سوره مُطَفِّفین هشتادوسومین سورهقرآن است که در جزء سی‌ام قرار دارد و در ترتیب نزول، هشتادوششمین سوره به شمار می‌رود. درباره مکی یا مدنی بودن آن دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. این سوره که نامش به معنای کم‌فروشان است، با نکوهش کم‌فروشی و پایمال کردن حقوق مردم در معاملات آغاز می‌شود و در ادامه، به موضوعاتی چون معاد، رخدادهای قیامت و سرنوشت گروه‌های فجار، ابرار و مقربان می‌پردازد.
.در گزارش‌های نقل‌شده درباره شأن نزول سوره مطففین، به رواج کم‌فروشی در مدینه و ترک آن پس از نزول آیات سوره اشاره شده است. درباره آیه ۳۰ نیز روایاتی نقل شده که آن را درباره تمسخر امام علی(ع) و یارانش از سوی منافقانقریش می‌داند.
در روایات، فضائلی برای تلاوت سوره مطففین نقل شده است؛ از جمله سیراب شدن تلاوت‌کننده از نوشیدنی پاک در قیامت، ایمنی از عذاب دوزخ با خواندن آن در نمازهای واجب و در امان ماندن از آفت حشرات با خواندن این سوره بر اشیا. آیات پایانی سوره مطففین درباره ابرار، بر ضریححضرت عباس(ع) نقش بسته است.
سوره مطففین به‌دلیل آغاز شدن با واژه «مُطَفِّفین» به این نام خوانده شده است؛[۱] مطففین به معنای کم‌فروشان است[۲] و «تطفیف» نیز از نام‌های این سوره به شمار می‌رود.[۳] این سوره ۳۶ آیه، ۱۶۹ کلمه و ۷۵۱ حرف دارد و از سوره‌های مُفصَّلات است.[۴] سوره مطففین در ترتیب نزول، هشتادوششمین و در ترتیب مصحف، هشتادوسومین سوره قرآن است و در جزء سی‌ام قرار دارد.[۵]
درباره مکی یا مدنی بودن این سوره اختلاف‌نظر وجود دارد. علامه طباطبایی احتمال می‌دهد آیات مربوط به نکوهش کم‌فروشان در مدینه نازل شده باشند و آیات دیگر را متناسب با مضامین سوره‌های مکی و مدنی می‌داند.[۶]مجمع البیان نیز از برخی مفسران نقل می‌کند که هشت آیه پایانی سوره، از آیه «إِنَّ الَّذِينَ أَجْرَمُوا...» تا پایان سوره، مدنی هستند.[۷]
آیات پایانی سوره مطففین که درباره ابرار (نیکوکاران) است، از جمله آیاتی است که بر ضریح حضرت عباس(ع) نقش بسته است.[۸]
محتوا
به گفته مفسران، سوره مطففین با نکوهش کم‌فروشی آغاز می‌شود و در آیات اول تا سوم، کم‌گذاشتن در پیمانه و ندادن حقوق مردم در معاملات را نکوهش می‌کند.[۹] در روایتی از عبدالله بن مسعود، نماز نیز به پیمانه تشبیه شده است؛ به این معنا که هر کس نماز را کامل به‌جا آورد، پاداش کامل می‌گیرد و هر کس از آن بکاهد، مشمول همان حکمی می‌شود که درباره کم‌فروشان بیان شده است.[۱۰]
بخش‌های دیگر سوره به موضوعاتی چون معاد، اوضاع قیامت و جهان آخرت می‌پردازد و دو گروه ابرار و مقربان و فاجران و مجرمان را معرفی می‌کند. همچنین، تمسخرمؤمنان از سوی کافران در دنیا و خندیدن مؤمنان به کافران در روز قیامت از دیگر موضوعات این سوره است.[۱۱]
شأن نزول سوره مطففین
در تفسیر نمونه، به نقل از ابن‌عباس آمده است که هنگام ورود پیامبر(ص) به مدینه، بسیاری از مردم به کم‌فروشی عادت داشتند. پس از نزول آیات سوره مطففین، آنان این کار را ترک کردند.[۱۲] در مجمع البیان نیز از مردی به نام ابوجهینه یاد شده است که دو پیمانه داشت؛ هنگام خرید از پیمانه بزرگ و هنگام فروش از پیمانه کوچک استفاده می‌کرد.[۱۳]
شأن نزول آیه ۳۰
درباره آیه «وَإِذا مَرُّوا بِهِمْ يَتَغامَزُونَ» نیز گزارشی نقل شده است که آن را در شأن مخالفان امام علی(ع) می‌داند. به نقل علامه طباطبایی از مجمع البیان، روزی امام علی(ع) همراه چند تن از مسلمانان نزد رسول خدا(ص) می‌رفتند که منافقان آنان را مسخره کردند و خندیدند. سپس نزد همفکران خود بازگشتند و از تمسخر امام علی(ع) سخن گفتند. در این گزارش، نزول آیه به‌دنبال این ماجرا دانسته شده است. طباطبایی یادآور می‌شود که زمخشری، مفسر اهل سنت، نیز این روایت را نقل کرده است.[۱۴]حاکم حسکانی نیز به نقل از ابن‌عباس، آیه را درباره منافقان قریش دانسته است که امام علی(ع) و یارانش را مسخره می‌کردند.[۱۵]
آیات مشهور
در آیه ۱۲ سوره مطففین، تکذیب قیامت به تجاوز و گناه نسبت داده شده است. علامه طباطبایی در المیزان، ایمان به قیامت را مانعی در برابر گناه می‌داند و معتقد است زیاده‌روی در گناه، انسان را به انکار قیامت می‌کشاند.[۱۶] در همین زمینه، از امام باقر(ع) نقل شده است که گناه بیش از هر چیز قلب انسان را فاسد می‌کند و تکرار آن، قلب را به گناه متمایل می‌سازد تا جایی که گناه بر آن چیره می‌شود.[۱۷]
علامه طباطبایی در تفسیر آیات ۷ تا ۲۱ سوره مطففین، سه گروه فجار، ابرار و مقربان را معرفی می‌کند. فجار تکذیب‌کنندگان معاد هستند که به سبب تجاوز از حدود و ارتکاب گناه، «مُعْتَدٍ أَثِیمٍ» خوانده شده‌اند. ابرار از نعمت‌های بهشت برخوردارند و مقربان، جایگاهی بالاتر از آنان دارند و بر حقیقت اعمال ابرار و جایگاه کتاب اعمالشان، «عِلّیّین»، گواه‌اند. مقربان همچنین اهل یقین معرفی شده‌اند.[۱۸]
در روایات، فضائلی برای تلاوت سوره مطففین نقل شده است. در مجمع البیان، از پیامبر(ص) روایت شده است که تلاوت این سوره موجب می‌شود خداوند در روز قیامت، تلاوت‌کننده را از نوشیدنی پاک و خالصی سیراب کند که کسی به آن دست نزده است.[۱۹] همچنین، در تفسیر نمونه، از امام صادق(ع) نقل شده است که خواندن سوره مطففین در نمازهای واجب، موجب ایمنی از عذاب دوزخ در قیامت می‌شود؛ به‌گونه‌ای که نه آتش دوزخ او را می‌بیند و نه او آتش دوزخ را.[۲۰] در تفسیر البرهان نیز روایتی از امام صادق(ع) درباره خواندن این سوره بر اشیا نقل شده است که براساس آن، این کار موجب در امان ماندن از شر و آفت حشرات روی زمین می‌شود.[۲۱]
﴿[تا ببینند] آیا کافران به پاداش آنچه می‌کردند رسیده‌اند ٣٦﴾
﴿وای بر کم‌فروشان ١ که چون از مردم پیمانه ستانند تمام ستانند ٢ و چون برای آنان پیمانه یا وزن کنند به ایشان کم دهند ٣ مگر آنان گمان نمی‌دارند که برانگیخته خواهند شد ٤ [در] روزی بزرگ ٥ روزی که مردم در برابر پروردگار جهانیان به پای ایستند ٦ نه چنین است [که می‌پندارند] که کارنامه بدکاران در سجین است ٧ و تو چه دانی که سجین چیست ٨ کتابی است نوشته‌شده ٩ وای بر تکذیب‌کنندگان در آن هنگام ١٠ آنان که روز جزا را دروغ می‌پندارند ١١ و جز هر تجاوزپیشه گناهکاری آن را به دروغ نمی‌گیرد ١٢ [همان که] چون آیات ما بر او خوانده شود گوید [اینها] افسانه‌های پیشینیان است ١٣ نه چنین است بلکه آنچه مرتکب می‌شدند زنگار بر دلهایشان بسته است ١٤ زهی پندار که آنان در آن روز از پروردگارشان سخت محجوبند ١٥ آنگاه به یقین آنان به جهنم درآیند ١٦ سپس [به ایشان] گفته خواهد شد این همان است که آن را به دروغ می‌گرفتید ١٧ نه چنین است در حقیقت کتاب نیکان در علیون است ١٨ و تو چه دانی که علیون چیست ١٩ کتابی است نوشته‌شده ٢٠ مقربان آن را مشاهده خواهند کرد ٢١ براستی نیکوکاران در نعیم [الهی] خواهند بود ٢٢ بر تختها [نشسته] می‌نگرند ٢٣ از چهره‌هایشان طراوت نعمت [بهشت] را درمی‌یابی ٢٤ از باده‌ای مهر شده نوشانیده شوند ٢٥ [باده‌ای که] مهر آن مشک است و در این [نعمتها] مشتاقان باید بر یکدیگر پیشی گیرند ٢٦ و ترکیبش از [چشمه] تسنیم است ٢٧ چشمه‌ای که مقربان [خدا] از آن نوشند ٢٨ [آری در دنیا] کسانی که گناه می‌کردند آنان را که ایمان آورده بودند به ریشخند می‌گرفتند ٢٩ و چون بر ایشان می‌گذشتند اشاره چشم و ابرو با هم رد و بدل می‌کردند ٣٠ و هنگامی که نزد خانواده[های] خود بازمی‌گشتند به شوخ‌طبعی می‌پرداختند ٣١ و چون مؤمنان را می‌دیدند می‌گفتند اینها [جماعتی] گمراهند ٣٢ و حال آنکه آنان برای بازرسی [کار]شان فرستاده نشده بودند ٣٣ و[لی] امروز مؤمنانند که بر کافران خنده می‌زنند ٣٤ بر تختها[ی خود نشسته] نظاره می‌کنند ٣٥ [تا ببینند] آیا کافران به پاداش آنچه می‌کردند رسیده‌اند ٣٦﴾
بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تحقیق: قسم الدراسات الاسلامیة مؤسسة البعثة قم، چ۱، تهران، بنیاد بعثت، ۱۴۱۶ق.
حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تحقیق و تصحیح: محمدباقر محمودی، تهران، مجمع احیای فرهنگ اسلامی وابسته به وزارت افرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چاپ اول، ۱۳۹۲ش.
خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، تهران، دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن، لبنان - سوریه،دار العلم- الدار الشامیة، ۱۴۱۲ق.
طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۹۷۴م.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه محمدجواد بلاغی، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، بی‌جا، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
