آیه ۱۹۶ سوره بقره
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۱۹۶ |
| جزء | ۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | احکام حج |
| آیات مرتبط | ۱۹۷، ۱۹۸، ۱۹۹، ۲۰۰، ۲۰۱، ۲۰۲ و ۲۰۳ سوره بقره |
آیه ۱۹۶ سوره بقره به احکامی مانند وجوب اتمام حج و عمره، حکم محصور در حج، تراشیدن سر و احکام مرتبط با حج تمتع از جمله احکام کسی که ادامه حج برایش ممکن نیست، قربانی و جبران تخلفات در مناسک حج میپردازد.[۱] این آیه ضمن تأکید بر رعایت تقوا، نسبت به ایجاد بدعت در مناسک حج هشدار میدهد.[۲]
به گزارش تفسیر نمونه، زمان نزول آیه را سال ششم هجری قمری و همزمان با صلح حدیبیه و یا آخرین حج پیامبر(ص) (۱۰ق) دانسته شده است.[۳] براساس گزارش شیخ صدوق (درگذشت: ۳۸۱ق)، در حجةالوداع و پس از بیان احکام حج، یکی از صحابه پیامبر(ص) به حکم خارج شدن از احرام در حج تمتع اعتراض کرد و پیامبر(ص) از ایمان نیاوردن او به این حکم خبر داد.[۴] مطابق برخی منابع حدیثی، معترض، عمر بن خطاب بود.[۵] همچنین در منابع اهلسنت، از عمر بن خطاب نقل شده است که متعه حج و ازدواج موقت را در زمان پیامبر حلال میدانسته با این حال خود آن دو را ممنوع و برای انجامشان مجازات تعیین کرده است.[۶]
﴿وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ ١٩٦﴾ [بقره:196]|﴿و برای خدا حج و عمره را به پایان رسانید و اگر [به علت موانعی] بازداشته شدید آنچه از قربانی میسر است [قربانی کنید] و تا قربانی به قربانگاه نرسیده سر خود را متراشید و هر کس از شما بیمار باشد یا در سر ناراحتیی داشته باشد [و ناچار شود در احرام سر بتراشد] به کفاره [آن باید] روزه ای بدارد یا صدقه ای دهد یا قربانیی بکند و چون ایمنی یافتید پس هر کس از [اعمال] عمره به حج پرداخت [باید] آنچه از قربانی میسر است [قربانی کند] و آن کس که [قربانی] نیافت [باید] در هنگام حجسه روز روزه [بدارد] و چون برگشتید هفت [روز دیگر روزه بدارید] این ده [روز] تمام است این [حج تمتع] برای کسی است که اهل مسجد الحرام [=مکه] نباشد و از خدا بترسید و بدانید که خدا سخت کیفر است ١٩٦﴾
جوادی آملی، مفسر شیعه، آیات ۱۹۶ تا ۲۰۳ سوره بقره را بیانکننده خطوط کلی احکام حج دانسته است.[۷] فقیهان از آیه ۱۹۶ بقره احکام متعددی استنباط کردهاند، از جمله:
- وجوب اتمام حج و عمره: واژه «وَأَتِمُّوا» بر لزوم کامل کردن مناسک حج و عمره دلالت دارد.[۸] علامه حلی (درگذشت: ۷۲۶ق) این نظر را به همه فقهاء نسبت داده است.[۹] ابنادریس حلی (درگذشت: ۵۹۸ق) اتمام را به معنای اقامه حج دانسته است.[۱۰]
- احکام اِحصار: شخصی که به سبب بیماری یا موانعی مانند وجود دشمن از ادمه حج باز میماند، باید قربانی کند.[۱۱] برخی بر این باورند افراد محصور باید قربانی را در محل حصر ذبح کنند و برخی دیگر ارسال آن را به قربانگاه لازم دانستهاند. به گفته شیخ طوسی[۱۲] و طبرسی[۱۳] در صورت بیماری، قربانی ارسال میشود و در صورت وجود دشمن، در همان محل ذبح میگردد.
- زمان تراشیدن سر: آیه از تراشیدن سر پیش از رسیدن قربانی به محل ذبح نهی میکند.[۱۴] برخی مفسران این حکم را مخصوص محصوران و برخی شامل همه حاجیان دانستهاند که در تفسیر نمونه دیدگاه دوم جامعتر شمرده شده است.[۱۵]
کفاره تراشیدن زودهنگام سر،[۱۶] وجوب قربانی در حج تمتع،[۱۷] جایگزین قربانی،[۱۸] تفاوت احکام حجِ ساکنانِ مکه وغیرمکه (با فاصله ۴۸ میل یا بیشتر)،[۱۹] نیز از دیگر مباحث فقهی مطرحشده ذیل این آیه است.
پانویس
- ↑ ایروانی، دروس تمهیدیه، ۱۳۸۶ش، ص۲۰۳-۲۰۵.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۷۸؛ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۱۰، ص۵۸؛ صادقی تهرانی، الفرقان، ۱۴۰۶ق، ج۳، ص۱۵۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۱-۴۲.
- ↑ شیخ صدوق، علل الشرایع، مکتبة الداوری، ج۲، ص۴۱۲-۴۱۳.
- ↑ نگاه کنید به: قطبالدین راوندی، فقه القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۲۶۶-۲۶۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابنانس، موطأ مالک، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۱۷۱؛ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۲۱ق، ج۱، ص۴۳۷؛ ابنحزم، المحلی بالآثار، دار الفکر، ج۵، ص۹۷؛ ماوردی، الحاوی الکبیر، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۳۲۸؛ سرخسی، اصول السرخسی، دار المعرفه، ج۲، ص۶.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۷ش، ج۱۰، ص۳۰.
- ↑ فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۲۷۲.
- ↑ علامه حلی، منتهی المطلب، ۱۴۱۲ق، ج۱۲، ص۳۹۶.
- ↑ ابنادریس حلی، موسوعة ابنادریس الحلی، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۸۲.
- ↑ فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۲۸۷-۲۸۸.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۲، ص۱۵۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۵۱۹.
- ↑ فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۲۸۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۳-۴۴.
- ↑ مقدس اردبیلی، زبدة البیان، مکتبة المرتضویة، ص۲۵۴-۲۵۷.
- ↑ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۰ق، ص۵۷۱.
- ↑ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۰ق، ص۵۷۱؛ ابنحیون، دعائم الاسلام، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۳۱۸.
- ↑ آبی، کشف الرموز، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۳۳۷.
منابع
- آبی، حسن بن ابیطالب، کشف الرموز فی شرح المختصر النافع، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۸ق.
- ابنادریس حلی، محمد بن احمد، موسوعة ابنادریس الحلی، قم، دلیل ما، ۱۳۸۷ش.
- ابنانس، مالک، موطأ مالک، ابوظبی، مؤسسة زايد بن سلطان، ۱۴۲۵ق.
- ابنحزم، علی بن احمد، المحلی بالآثار، بیروت، دار الفکر، بیتا.
- ابنحنبل، احمد، مسند احمد، بیروت، مؤسسة الرساله، ۱۴۲۱ق.
- ابنحیون، نعمان بن محمد، دعائم الاسلام و ذِکرُ الحَلالِ و الحَرامِ و القَضایا و الاحکام، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، ۱۳۸۳ق.
- ایروانی، محمدباقر، دروس تمهیدیه فی تفسیر آیات الاحکام، دارالفقه للطباعة والنشر، ۱۳۸۶ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، اسراء، ۱۳۸۷ش.
- سرخسی، محمد بن احمد، اصول السرخسی، بیروت، دار المعرفه، بیتا.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، قم، مکتبة الداوری، بیتا.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، المقنعة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۰ق.
- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة، بیروت، الأعلمی فی المطبوعات، ۱۴۰۶ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۸ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد، آستانة الرضویة المقدسة. مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۱۲ق.
- علامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، الأعلمی فی المطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۳ش.
- قطبالدین راوندی، سعید بن هبةالله، فقه القرآن، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۵ق.
- ماوردی، علی بن محمد، الحاوی الکبیر، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۹ق.
- مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، زبدة البیان فی أحکام القرآن، تهران، مکتبة المرتضویة، بیتا.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چاپ سی و دوم، ۱۳۷۴ش.