸ سوره آلعمران در استنباط برخی احکام استفاده کردهاند:
- مؤمنان نباید کافران را بهعنوان دوست و یاور خود برگزینند و یا از آنان کمک بگیرند.[۶]
تعیین راهبرد برای روابط بینالمللی جامعه اسلامی
حسینعلی منتظری (درگذشت: ۱۳۸۸ش) در کتاب دراسات فی ولایة الفقیه، این آیه را نشانگر راهبرد کلی حاکم اسلامی در سیاست خارجی و روابط بینالمللی میداند؛[۱۱] بر اساس آن، حاکم باید حقوق دیگران را نقض نکند و همزمان از احاطه سیاسی، اقتصادی یا فرهنگی دیگران بر مسلمانان جلوگیری کند.[۱۲] همچنین به گفته عبدالله جوادی آملی، رابطه هوشیارانه با غیرمسلمانان مانعی ندارد، اما ولایت و دوستی آنان پذیرفتنی نیست.[۱۳] محمد صادقی تهرانی نیز این آیه را دلیل ضرورت حفظ استقلال فکری و اجتماعی مسلمانان میداند، زیرا روابط صمیمی با دشمنان میتواند زمینه نفوذ آنان در تصمیمگیریها و مواجه شدن جامعه اسلامی با خطرات جدی را فراهم کند.[۱۴]
شأن نزول
شیخ طوسی (درگذشت: ۴۶۰ق) نقل کرده است که گروهی از مؤمنان در دوران جاهلیت با برخی مشرکان، یهود و منافقان روابط دوستانه داشتند و از قطع ارتباط با آنان نگران بودند. با نزول این آیه، مسلمانان از این دوستی منع شدند.[۱۵] به نقل از مجاهد بن جبر (درگذشت: ۱۰۴ق)، این آیه درباره منافقانِ مدینه نازل شده است.[۱۶]
تفسیر نمونه معاشرت با یهودیان را بهسبب قرابت، همسایگی، حق رضاع یا پیمان پیشین دانسته است.[۱۷] مفسران با استناد به روایات معتقدند حکم آن عام است و در هیچ زمانی نباید زمینه آسیب به جامعه اسلامی فراهم شود.[۱۸]
پانویس
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۵، ص۴۲۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۶۶.
- ↑ نگاه کنید به: جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۵، ص۴۳۰-۴۳۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج، ص۳۸۶-۳۸۷.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۵۹۱.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۵، ص۴۳۲-۴۳۳.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۲۰، ص۳۷۰.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۵، ص۲۷۷.
- ↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۹۲-۹۳.
- ↑ بروجردی، تقریرات ثلاثة، ۱۴۱۳ق، ص۹۰-۹۱.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۸، ص۱۱۳.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۱۹.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۲۱.
- ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۵، ص۴۲۶.
- ↑ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۳۵۲-۳۵۳.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۲، ص۵۷۰.
- ↑ قرشی مخزومی، تفسیر مجاهد، ۱۴۱۰ق، ص۲۵۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۶۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۵، ص۴۴۳؛ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۳۵۲-۳۵۳.
منابع
- ابنعباس، عبدالله بن عباس، تنویر المقباس من تفسیر إبن عباس، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۲۵ق.
- بروجردی، حسین، تقریرات ثلاثة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
- جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت علیهم السلام، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (علیهم السلام)، ۱۴۲۳ق.
- جوادی آملی، عبدالله، تسنیم: تفسیر قرآن کریم، قم، اسراء، ۱۳۸۸ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیة، تهران، مکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ق.
- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن، بیروت، الاعلمی فی المطبوعات، ۱۴۰۶ق
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، الاعلمی فی المطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، ۱۴۱۴ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۸ش.
- قرشی مخزومی، مجاهد بن جبر، تفسیر مجاهد، مصر، دارالفکر الاسلامی الحدیثة، ۱۴۱۰ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة، قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، ۱۴۰۹ق.