پرش به محتوا

آیه تعاون

از ویکی شیعه


آیه ۲ سوره مائده
مشخصات آیه
واقع در سورهمائده
شماره آیه۲
جزء۶
اطلاعات محتوایی
مکان نزولمدینه
موضوعاعتقادی


آیه تعاون بخشی از آیه ۲ سوره مائده است که مؤمنان را به همکاری بر «برّ» (نیکی) و «تقوا» و پرهیز از همکاری بر «اثم» (گناه) و «عدوان» (تعدی به حقوق مردم) فرامی‌خواند. به گفته مفسران، دو واژه «برّ» و «اثم» عام هستند و شامل هر عمل نیک (واجب یا مستحب) و هر گناهی می‌شوند. اندیشمندان و مفسران اسلامی ذیل این آیه، تقوا را امری اجتماعی دانسته‌اند که با همکاری مؤمنان محقق می‌شود. همچنین این آیه را دلیلی بر لزوم حمایت حکومت اسلامی از مظلوم و محکومیت ظالم در صحنه بین‌الملل می‌دانند.

بسیاری از مفسران، دو دستور تعاون بر خیر و اجتناب از تعاون بر اثم را اساس شکل‌گیری و پایداری یک جامعه سالم می‌دانند. علامه طباطبایی «برّ و تقوا» را صلاح و تقوای اجتماعی و «گناه و عدوان» را عوامل دورافتادن از زندگی نیکو و سلب امنیت معرفی می‌کند. جوادی آملی هم‌یاری در نیکی را رکن نخست جامعه ایده‌آل و پیام آیه را مطابق فطرت انسانی می‌داند. مکارم شیرازی و رضایی اصفهانی تأکید کرده‌اند که این دستور در مقابل سنت جاهلی یاری بدون تحقیق قبیله‌ای حتی در ظلم بوده و امروزه در مناسبات بین‌المللی نیز جاری است.

در فقه، با استناد به این آیه، حرمت برخی خرید و فروش‌ها و قراردادها مانند معامله هنگام نماز جمعه، فروش انگور به کارخانه شراب‌سازی، فروش سلاح به دشمن و اجاره مکان برای معاملات نامشروع فتوا داده شده است. همچنین قاعده حرمت اعانه بر اثم از این آیه استخراج شده است.

تعاون بر خیر و عدم تعاون بر شر

آیه تعاون بخشی از آیه ۲ سوره مائده است که در ادامه دستورات هشت‌گانه به مؤمنان که اغلب آنها را درباره حج دانسته‌اند،[۱] از آنان می‌خواهد بر تقوا، ایمان و انجام عمل صالح همدیگر یاری دهند و در مقابل از همکاری بر انجام گناه و تعدی به حقوق مردم پرهیز کنند.[۲] به گفته سید محمدتقی مدرسی از مفسران شیعی این آیه در پی تقویت اتحادهای مؤمنانه است که از یک سو از ستم به مردم و استثمار آنها جلوگیری کنند و از سوی دیگر به گسترش نظم و نیکی در جامعه کمک کنند.[۳] دو کلمه «بر» و «اثم» را در این آیه عام گرفته‌اند که شامل هر عمل نیک (واجب یا مستحب) و هر گناهی می‌شود.[۴]

... ﴿وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَان﴾ [مائده:2]
... ﴿و در نیکوکاری و پرهیزگاری با یکدیگر همکاری کنید و در گناه و تعدی دستیار هم نشوید﴾



سوره مائده: آیه ۲

مفسران، ذیل این آیه، به روایاتی اشاره کرده‌اند که همکاری با ظالمان از عوامل ورود به دوزخ معرفی شده است؛[۵] از جمله به روایتی از پیامبر(ص) اشاره شده که فروش سلاح به دشمنان اسلام را از عوامل کفر دانسته است[۶] یا روایتی از امام کاظم(ع) که صفوان جمال را از کرایه دادن شتر به هارون الرشید عباسی منع کرد؛ زیرا آن را از مصادیق کمک به ظالم و عوامل ورود به دوزخ می‌دانست.[۷]

به گفته سید علی خامنه‌ای از رهبران جمهوری اسلامی ایران، تقوا اگرچه در ابتدا یک امر فردی تلقی می‌شود ولی باید آن را امری اجتماعی نیز محسوب کرد؛ زیرا بر اساس آیه تعاون و برخی روایات، با همکاری و مشارکت همه مؤمنان، این امر در جامعه محقق می‌شود.[۸] او کمک بر انجام مناسک حج،[۹] برگزاری راهپیمایی اربعین[۱۰] و همکاری کشورهای اسلامی در زمینه مسائل اقتصادی[۱۱] را از مصادیق این آیه ذکر کرده است.

محسن قرائتی نیز این آیه را دلیل بر آن می‌داند که حکومت و جامعه اسلامی باید در صحنه بین‌الملل از مظلوم و کارهای خیر حمایت کند و در مقابل ظالم و بدی‌ها را محکوم کند. به گفته او برای رشد همه‌جانبه فضائل باید زمینه‌های آن را آماده کرد که این کار از طریق تعاون امکان‌پذیر است.[۱۲]

شکل‌دهی به جامعه سالم

به باور بسیاری از مفسران از جمله علامه طباطبایی و علامه فضل‌الله، دو دستور تعاون بر خیر و اجتناب از تعاون بر اثم، که در آیه تعاون بر آن تأکید شده، اساس شکل‌گیری یک جامعه سالم انسان و پایداری آن است.[۱۳] علامه طباطبایی «بر و تقوایِ» مورد اشاره در این فراز از آیه را همان صلاح و تقوای اجتماعی می‌داند و در مقابل «گناه و عدوان» را از عوامل دورافتادن از زندگی نیکو و سلب امنیت از جان و مال و ناموس مردم معرفی می‌کند.[۱۴] جوادی آملی از دیگر مفسران شیعه نیز هم‌یاری در نیکی و پرهیزکاری را رکن نخست تشکیل جامعه ایده‌آل معرفی کرده که جز با صفای دل و پرهیز از انتقام‌جویی به‌دست نمی‌آید.[۱۵] او پیام این قسمت از آیه را فطری قلمداد کرده است؛ زیرا گرایش به هم‌یاری در نیکی و پرهیزکاری و عدم هم‌یاری در گناه و دشمنی، در فطرت انسان‌ها نهادینه شده و فقط نیاز به یادآوری برای شکوفایی دارد.[۱۶]

برخی از مفسران شیعی مانند مکارم شیرازی و رضایی اصفهانی بر این نکته تأکید کرده‌اند که دستور بر هم‌یاری در انجام نیکی‌ها و پرهیز از همکاری در گناه و تعدی درست در مقابل یک سنت جاهلی بوده است که مردم، بدون تحقیق، افراد قبیله خود را حتی در انجام ظلم و سرکشی یاری می‌کردند. به باور آنها این اصل، امروزه در مناسبات بین‌المللی نیز جاری است و بسیاری از کشورهای هم‌پیمان بدون رعایت اصل عدالت و بدون تفکیک ظالم از مظلوم به حمایت از همدیگر می‌پردازند.[۱۷] به گفته علامه فضل‌الله این روحیه باعث ایجاد تعصب قبیلگی میان اعراب جاهلی شده بود و خدا با نزول این آیه در پی لغو همه انواع تعصبات جاهلی بوده است.[۱۸]

کاربرد فقهی

در باب معاملات در دانش فقه، با استناد به آیه تعاون، بر حرمت انجام برخی از خرید و فروش‌ها و قراردادهای فتوا داده شده است.[۱۹] به عنوان مثال خرید و فروش هنگام برگزاری نماز جمعه،[۲۰] فروش انگور به کارخانه شراب‌سازی،[۲۱] فروش سلاح به دشمن[۲۲] و یا اجاره دادن مکان برای انجام معاملات نامشروع، حرام دانسته شده است.[۲۳]

از این آیه همچنین برای تأسیس قاعده حرمت اعانه بر اثم استفاده شده است.[۲۴] طبق این قاعده کمک به دیگران برای انجام گناه حرام است.[۲۵]

پانویس

  1. ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۲۵۰.
  2. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲۴۰؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۵، ص۱۶۳.
  3. ↑ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۹۲-۲۹۳.
  4. ↑ طبرسی، تفسیر جوامع الجامع، ۱۴۱۲ش، ج۱، ص۳۱۰؛ عمید زنجانی، فقه سیاسی، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۴۵۷-۴۵۸.
  5. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۷، ص۱۸۰.
  6. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۷، ص۱۰۳.
  7. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۷، ص۱۸۲-۱۸۳.
  8. ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار با ائمه جمعه سراسر کشور»، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی ار.
  9. ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار کارگزاران حج»، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی ار.
  10. ↑ خامنه‌ای، «بیانات در ابتداى درس خارج فقه‌ درباره پیاده‌روی اربعین»، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی ار.
  11. ↑ خامنه‌ای، «بیانات در دیدار شرکت‌‌کنندگان در اجلاس بانک توسعه اسلامی»، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی ار.
  12. ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۲۳۳-۲۳۴.
  13. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۵، ص۱۶۳؛ فضل‌الله، من وحی القرآن، ۱۴۳۹ق، ج۵، ص۲۵-۲۶.
  14. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۵، ص۱۶۳.
  15. ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۹۴ش، ج۲۱، ص۵۴۲.
  16. ↑ جوادی آملی، تسنیم، ۱۳۹۴ش، ج۲۱، ص۵۴۳.
  17. ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۲۵۳؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۵، ص۳۲-۳۳.
  18. ↑ فضل‌الله، من وحی القرآن، ۱۴۳۹ق، ج۵، ص۲۷.
  19. ↑ انصاری، مکاسب، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۲۳؛ احدی و فخلعی، «پژوهش در دلالت عبارت قرآنی ولا تعاونوا علی الاثم و العدوان»، ص۳-۴.
  20. ↑ علامه حلی، تحریر الاحکام، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۲۷۹.
  21. ↑ انصاری، المکاسب المحرمة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۲۹.
  22. ↑ محقق اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان، موسسة النشر الاسلامی، ج۸، ص۴۲.
  23. ↑ انصاری، المکاسب المحرمة، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۲۳.
  24. ↑ اعرافی، قواعد فقهی، ۱۳۹۳ش، ص۱۴۸-۱۵۱.
  25. ↑ فاضل لنکرانی، القواعد الفقهیة، ۱۴۱۶ق، ص۴۵۰.

منابع

  • احدی، سیف‌الله و محمدتقی فخلعی، «پژوهشی در دلالت عبارت قرآنی ولا تعاونوا علی الاثم و العدوان»، دوفصلنامه آموزه‌های فقه مدنی، شماره ۱۰، ۱۳۹۳ش.
  • اعرافی، علیرضا، قواعد فقهی، به تحقیق: احمد عابدین‌زاده و دیگران، قم، مؤسسه اشراق و عرفان، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
  • انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، قم، المجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.
  • جوادی آملی، عبدالله، تسنیم (تفسیر قرآن کریم)، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۹۴ش.
  • حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
  • خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در ابتداى درس خارج فقه‌ درباره پیاده‌روی اربعین»، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی ار، تاریخ درج ۹ آذرماه ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید ۳۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵ش.
  • خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار کارگزاران حج»، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی ار، تاریخ درج ۱۸ خردادماه ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید ۳۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵ش.
  • خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار با ائمه جمعه سراسر کشور»، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی ار، تاریخ درج ۲۶ دی‌ماه ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید ۳۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵ش.
  • خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار شرکت‌‌کنندگان در اجلاس بانک توسعه اسلامی»، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی ار، تاریخ درج ۲۵ شهریور ۱۳۸۳ش، تاریخ بازدید ۳۰ آبان‌ماه ۱۴۰۵ش.
  • رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، نشر پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، قم، نشر حوزه علمیه قم، ۱۴۱۲ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۸ق.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، نحریر الاحکام الشرعیة علی مذهب الامامیة، قم، موسسه امام صادق(ع)، ۱۴۲۰ق.
  • عمید زنجانی، عباسعلی، فقه سیاسی (ج۳)، تهران، نشر امیرکبیر، ۱۳۷۷ش.
  • فاضل لنکرانی، محمد، القواعد الفقهیة، قم، چاپخانه مهر، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
  • فضل‌الله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک، ۱۴۳۹ق.
  • قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز درس‌هایی از قرآن، ۱۳۸۸ش.
  • محقق اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، قم، موسسة النشر الاسلامی، بی‌تا.
  • مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، نشر دار المحبی الحسین علیه السلام، ۱۴۱۹ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.