آیه انظار
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۲۸۰ |
| جزء | ۳ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | رباگرفتن افرادی از قبیلهٔ ثقیف از خاندان مغیره یا رباگرفتن خالد بن ولید از قبیلهٔ ثقیف |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | فقهی ـ اقتصادی |
| درباره | وجوب مهلتدادن به بدهکار |
| آیات مرتبط | آیه ۲۷۸ و ۲۷۹ سوره بقره |
آیه اِنظار (آیه ۲۸۰ سوره بقره) از آیات الاحکام قرآن است که در آن یکی از حقوق بدهکاران بیان شده است. بر اساس این آیه، اگر بدهکار توان پرداخت بدهی را نداشته باشد، طلبکار باید به او مهلت دهد. فقیهان با استناد به این آیه، مهلتدادن به بدهکارِ ناتوان را واجب و بخشش دِیْن را مستحب میدانند. مطابق روایات نیز، به چنین بدهکاری، یک سال مهلت داده میشود، پس اگر باز هم توان پرداخت نداشت، حاکم اسلامی بدهی او را از بیتالمال میپردازد.
شأن نزول آیهٔ انظار را دربارهٔ برادرانی از قبیله ثقیف دانستهاند که قصد داشتند از بدهکارانِ خود ربا دریافت کنند. با نزول این آیه و آیات پیشین، نهتنها از دریافت ربا منع گشتند، بلکه موظف شدند تا هنگام بهبود وضع مالی بدهکاران، به آنان مهلت دهند.
بر پایه روایات، مهلتدادن به بدهکاری که توان پرداخت دارد، اما با دشواری روبهروست، عملی مستحب و پرارزش بهشمار میرود؛ تا آنجا که در برخی احادیث، پاداش آن همسان با صدقه و موجب استجابت دعا دانسته شده است. برخی مفسران نیز این آیه را نشانهای از پیوند ژرفِ نظام حقوقی و اخلاقی اسلام میدانند؛ چرا که طلبکار را به گذشت و مدارا با بدهکار فرا میخواند و زمینهٔ همدلی، اعتماد و بازسازی اجتماعی را فراهم میسازد.
مهلتدهی به بدهکار در آیه انظار
آیه اِنظار (آیه ۲۸۰ سوره بقره)، به یکی از حقوق بدهکاران اشاره دارد.[۱] این آیه در امتداد آیات پیشین تفسیر شده که دریافت رِبا و سود مضاعف از بدهکار را منع کردهاند.[۲] بر پایهٔ این تفسیر، اگر بدهکار از بازپرداخت بدهی ناتوان باشد، نهتنها دریافت سود از او مجاز نیست، بلکه باید برای بازگرداندن اصل طلب نیز به وی مهلت داده شود.[۳] با این حال، مفسران این آیه را مطلق شمرده و آن را شامل تمام انواع بِدهی (چه همراه با ربا و چه بدون آن) میدانند.[۴] محل نزول آیه انظار نیز، شهر مدینه دانسته شده است.[۵]
﴿وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ٢٨٠﴾ [بقره:280]
﴿و اگر (بدهکارتان) تنگدست باشد، پس تا (هنگام) گشایش، مهلتی (به او دهید)؛ و (اگر به راستی قدرت پرداخت ندارد) بخشیدن آن برای شما بهتر است-اگر بدانید ٢٨٠﴾
منظور از اعسار و میسرة
بر اساس روایتی از امام صادق(ع) دربارهٔ عبارت «ذو عُسرة»، مُعسِر کسی است که نمیتواند بیش از نیازهای ضروری زندگی خود و خانوادهاش را در حد اعتدال تأمین کند.[۶] برخی از مفسران نیز اعسار را به ناتوانی از پرداخت بدهی، به هر دلیلی -از جمله فقدان دارایی یا رکود بازار- تفسیر کردهاند.[۷] همچنین بر پایهٔ حدیثی از امام رضا(ع) دربارهٔ عبارت «إلی میسرة» (تا زمان گشایش)،[۸] گفته شده، بدهکاری که توانایی پرداخت ندارد، یک سال به وی مهلت میدهند؛ اگر توان پرداخت یافت که میپردازد و گرنه امام از بیت المال قرض او را میپردازد.[۹] این روایت، با عباراتی دیگر نیز در منابع حدیثی نقل شده است.[۱۰]
شأن نزول
در منابع تفسیری، شأن نزولِ آیهٔ انظار، مرتبط با آیات پیشینِ آن دانسته شده است.[۱۱] طَبْرسی در مجمعالبیان به نقل از امام باقر(ع) آورده است که وَلید بن مُغَیره در دوره جاهلیت ربا میگرفت و از طایفهٔ ثقیف طلبکار بود. فرزندش خالد بن ولید پس از مسلمانشدن، قصد مطالبهٔ اموال را داشت، اما با نزول آیات ۲۷۸ و ۲۷۹ سورهٔ بقره، از دریافت ربا منع شد.[۱۲]
برخی مفسران این ماجرا را بهگونهای دیگر نقل کرده و طرف طلبکار را برادرانی از قبیلهٔ ثقیف دانستهاند که پس از اسلامآوردن، رباهای پیشین خود را از بنیمغیره مطالبه کردند و پیامبر(ص) آنان را از دریافت ربا بازداشت.[۱۳] در پی این حکم، بنیثقیف برای دریافت اصل بدهی خود سراغ بنیمغیره رفتند، اما آنان حتی توان پرداخت اصل بدهی را نیز نداشتند و از بنیثقیف مهلت خواستند. در این هنگام، آیهٔ انظار (۲۸۰ سوره بقره) نازل شد و خداوند در آن، از طلبکاران خواست تا زمان توانایی به بدهکار مهلت دهند.[۱۴]
استناد در منابع فقهی
آیه ۲۸۰ سوره بقره از آیات الاحکام قرآن است که در منابع فقهی از آن با عنوان «آیه اِنظار» یاد میشود.[۱۵] فقیهان با استناد به این آیه فتوا دادهاند که واجب است به بدهکاری که توانی پرداختِ بدهی را ندارد، مهلت داده شود.[۱۶] آنها از این حکمِ وجوب، نتایجی همچون حرمت مطالبهٔ بدهی،[۱۷] ممنوعیت زندانیکردن بدهکار[۱۸] و نیز عدم جواز اجبار او به کار برای پرداخت دَیْن[۱۹] را استنباط نمودهاند.[۲۰] همچنین بخش پایانی آیه (وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَیْرٌ لَکُمْ) در فقه، مستند استحبابِ بخششِ بدهی در صورت ناتوانی بدهکار قرار گرفته است.[۲۱] افزون بر این، از مفهوم این آیه برداشت شده که ادای دیْن در صورت تواناییِ بدهکار واجب است.[۲۲]
فضیلت مهلتدادن به بدهکار
در منابع تفسیری،[۲۳] ذیل آیهٔ انظار و نیز در برخی منابع حدیثی،[۲۴] روایاتی در فضیلت مهلتدادن به بدهکار نقل شده است. از جمله از رسول خدا(ص) نقل شده که هر کس به بدهکارِ تنگدست مهلت داده یا طلبش را به او ببخشد، در قیامت در سایهٔ عرش الهی جای خواهد گرفت.[۲۵] در حدیثی دیگر، این کار معادل صدقهدادن در هر روز شمرده شده است.[۲۶] همچنین مطابق روایتی از پیامبر اکرم(ص)، آسانگیری بر بدهکارِ درمانده، موجب استجابت دعا و گشایشِ گرفتاریها میشود.[۲۷]
بر پایهٔ اینگونه روایات، اصلِ مهلتدادن به بدهکار، عملی مستحب دانسته شده است.[۲۸] محمدتقی مجلسی از عالمان قرن ۱۱ قمری، معتقد است، اگر بدهکار تنها توان تأمین نیازهای ضروری زندگی خود و خانوادهاش را داشته باشد، مهلتدادن به او واجب است.[۲۹] اما چنانچه پرداخت بدهی برایش ممکن، ولی با دشواری و زحمت همراه باشد، مهلتدادن به او مستحب خواهد بود.[۳۰]
پیوند نظام حقوقی و اخلاقی در اسلام
برخی مفسران با استناد به این آیه، بر این باورند که نظام حقوقی و اقتصادی اسلام پیوندی عمیق با نظام اخلاقی آن دارد؛[۳۱] زیرا با آنکه بازپسگیری وام حقی مشروع برای طلبکار شمرده میشود، اما در این آیه بر مهلتدادن و حتی بخشیدنِ بدهیِ بدهکار تأکید شده است.[۳۲] ناصر مکارم شیرازی از مفسران شیعه، ضمن اخلاقی و انسانی دانستن این آموزه، معتقد است که این دستور قرآنی احساس کینهتوزی و انتقام را به محبت و صمیمیت بدل میسازد و افراد ناتوان جامعه را به حرکت و تلاش دوباره وامیدارد. افزون بر این، عمل به آیه، صدقه و انفاق در راه خدا بهشمار میرود که ذخیرهای برای آخرت خواهد بود.[۳۳]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۷۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۵؛ یزدی، فقه القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۲۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۵؛ طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۴۲۳؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۷۷؛ فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۷، ص۸۶.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به آلوسی، روح المعانی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۵۳؛ یزدی، فقه القرآن، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۱۲۸؛ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۲۵۶؛ ذوفقاری، البشری فی معانی القرآن، ۱۳۹۷ش، ج۳، ص۱۱۷.
- ↑ محققیان، تفسیر أنوار الثقلین، ۱۳۹۱ش، ج۲، ص۳۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۵؛ تویسرکانی، لئالی الاخبار، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۹۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۵؛ فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۷، ص۸۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۰۷، حدیث ۹.
- ↑ منتظری، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۲۰۳.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۹۳، حدیث ۵؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۸۵، حدیث ۱۰؛ مجلسی اول، روضة المتقین، ۱۴۰۶ق، ج۶، ص۵۱۹.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به ثعلبی نیشابوری، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۲۸۴-۲۸۶؛ ابنجوزی، زاد المسیر، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۴۸-۲۴۹؛ ابوحیان، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۷۱۱-۷۱۶؛ خیرخواه علوی، «ثقیف»، ۱۳۸۲ش، ص۳۰۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۳.
- ↑ ثعلبی نیشابوری، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۲۸۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۴؛ ابنجوزی، زاد المسیر، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۴۸؛ ابوحیان، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۷۱۱؛ فخرالدین رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۷، ص۸۶.
- ↑ ثعلبی نیشابوری، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۲۸۶؛ ابنجوزی، زاد المسیر، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۴۹؛ ابوحیان، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۷۱۶؛ خیرخواه علوی، «ثقیف»، ۱۳۸۲ش، ص۳۰۵.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۵۶؛ فاضل هندی، کشف اللثام، ۱۴۱۶ق، ج۱۰، ص۹۵؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۰، ص۱۶۶؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۶۷.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به قطب راوندی، فقه القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۳۸۱؛ اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۲۷۴؛ کاظمی، مسالک الأفهام الی آیات الأحکام، ۱۳۶۵ش، ج۳، ص۶۶؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۶۷.
- ↑ اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۲۷۴؛ طباطبایی حائری، کتاب المناهل، مؤسسه آل البیت(ع)، ص۱۹؛ نجمآبادی، القضاء، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۷۰.
- ↑ ابنحیون، دعائم الإسلام، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۷۱؛ میرزای قمّی، رسائل المیرزا القمی، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۶۳۶؛ موسوی بجنوردی، القواعد الفقهیة، ۱۴۱۹ق، ج۷، ص۳۱۶.
- ↑ عراقی، کتاب القضاء، ۱۴۲۱ق، ص۱۸۹؛ محقق سبزواری، کفایة الأحکام، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۵۷۵؛ طبسی، حقوق زندانی و موارد زندان در اسلام، بوستان کتاب، ص۴۱۸.
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۶۷.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به آلعصفور بحرانی، الأنوار اللوامع، مجمع البحوث العلمیة، ج۱۲، ص۳۰۵ و ۴۵۷؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، موسوعة الفقه الإسلامی المقارن، ۱۴۳۲ق، ج۱، ص ۱۳۹.
- ↑ قطب راوندی، فقه القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۳۸۱.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم،۱۴۲۰ق، ص۱۲۱؛ عیاشی، تفسیر العیّاشی،۱۳۸۰ق، ج۱، ص۱۵۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۶؛ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۰۴؛ ذوفقاری، البشری فی معانی القرآن، ۱۳۹۷ش، ج۳، ص۱۱۷.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ح۴، ص۳۵؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۸؛ زید بن علی، مسند زید بن علی، دار مکتبة الحیاة، ص۲۸۰؛ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۱۶، ص۳۱۹-۳۲۰؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۰، ص۱۴۸-۱۵۳.
- ↑ زید بن علی، مسند زید بن علی، دار مکتبة الحیاة، ص۲۸۰؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ح۸، ص۹ و ۴۰۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۶؛ مجلسی، مرآة العقول، ۱۴۰۴ق، ج۲۵، ص۱۹.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۹؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۶؛ ذوفقاری، البشری فی معانی القرآن، ۱۳۹۷ش، ج۳، ص۱۱۷؛ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱۰، ص۴۷۱.
- ↑ طبرانی، التفسیر الکبیر، ۲۰۰۸م، ج۱، ص۴۹۸؛ ثعلبی نیشابوری، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۲۸۸؛ میبدی، کشف الاسرار، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۷۵۷.
- ↑ مجلسی اول، لوامع صاحبقرانی، ۱۴۱۴ق، ج۶، ۵۷.
- ↑ مجلسی اول، لوامع صاحبقرانی، ۱۴۱۴ق، ج۶، ۵۷.
- ↑ مجلسی اول، لوامع صاحبقرانی، ۱۴۱۴ق، ج۶، ۵۷.
- ↑ قرائتی، محسن، تفسیر نور، ج۱، ص۴۴۵.
- ↑ قرائتی، محسن، تفسیر نور، ج۱، ص۴۴۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۷۸.
منابع
- آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق: عطیة، علی عبدالباری، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- آلعصفور بحرانی، حسین، الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع، محقق و مصحح: آل عصفور، محسن، قم، مجمع البحوث العلمیة، چاپ اول، بی تا.
- ابوحمزه ثمالی، ثابت بن دینار، تفسیر القرآن الکریم، تحقیق: حرز الدین، عبد الرزاق محمد حسین، معرفت، محمد هادی، بیروت، دار المفید، چاپ اول،۱۴۲۰ق.
- ابوحیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، تحقیق: محمد جمیل، صدقی، بیروت، دار الفکر، ۱۴۲۰ق.
- ابنجوزی، ابوالفرج عبدالرحمن بن علی، زاد المسیر فی علم التفسیر، تحقیق: المهدی، عبدالرزاق، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- ابنحیون، نعمان بن محمد مغربی، دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، محقق و مصحح: فیضی، آصف، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق.
- اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، محقق و مصحح: عراقی، آقا مجتبی، اشتهاردی، علیپناه، یزدی اصفهانی، آقاحسین، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- تویسرکانی، محمدنبی بن احمد، لئالی الاخبار، قم، علامه، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- ثعلبی نیشابوری، ابو اسحاق احمد بن ابراهیم، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- خیرخواه علوی، سید علی، «ثقیف»، در جلد نهم از دائرة المعارف قرآن کریم، قم، موسسه بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
- ذوفقاری شهاب الدین، البشری فی معانی القرآن، اصفهان، دانشگاه معارف قرآن و عترت، چاپ اول، ۱۳۹۷ق.
- زید بن علی، مسند زید بن علی، گردآورنده: واسطی، عمرو بن خالد، رضی، علی بن موسی، بیروت، دار مکتبة الحیاة، چاپ اول، بی تا.
- شیخ حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: غفاری، علیاکبر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، محقق، موسوی خرسان، حسن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طباطبایی حائری، سید محمد، کتاب المناهل، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، بی تا.
- طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر، اردن، دار الکتاب الثقافی، چاپ اول، ۲۰۰۸م.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: بلاغی، محمدجواد، مصحح: یزدی طباطبایی، فضلالله و رسولی، هاشم بیروت، دارالمعرفة، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- طبسی، نجم الدین، حقوق زندانی و موارد زندان در اسلام، مترجمان: احمدی سید محمدعلی، و رمضانی، سید هادی، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، بی تا.
- عراقی، آقا ضیاء الدین، کتاب القضاء، مقرر: نجمآبادی، میرزا ابوالفضل، قم، انتشارات مؤسسه معارف اسلامی امام رضا(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، محقق و مصحح: رسولی محلاتی، هاشم، تهران، المطبعة العلمیة، چاپ اول،۱۳۸۰ق.
- فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، تحقیق: دار احیاء التراث العربی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تحقیق: اعلمی، حسین، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- قطب راوندی، سعید بن هبهالله، فقه القرآن، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)، ۱۴۰۵ق.
- کاظمی، جواد بن سعید، مسالک الأفهام الی آیات الأحکام، تهران، کتابفروشی مرتضوی، چاپ دوم، ۱۳۶۵ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علیاکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، موسوعة الفقه الإسلامی المقارن، با اشراف هاشمی شاهرودی، محمود، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، ۱۴۳۲ق.
- مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهلبیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- مجلسی اول، محمدتقی، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: موسوی کرمانی، سید حسین، اشتهاردی، علیپناه، طباطبائی، سید فضل الله، قم، مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانپور، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
- مجلسی اول، محمدتقی، لوامع صاحبقرانی، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.إ
- مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، محقق و مصحح: رسولی، سید هاشم، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- محقق سبزواری ، محمدباقر بن محمد مؤمن، کفایة الأحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- محققیان، رضا،تفسیر أنوار الثقلین بر اساس ارتباط شناسی بین قرآن و عترت، قم، اکرام، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- منتظری، حسینعلی، مبانی فقهی حکومت اسلامی (دراسات فی ولایة الفقیة و فقة الدولة الإسلامیة)، مترجم: صلواتی، محمود، قم، کیهان، چاپ اول، ۱۳۶۷ش.
- موسوی بجنوردی، سید حسن، القواعد الفقهیة، محقق و مصحح: مهریزی، مهدی، درایتی، محمد حسین، قم، نشر الهادی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- میبدی، احمد بن محمد، کشف الاسرار و عدة الابرار (تفسیر خواجه عبدالله انصاری)، مصحح: حکمت، علیاصغر، تهران، امیرکبیر، چاپ پنجم، ۱۳۷۱ش.
- میرزای قمّی، ابو القاسم بن محمد حسن، رسائل المیرزا القمی، محقق: تبرزیان، عباس، قم، دفتر تبلیغات اسلامی (شعبه خراسان)، چاپ اول، ۱۴۲۷ق.
- نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، محقق و مصحح: قوچانی، عباس، آخوندی، علی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- نجمآبادی، محمد بن ابراهیم، القضاء، قم، نشر روضة العباس(ع)، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، تفسیر راهنما، قم، موسسه بوستان کتاب، چاپ پنجم، ۱۳۸۶ش.
- یزدی، محمد، فقه القرآن، قم، مؤسسه اسماعیلیان چاپ اول، ۱۴۱۵ق.