آیه ۳۳ سوره احزاب
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| نام آیه | آیه تبرج و آیه تطهیر |
| واقع در سوره | سوره احزاب |
| شماره آیه | ۳۳ |
| جزء | ۲۲ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| درباره | نهی از رفتار جاهلانه توسط زنان پیامبر(ص) |
آیه ۳۳ سوره احزاب، همسران پیامبر(ص) را به رعایت وقار و متانت توصیه کرده، از تبرج جاهلی (خودنمایی در برابر دیگران) و خروج غیرضروری از خانه نهی می‌کند و بر اقامه نماز، پرداخت زکات و اطاعت از خدا و رسول تأکید دارد. برخی از مفسران، آیه را کنایه بر لزوم ماندن زنان پیامبر در خانه می‌دانند؛ در مقابل، عده‌ای دیگر، آن را ناظر به رعایت وقار و متانت هنگام خروج از خانه می‌دانند، نه حبس زنان در خانه.
بخش دوم آیه، معروف به آیه تطهیر، بر اراده الهی برای پاکی اهل‌بیت(ع) از پلیدی‌ها دلالت دارد و از دلایل عصمت امامان شیعه شمرده می‌شود.
عده‌ای از فقها با استناد به بخش نخست این آیه بر عدم جواز قضاوت زنان، ممنوعیت تقلید از زنان و همچنین منع تصدی مناصب سیاسی و اجتماعی توسط زنان استدلال کرده‌اند. البته در مقابل، عده‌ای از فقها بر اختصاص خطاب آیه به همسران پیامبر(ص) استدلال کرده‌اند که در نتیجه بر نفی دلالت آیه بر خانه‌نشینی مطلق و امکان حضور اجتماعی زنان با رعایت موازین شرعی تأکید می‌کنند.
در تعدادی از روایات شیعی نیز بخش نخست آیه بر رفتار عایشه در جنگ جمل تطبیق داده شده و این واقعه در چارچوب نهی از تبرج جاهلی تفسیر شده است.
توصیه به خانه‌نشینی و عدم تبرج زنان پیامبر(ص)
آیه ۳۳ سوره احزاب از دو بخش تشکیل شده است.
- در بخش اول آیه به مسئله تبرج و لزوم حفظ شأن همسران پیامبر(ص) پرداخته شده است.[۱] به گفته مفسران، خداوند در ادامه توصیه‌ها و دستورات خطاب به همسران پیامبر(ص) در آیات قبل (از آیه ۲۸ تا ۳۲)، به آنان توصیه می‌کند که با وقار و متانت رفتار کنند و بدون ضرورت از خانه خارج نشوند و همانند دوران جاهلیت با خودآرایی و ظاهرکردن زینت‌هایشان در برابر دیدگان مردم حاضر نشوند.[۲] همچنین در ادامه این بخش از آیه، از زنان پیامبر می‌خواهد که از خدا و رسولش اطاعت کنند که همان انجام تکالیف شرعی است و به ویژه به دو تکلیف نماز و زکات اشاره می‌کند.[۳] مکارم شیرازی از مفسران شیعه، تأکید بر نماز را به این دلیل می‌داند که مهم‌ترین راه ارتباط با خالق است و زکات هم در عین اینکه عبادت است، پیوند محکمی با خلق خدا محسوب می‌شود.[۴]
- بخش دوم آیه نیز که به آیه تطهیر معروف شده است، به اراده خداوند بر پاکی اهل‌بیت(ع) از هرگونه پلیدی فکری و عملی همچون شرک، نفاق، کفر، جهل و گناه اشاره کرده است.[۵] این بخش از آیه یکی از دلائل عصمت امامان شیعه شمرده شده است.[۶]
﴿وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا ٣٣﴾ [احزاب:33]|﴿و در خانه‌هایتان قرار گیرید و مانند روزگار جاهلیت قدیم زینتهای خود را آشکار مکنید و نماز برپا دارید و زکات بدهید و خدا و فرستاده‌اش را فرمان برید خدا فقط می‌خواهد آلودگی را از شما خاندان [پیامبر] بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند ٣٣﴾
خانه‌نشینی یا رعایت وقار و متانت هنگام خروج از خانه
مفسران درباره فراز «وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ» در بخش اول آیه ۳۳ احزاب چند نظر ارائه داده‌اند. آیت‌الله مکارم شیرازی، واژه «قرن» را به معنای وقار و متانت دانسته‌اند که درباره زنان پیامبر(ص) کنایه از ماندن در خانه است.[۷] به باور محمدعلی رضایی اصفهانی از مفسران شیعه، منظور از این فراز در آیه این است که زنان پیامبر هر روز در کوچه و بازار روان نشوند و در همه مسائل دخالت نکنند تا مبادا بیماردلان از آنان در مسائل سیاسی و اجتماعی سوء استفاده کنند.[۸] البته مفسرانی مانند شیخ طبرسی، علامه فضل‌الله و سید محمدتقی مدرسی احتمال دیگری نیز مطرح می‌کنند مبنی بر اینکه زنان پیامبر هنگام بیرون آمدن از خانه با وقار و متانت رفتار کنند، نه اینکه مانند برخی دیگر از زنان با سبک‌بازی و سبک‌سری رفتار کنند؛[۹] بنابراین مقصود از این فراز حبس زنان در خانه نیست، بلکه کنایه از رعایت اخلاق و شئون جایگاه همسری پیامبر هنگام حضور در جامعه است.[۱۰]
تبرج جاهلی
در آیه ۳۳ احزاب از همسران پیامبر خواسته شده تا از تبرج جاهلی بپرهیزند. مفسران تبرج جاهلی را به‌معنای حضور میان مردم بدون حجاب و همراه با آشکارسازی زیورآلات دانسته‌اند.[۱۱] پژوهشگران قرآنی ذیل این آیه، قلمرو تبرج را وسیع‌تر از ظاهرکردن زینت و بدپوششی دانسته‌اند و معتقدند تبرج ممکن است در رفتار و گفتار نیز جلوه‌گر شود و زمینه‌ساز ارتکاب گناه شود.[۱۲] مفسران این حکم را مخصوص زنان پیامبر ندانسته و رعایت آن را برای همه زنان لازم دانسته‌اند اگرچه رعایت آن را برای همسران پیامبر به دلیل جایگاهشان مهمتر می‌دانند.[۱۳]
علامه طباطبایی واژه «اَلْجٰاهِلِيَّةِ اَلْأُولىٰ» در آیه را همان جاهلیت قبل از بعثت پیامبر اسلام(ص) می‌داند. به باور او، نظراتی مانند دوران میان زمان آدم(ع) و نوح(ع) یا زمان داوود(ع) و سلیمان(ع) و یا زمان فترت بین عیسی(ع) تا محمد(ص)، نظراتی بدون دلیل هستند.[۱۴]
کاربرد فقهی آیه
از بخش اول آیه ۳۳ سوره احزاب در ابواب فقهی متعددی استفاده شده است. فقها بیشتر بر اساس این مبنا که حکم خانه‌نشینی که آیه بر آن تأکید دارد، آیا مخصوص همسران پیامبر است یا بر همه زنان لازم است، برداشت‌های متفاوتی در احکام فقهی مانند قضاوت زنان، تقلید از زنان و حضور اجتماعی زنان داشته‌اند؛ به عنوان مثال، سید محمدرضا گلپایگانی از مراجع تقلید شیعه با استناد به این حکم، قائل به عدم جواز قضاوت زنان شده است؛ زیرا به نظر او، قضاوت مستلزم خروج از خانه و اختلاط با نامحرم است و طبق حکم صریح آیه، این کار برای زنان جایز نیست.[۱۵] در مقابل، برخی از فقها و پژوهشگران فقهی مانند سید عبدالکریم موسوی اردبیلی از مراجع شیعه، با اشاره به اختصاص آیه به زنان پیامبر(ص)، تصدی قضاوت از سوی زنان را با رعایت موازین شرعی بلامانع می‌دانند.[۱۶]
از این آیه همچنین بر عدم جواز تقلید از زنان نیز استدلال شده است. تعدادی از فقها با این استدلال که وظیفه اصلی زن قرار گرفتن در خانه و پرهیز از خودنمایی است، معتقدند مرجعیت نیازمند ارتباطات گسترده با مردم و حضور در عرصه‌های اجتماعی است؛ بنابراین تقلید از زنان جایز نیست.[۱۷] البته منتقدان این استدلال می‌گویند مقصود آیه خانه‌نشینی مطلق نیست و امروزه بسیاری از ارتباطات از راه دور امکان‌پذیر است.[۱۸]
آیه ۳۳ سوره احزاب همچنین دلیلی بر منع تصدی مناصب سیاسی و حضور اجتماعی زنان دانسته شده است.[۱۹] اگرچه در مقابل برخی با اشاره به اختلاف قرائات، معتقدند که معنای آیه لزوم رعایت وقار و متانت است نه خانه‌نشینی مطلق.[۲۰] آنان همچنین با یادآوری خطبه‌های حضرت فاطمه(س) و حضرت زینب(س) بر وجوب حضور اجتماعی زنان با رعایت حجاب، تصدی مناصب سیاسی و حضور زنان در فعالیت‌های اجتماعی را لازم می‌دانند.[۲۱] چنانکه امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای بر وجوب حضور اجتماعی زنان با رعایت حجاب، تأکید کرده‌اند.[۲۲]
پوشیدن لباس‌های جلب توجه‌کننده برای زنان که زمینه‌ساز ایجاد فساد است،[۲۳] مدلینگ همراه با رفتارهای مهیج شهوت[۲۴] و بازیگری بدون رعایت موازین شرعی[۲۵] از دیگر مواردی است که فقها با استناد به بخش اول آیه ۳۳ سوره احزاب، به حرمت آن فتوا داده‌اند.
تطبیق آیه بر رفتار عایشه در جنگ جمل
در برخی روایات شیعی، بخش اول آیه ۳۳ سوره احزاب بر رفتار عایشه در جنگ جمل تطبیق داده شده است.[۲۶] به عنوان مثال در روایتی به نقل از عبدالله بن مسعود از پیامبر اسلام(ص)، اینطور پبش‌بینی می‌شود که دختر ابوبکر جنگ جمل را به راه می‌اندازد، ولی امام علی(ع) با نیکی با او رفتار می‌کند همانند یوشع بن نون در مقابل جنگ‌افروزی صفورا دختر شعیب. در این روایت رفتار صفورا مصداق «تبرج الجاهلیة الاولی» معرفی می‌شود که عایشه نیز آن را تکرار می‌کند.[۲۷]
پانویس
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۶، ص۳۴۸.
- ↑ طباطبایی المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۶، ص۳۰۹؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۲۹۰.
- ↑ طباطبایی المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۶، ص۳۰۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۲۹۰.
- ↑ طباطبائی، تفسیر المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۶ ، ص۳۱۲.
- ↑ طوسی، التبیان، دار احیاءالتراث العربی، ج۸، ص۳۴۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۲۹۰.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۶، ص۳۴۸
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۵۵۸.
- ↑ فضل‌الله، من وحی القرآن، ۱۴۳۹ق، ج۱۵، ص۱۶۶-۱۶۷؛ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۰، ص۳۲۲.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۱۴، ص۳۷۵-۳۷۶؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۶، ص۳۴۸.
- ↑ روحی و همکاران، «مفهوم و گستره تبرج زنان در تفسیر قرآن»، ص۱۱۳؛ عطائی، «ویژگی تبرج بر اساس آیه ۳۳ سوره احزاب»، ص۱۴۸.
- ↑ صادقی تهرانی، ترجمان فرقان، ۱۳۸۸ش، ج۴، ص۲۴۵-۲۴۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۲۹۰. قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۱۷۹.
- ↑ طباطبائی، تفسیر المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۶ ، ص۳۰۹.
- ↑ موسوی گلپایگانی، کتاب القضاء، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۷؛ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصب‌های ولایی و غیرولایی، ۱۴۰۰ش، ص۱۰۲.
- ↑ موسوی اردبیلی، کتاب القضاء، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۹۲-۹۳؛ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصب‌های ولایی و غیرولایی، ۱۴۰۰ش، ص۲۳۱، ۲۷۹، ۳۴۰، ۴۱۳؛ القبانچی، المرأة، المفاهیم و الحقوق، ۲۰۰۴م، ص۱۹۱-۱۹۲؛ کریمی و مظفری، «نگرشی نو به ادله ناظر به قضاوت زنان در فقه امامیه و رویه عملی حقوق موضوعه ایران»، ص۲۸-۲۹.
- ↑ سند، سند العروة الوثقى، كتاب الإجتهاد و التقليد، ۱۳۹۴ش، ج۲، ص۶۶-۶۷.
- ↑ ایزدی‌فرد و کاویار، «واکاوی ادله ناظر بر مرجعیت زنان در فقه امامیه»، ص۲۱۴-۲۱۵.
- ↑ آقا ضیاء عراقی، شرح تبصرة المتعلمین، ۱۳۶۱ق، ص۳۱۰؛ مجموعه نویسندگان، زن و انتخابات، ۱۳۳۹ش، ص۷۵-۷۸؛ نریمانی زمانی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۳-۱۲۷.
- ↑ نریمانی زمانی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۳-۱۲۷.
- ↑ کریمی و مظفری، «نگرشی نو به ادله ناظر به قضاوت زنان در فقه امامیه و رویه عملی حقوق موضوعه ایران»، ص۲۸-۲۹؛ مهدوی کنی و موسوی، «تبرج زنان در تعاملات اجتماعی؛ گونه‌ها و بایسته‌ها با تکیه بر بیانات امام خمینی (ره) و آیت‌الله خامنه‌ای»، ص۴۴-۴۵.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۵، ص۱۸۹ و ج۱۸، ص۴۰۳؛ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان»، مندرج در سایت خامنه‌ای دات ای ار؛ مهدوی کنی و موسوی، «تبرج زنان در تعاملات اجتماعی؛ گونه‌ها و بایسته‌ها با تکیه بر بیانات امام خمینی (ره) و آیت‌الله خامنه‌ای»، ص۴۴-۴۵.
- ↑ بستان، فقه عفاف جنسی، ۱۳۹۹ش، ص۲۰۱.
- ↑ موسوی و همکاران، «بررسی مفهوم و کارکرد مدلینگ با تاکید بر آیات نهی‌کننده از تبرّج»، ص۹۸-۱۰۲.
- ↑ آصفی، «حکم بازیگری زن در فیلم و تئاتر»، ص۹۵-۹۸.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۱، ص۵۹-۶۰.
- ↑ صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ص۲۷؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۲، ص۵۱۲-۵۱۳.
منابع
- آصفی، محمدمهدی، «حکم بازیگری زن در فیلم و تئاتر»، فصلنامه فقه اهل بیت، شماره ۲۲، ص۱۳۷۹ش.
- آقا ضیاء عراقی، علی بن محمد، شرح تبصرة المتعلمین، قم، مطبعه مهر، ۱۳۶۱ق.
- القبانچی، احمد، المرأة، المفاهيم والحقوق: قراءة جديدة لقضايا المرأة في الخطاب الدينی، نجف، منشورات سیدی، ۲۰۰۴م.
- امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- ایزدی‌فرد، علی‌اکبر و حسین کاویار، «واکاوی ادله ناظر بر مرجعیت زنان در فقه امامیه»، راهبرد، شماره ۶۵، ۱۳۹۱ش.
- بستان، حسین، فقه عفاف جنسی: فقه فردی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۹ش.
- خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان»، مندرج در سایت خامنه‌ای دات ای آر، تاریخ درج ۶ دی ماه ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید ۲۷ مهرماه ۱۴۰۵ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- روحی، کاووس و محمدحسین خوانین‌زاده و فاطمه سادات سعیدی، «مفهوم و گستره تبرج زنان در تفسیر قرآن»، فصلنامه مطالعات تفسیری، دوره ۵، شماره ۱۷، ۱۳۹۳ش.
- سند، محمد، سند العروة الوثقى كتاب الإجتهاد و التقليد، تهران، دار الكوخ، ۱۳۹۴ش.
- صادقی تهرانی، محمد، ترجمان فرقان، قم، نشر شکرانه، ۱۳۸۸ش.
- صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، مصحح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۹۵ق.
- طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۸ق.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاءالتراث العربی، چاپ اول، بی‌تا.
- عطائی، نیلوفر، «ویژگی تبرج بر اساس آیه ۳۳ سوره احزاب»، فصلنامه علوم اسلامی انسانی، شماره ۲۱، ۱۳۹۹ش.
- فضل‌الله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک، ۱۴۳۹ق.
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، قاهره، بی‌نا، ۱۳۸۷ق.
- کریمی، عباس و مصطفی مظفری، «نگرشی نو به ادله ناظر به قضاوت زنان در فقه امامیه و رویه عملی حقوق موضوعه ایران»، فصلنامه زن در توسعه و سیاست، شماره ۲۱، ۱۳۸۷ش.
- کریمی، عباس و مصطفی مظفری، «نگرشی نو به ادله ناظر به قضاوت زنان در فقه امامیه و رویه عملی حقوق موضوعه ایران»، فصلنامه زن در توسعه و سیاست، شماره ۲۱، ۱۳۸۷ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، موسسّ الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- مجموعه نویسندگان، زن و انتخابات، قم، ۱۳۳۹ش.
- محدث نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، موسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق.
- مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، نشر دار المحبی الحسین علیه السلام، ۱۴۱۹ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، فقه القضاء، قم، دانشگاه مفید، ۱۴۲۳ق.
- موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا، کتاب القضاء، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۱۳ق.
- موسوی، سید اصغر و محمد ادیبی و داود داداش‌نژاد، «بررسی مفهوم و کارکرد «مدلینگ» با تاکید بر آیات نهی‌کننده از تبرّج»، فصلنامه مطالعات تفسیری، شماره ۴۰، ۱۳۹۸ش.
- مهدوی کنی، صدیقه و سیده وحیده موسوی، «تبرج زنان در تعاملات اجتماعی؛ گونه‌ها و بایسته‌ها با تکیه بر بیانات امام خمینی (ره) و آیت‌الله خامنه‌ای»، فصلنامه رهنمون انقلاب اسلامی، شماره ۲، ۱۴۰۳ش.
- نریمانی زمانی، سید مهدی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۴ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، تفسیر راهنما، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.
- هاشمی شاهرودی، حسین، شرط جنسیت در منصب‌های ولایی و غیرولایی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۰۰ش.