سوره مُمتَحِنه، شصتمین سوره قرآن و از سوره‌های مدنی است که ۱۳ آیه دارد و در جزء ۲۸ جای گرفته است. این سوره در ترتیب نزول، نودویکمین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) است و از سوره‌های مفصلات به شمار می‌رود. نام آن به دو صورت «مُمتَحِنه» و «مُمتَحَنه» خوانده شده است که به موضوع آزمودن ایمان زنان مهاجر در آیه دهم اشاره دارد. «سوره امتحان» و «سوره مودّت» نیز از نامهای دیگر آن است.
در روایاتی از امام سجاد(ع) و پیامبر(ص)، برای قرائت سوره ممتحنه فضیلت‌هایی مانند آمادگی قلب برای ایمان، نورانیت چشم، مصونیت از فقر و بیماری و برخورداری از پاداش شهید بیان شده است.
معرفی
نام سوره ممتحنه به دو صورت «مُمتَحِنه» و «مُمتَحَنه» خوانده شده است؛[۱] این نام به آیه دهم سوره اشاره دارد که در آن، پیامبر(ص) مأمور شده است ایمان زنانی را که از مکه به مدینه هجرت کرده‌اند، بیازماید تا انگیزه آنان از هجرت روشن شود.[۲] «سوره امتحان»[۳] و «سوره مودّت»[۴] از دیگر نامهای این سوره‌اند..[۵]
سوره ممتحنه از سوره‌های مدنی است و در ترتیب نزول، نودویکمین سوره‌ای است که بر پیامبر(ص) نازل شده است. این سوره در ترتیب کنونی مصحف، شصتمین سوره قرآن است و در جزء ۲۸ جای دارد.[۶]
سوره ممتحنه ۱۳ آیه، ۳۵۲ کلمه و ۱۵۶۰ حرف دارد. این سوره از مفصلات، یعنی سوره‌هایی با آیات کوتاه، به شمار می‌رود و از نظر حجم، حدود یک‌چهارم حزب قرآن را دربرمی‌گیرد.[۷]
محتوا
از موضوعات سوره ممتحنه، رابطه و دوستی مؤمنان با کافران و نهی از دوستی با آنان در آیات آغازین و پایانی سوره است.[۸] آزمودن ایمان زنانی که از مکه به مدینه هجرت کرده‌اند،[۹] الگو قرار دادن حضرت ابراهیم(ع) در بیزاری از بت‌پرستی و درخواست آمرزش برای پدرش آزر نیز از دیگر موضوعات این سوره است. همچنین، در آیات آغازین سوره به دوستی‌ها و پیمان‌هایی اشاره شده است که موجب وابستگی انسان می‌شوند.[۱۰]
شأن نزول
در منابع تفسیری، برای آیات آغازین سوره ممتحنه و آیه ۱۰ آن، دو شأن نزول نقل شده است. در شأن نزول آیات آغازین آمده است که حاطب بن ابی‌بلتعه، پیش از فتح مکه، نامهای را به‌وسیله زنی به نام ساره به مکه فرستاد تا مشرکان را از تصمیم پیامبر(ص) آگاه کند و از این طریق، حمایت آنان را از خانواده‌اش جلب کند. پیامبر(ص) از این ماجرا آگاه شد و امام علی(ع)، زبیر و مقداد را برای بازداشت آن زن فرستادند.[۱۱] آنان نامه را از میان موهای ساره یافتند. حاطب نیز در پاسخ به پیامبر(ص)، هدف خود از این کار را حمایت از خانواده‌اش عنوان کرد. پس از این واقعه، آیات آغازین سوره نازل شد و مسلمانان را از دوستی با مشرکان نهی کرد.[۱۲]
در شأن نزول آیه ۱۰ آمده است که پس از صلح حدیبیه، زنی به نام سبیعه دختر حارث از مکه به مدینه هجرت کرد. در پی این واقعه، آیات ۱۰ تا ۱۲ نازل شد و پیامبر(ص) از او خواست سوگند یاد کند که انگیزه‌اش از هجرت، ایمان آوردن و دوری از کفر بوده است.[۱۳]
از امام سجاد(ع) نقل شده است که قرائت سوره ممتحنه در نمازهای واجب و مستحب، موجب آمادگی قلب برای ایمان، نورانیت چشم و مصونیت قاری و فرزندان او از فقر و بیماری جنون می‌شود.[۱۴] همچنین، از پیامبر(ص) روایت شده است که فرشتگان برای قاری این سوره درود می‌فرستند و طلب آمرزش می‌کنند و اگر در همان روز از دنیا برود، پاداش شهید را دارد؛ همچنین، مؤمنان در روز قیامت از او شفاعت می‌کنند.[۱۵]
﴿ای کسانی که ایمان آورده‌اید دشمن من و دشمن خودتان را به دوستی برمگیرید [به طوری] که با آنها اظهار دوستی کنید و حال آنکه قطعاً به آن حقیقت که برای شما آمده کافرند [و] پیامبر [خدا] و شما را [از مکه] بیرون می‌کنند که [چرا] به خدا پروردگارتان ایمان آورده‌اید اگر برای جهاد در راه من و طلب خشنودی من بیرون آمده‌اید [شما] پنهانی با آنان رابطه دوستی برقرار می‌کنید در حالی که من به آنچه پنهان داشتید و آنچه آشکار نمودید داناترم و هر کس از شما چنین کند قطعاً از راه درست منحرف گردیده است ١﴾
﴿قطعا برای شما در [پیروی از] ابراهیم و کسانی که با اویند سرمشقی نیکوست آنگاه که به قوم خود گفتند ما از شما و از آنچه به جای خدا می‌پرستید بیزاریم به شما کفر می‌ورزیم و میان ما و شما دشمنی و کینه همیشگی پدیدار شده تا وقتی که فقط به خدا ایمان آورید جز [در] سخن ابراهیم [که] به [نا]پدر[ی] خود [گفت] حتما برای تو آمرزش خواهم خواست با آنکه در برابر خدا اختیار چیزی را برای تو ندارم ای پروردگار ما بر تو اعتماد کردیم و به سوی تو بازگشتیم و فرجام به سوی توست ٤﴾
﴿قطعا برای شما در [پیروی از] آنان سرمشقی نیکوست [یعنی] برای کسی که به خدا و روز بازپسین امید می‌بندد و هر کس روی برتابد [بداند که] خدا همان بی‌نیاز ستوده[صفات] است ٦﴾
﴿[اما] خدا شما را از کسانی که در [کار] دین با شما نجنگیده و شما را از دیارتان بیرون نکرده‌اند بازنمی‌دارد که با آنان نیکی کنید و با ایشان عدالت ورزید زیرا خدا دادگران را دوست می‌دارد ٨﴾
﴿فقط خدا شما را از دوستی با کسانی بازمی‌دارد که در [کار] دین با شما جنگ کرده و شما را از خانه‌هایتان بیرون رانده و در بیرون‌راندنتان با یکدیگر همپشتی کرده‌اند و هر کس آنان را به دوستی گیرد آنان همان ستمگرانند ٩﴾
﴿ای کسانی که ایمان آورده‌اید چون زنان با ایمان مهاجر نزد شما آیند آنان را بیازمایید خدا به ایمان آنان داناتر است پس اگر آنان را باایمان تشخیص دادید دیگر ایشان را به سوی کافران بازنگردانید نه آن زنان بر ایشان حلالند و نه آن [مردان] بر این زنان حلال و هر چه خرج [این زنان] کرده‌اند به [شوهران] آنها بدهید و بر شما گناهی نیست که در صورتی که م هرشان را به آنان بدهید با ایشان ازدواج کنید و به پیوندهای قبلی کافران متمسک نشوید [و پایبند نباشید] و آنچه را شما [برای زنان مرتد و فراری خود که به کفار پناهنده شده‌اند] خرج کرده‌اید [از کافران] مطالبه کنید و آنها هم باید آنچه را خرج کرده‌اند [از شما] مطالبه کنند این حکم خداست [که] میان شما داوری می‌کند و خدا دانای حکیم است ١٠﴾
﴿و در صورتی که [زنی] از همسران شما به سوی کفار رفت [و کفار مهر مورد مطالبه شما را ندادند] و شما غنیمت‌یافتید پس به کسانی که همسرانشان رفته‌اند معادل آنچه خرج کرده‌اند بدهید و از آن خدایی که به او ایمان دارید بترسید ١١﴾
﴿ای پیامبر چون زنان باایمان نزد تو آیند که [با این شرط] با تو بیعت کنند که چیزی را با خدا شریک نسازند و دزدی نکنند و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند و بچه‌های حرامزاده پیش دست و پای خود را با بهتان [و حیله] به شوهر نبندند و در [کار] نیک از تو نافرمانی نکنند با آنان بیعت کن و از خدا برای آنان آمرزش بخواه زیرا خداوند آمرزنده مهربان است ١٢﴾
﴿ای کسانی که ایمان آورده‌اید مردمی را که خدا بر آنان خشم رانده به دوستی مگیرید آنها واقعا از آخرت سلب امید کرده‌اند همان گونه که کافران اهل گور قطع امید نموده‌اند ١٣﴾
﴿ای کسانی که ایمان آورده‌اید دشمن من و دشمن خودتان را به دوستی برمگیرید [به طوری] که با آنها اظهار دوستی کنید و حال آنکه قطعاً به آن حقیقت که برای شما آمده کافرند [و] پیامبر [خدا] و شما را [از مکه] بیرون می‌کنند که [چرا] به خدا پروردگارتان ایمان آورده‌اید اگر برای جهاد در راه من و طلب خشنودی من بیرون آمده‌اید [شما] پنهانی با آنان رابطه دوستی برقرار می‌کنید در حالی که من به آنچه پنهان داشتید و آنچه آشکار نمودید داناترم و هر کس از شما چنین کند قطعاً از راه درست منحرف گردیده است ١ اگر بر شما دست‌یابند دشمن شما باشند و بر شما به بدی دست و زبان بگشایند و آرزو دارند که کافر شوید ٢ روز قیامت نه خویشان شما و نه فرزندانتان هرگز به شما سود نمی‌رسانند [خدا] میانتان فیصله می‌دهد و خدا به آنچه انجام می‌دهید بیناست ٣ قطعا برای شما در [پیروی از] ابراهیم و کسانی که با اویند سرمشقی نیکوست آنگاه که به قوم خود گفتند ما از شما و از آنچه به جای خدا می‌پرستید بیزاریم به شما کفر می‌ورزیم و میان ما و شما دشمنی و کینه همیشگی پدیدار شده تا وقتی که فقط به خدا ایمان آورید جز [در] سخن ابراهیم [که] به [نا]پدر[ی] خود [گفت] حتما برای تو آمرزش خواهم خواست با آنکه در برابر خدا اختیار چیزی را برای تو ندارم ای پروردگار ما بر تو اعتماد کردیم و به سوی تو بازگشتیم و فرجام به سوی توست ٤ پروردگارا ما را وسیله آزمایش [و آماج آزار] برای کسانی که کفر ورزیده‌اند مگردان و بر ما ببخشای که تو خود توانای سنجیده‌کاری ٥ قطعا برای شما در [پیروی از] آنان سرمشقی نیکوست [یعنی] برای کسی که به خدا و روز بازپسین امید می‌بندد و هر کس روی برتابد [بداند که] خدا همان بی‌نیاز ستوده[صفات] است ٦ امید است که خدا میان شما و میان کسانی از آنان که [ایشان را] دشمن داشتید دوستی برقرار کند و خدا تواناست و خدا آمرزنده مهربان است ٧ [اما] خدا شما را از کسانی که در [کار] دین با شما نجنگیده و شما را از دیارتان بیرون نکرده‌اند بازنمی‌دارد که با آنان نیکی کنید و با ایشان عدالت ورزید زیرا خدا دادگران را دوست می‌دارد ٨ فقط خدا شما را از دوستی با کسانی بازمی‌دارد که در [کار] دین با شما جنگ کرده و شما را از خانه‌هایتان بیرون رانده و در بیرون‌راندنتان با یکدیگر همپشتی کرده‌اند و هر کس آنان را به دوستی گیرد آنان همان ستمگرانند ٩ ای کسانی که ایمان آورده‌اید چون زنان با ایمان مهاجر نزد شما آیند آنان را بیازمایید خدا به ایمان آنان داناتر است پس اگر آنان را باایمان تشخیص دادید دیگر ایشان را به سوی کافران بازنگردانید نه آن زنان بر ایشان حلالند و نه آن [مردان] بر این زنان حلال و هر چه خرج [این زنان] کرده‌اند به [شوهران] آنها بدهید و بر شما گناهی نیست که در صورتی که م هرشان را به آنان بدهید با ایشان ازدواج کنید و به پیوندهای قبلی کافران متمسک نشوید [و پایبند نباشید] و آنچه را شما [برای زنان مرتد و فراری خود که به کفار پناهنده شده‌اند] خرج کرده‌اید [از کافران] مطالبه کنید و آنها هم باید آنچه را خرج کرده‌اند [از شما] مطالبه کنند این حکم خداست [که] میان شما داوری می‌کند و خدا دانای حکیم است ١٠ و در صورتی که [زنی] از همسران شما به سوی کفار رفت [و کفار مهر مورد مطالبه شما را ندادند] و شما غنیمت‌یافتید پس به کسانی که همسرانشان رفته‌اند معادل آنچه خرج کرده‌اند بدهید و از آن خدایی که به او ایمان دارید بترسید ١١ ای پیامبر چون زنان باایمان نزد تو آیند که [با این شرط] با تو بیعت کنند که چیزی را با خدا شریک نسازند و دزدی نکنند و زنا نکنند و فرزندان خود را نکشند و بچه‌های حرامزاده پیش دست و پای خود را با بهتان [و حیله] به شوهر نبندند و در [کار] نیک از تو نافرمانی نکنند با آنان بیعت کن و از خدا برای آنان آمرزش بخواه زیرا خداوند آمرزنده مهربان است ١٢ ای کسانی که ایمان آورده‌اید مردمی را که خدا بر آنان خشم رانده به دوستی مگیرید آنها واقعا از آخرت سلب امید کرده‌اند همان گونه که کافران اهل گور قطع امید نموده‌اند ١٣﴾
