آیه انظار
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | بقره |
| شماره آیه | ۲۸۰ |
| جزء | ۳ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | رباگرفتن افرادی از قبیله ثقیف از بنیمغیره یا رباگرفتن ولید بن مغیره از قبیله ثقیف |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | فقهی ـ اقتصادی |
| درباره | وجوب مهلتدادن به بدهکار |
| آیات مرتبط | آیه ۲۷۸ و ۲۷۹ سوره بقره |
آیه اِنظار دویستوهشتادمین آیه سوره بقره و از آیات الاحکام قرآن است.[۱] این آیه به حق بدهکارانِ ناتوان اشاره دارد.[۲] فقیهان با استناد به آن فتوا دادهاند که باید به بدهکاریِ که توان پرداختِ ندارد، مهلت داده شود.[۳] همچنین از این آیه، حرمت مطالبه بدهی،[۴] ممنوعیت زندانیکردن بدهکار[۵] و جایز نبودن اجبار او به انجام کار برای پرداخت دَیْن[۶] برداشت شده است.[۷] عبارت «وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَیْرٌ لَکُمْ» نیز مستند استحباب بخششِ بدهی در صورت ناتوانی بدهکار است.[۸] افزون بر این، وجوب ادای دین در صورت توانایی بدهکار نیز از آیه استفاده شده است.[۹]
﴿وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ٢٨٠﴾ [بقره:280] ﴿و اگر (بدهکارتان) تنگدست باشد، پس تا (هنگام) گشایش، مهلتی (به او دهید)؛ و (اگر به راستی قدرت پرداخت ندارد) بخشیدن آن برای شما بهتر است-اگر بدانید ٢٨٠﴾
در منابع تفسیری، شأن نزولِ آیه انظار، مرتبط با آیات پیشین دانسته شده است.[۱۰] در مجمعالبیان به نقل از امام باقر(ع) آمده است که وَلید بن مُغَیره در دوره جاهلیت از قبیله ثقیف طلبکار بود و ربا میگرفت. فرزندش خالد پس از مسلمانشدن، قصد مطالبه اموال را داشت؛ اما با نزول آیات ۲۷۸ و ۲۷۹ سوره بقره، از دریافت ربا منع شد.[۱۱] برخی مفسران نیز طلبکاران را افرادی از قبیله ثقیف دانستهاند که پس از اسلامآوردن، رباهای پیشین خود از بنیمغیره مطالبه کردند و پیامبر(ص) آنان را از دریافت ربا بازداشت.[۱۲] چون بنیمغیره توان پرداخت اصل بدهی را نداشتند و درخواست مهلت کردند آیه انظار نازل شد و طلبکاران را به مهلتدادن فراخواند.[۱۳]
براساس روایتی از امام صادق(ع)، مُعسِر کسی است که بیش از نیازهای ضروری و متعارف خود و خانوادهاش توان تأمین ندارد.[۱۴] برخی از مفسران تیز معسر را ناتوان از پرداخت بدهی، به سبب عواملی مانند فقدان دارایی یا رکود بازار دانستهاند.[۱۵] محمدتقی مجلسی از عالمان شیعه (درگذشت: ۱۰۷۰ق)، معتقد است، اگر بدهکار تنها توان تأمین نیازهای ضروری زندگی را داشته باشد، مهلتدادن به او واجب است.[۱۶] اما اگر پرداخت بدهی ممکن، ولی همراه دشواری باشد، مهلتدادن مستحب است.[۱۷]
در تفسیر این آیه در تفاسیر، روایاتی در فضیلت مهلتدادن به بدهکار نقل شده است.[۱۸] ازجمله، پیامبر(ص) آسانگیری بر بدهکارِ درمانده را موجب استجابت دعا و گشایشِ گرفتاریها دانسته است.[۱۹] همچنین در روایتی آمده است که هر کس به بدهکارِ تنگدست مهلت دهد یا بدهی او را ببخشد، در قیامت در سایه عرش الهی قرار میگیرد.[۲۰]
پانویس
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۵۶؛ فاضل هندی، کشف اللثام، ۱۴۱۶ق، ج۱۰، ص۹۵؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۰، ص۱۶۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۷۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به قطب راوندی، فقه القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۳۸۱؛ اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۲۷۴؛ کاظمی، مسالک الأفهام، ۱۳۶۵ش، ج۳، ص۶۶.
- ↑ اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۲۷۴؛ طباطبایی حائری، المناهل، مؤسسه آل البیت(ع)، ص۱۹؛ نجمآبادی، القضاء، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۷۰.
- ↑ ابنحیون، دعائم الإسلام، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۷۱؛ میرزای قمّی، رسائل المیرزا القمی، ۱۴۲۷ق، ج۲، ص۶۳۶؛ موسوی بجنوردی، القواعد الفقهیة، ۱۴۱۹ق، ج۷، ص۳۱۶.
- ↑ عراقی، کتاب القضاء، ۱۴۲۱ق، ص۱۸۹؛ محقق سبزواری، کفایة الأحکام، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۵۷۵؛ طبسی، حقوق زندانی و موارد زندان در اسلام، بوستان کتاب، ص۴۱۸.
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۶۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به آلعصفور بحرانی، الأنوار اللوامع، مجمع البحوث العلمیة، ج۱۲، ص۳۰۵ و ۴۵۷؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، موسوعة الفقه الإسلامی المقارن، ۱۴۳۲ق، ج۱، ص۱۳۹.
- ↑ قطب راوندی، فقه القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۳۸۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به ثعلبی نیشابوری، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۲۸۴-۲۸۶؛ ابنجوزی، زاد المسیر، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۴۸-۲۴۹؛ ابوحیان، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۷۱۱-۷۱۶؛ خیرخواه علوی، «ثقیف»، ۱۳۸۲ش، ص۳۰۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۳.
- ↑ ثعلبی نیشابوری، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۲۸۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۴؛ ابنجوزی، زاد المسیر، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۴۸؛ ابوحیان، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۷۱۱؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۷، ص۸۶.
- ↑ ثعلبی نیشابوری، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۲۸۶؛ ابنجوزی، زاد المسیر، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۴۹؛ ابوحیان، البحر المحیط، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۷۱۶؛ خیرخواه علوی، «ثقیف»، ۱۳۸۲ش، ص۳۰۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۵؛ تویسرکانی، لئالی الاخبار، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۹۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۵؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۷، ص۸۶.
- ↑ مجلسی اول، لوامع صاحبقرانی، ۱۴۱۴ق، ج۶، ۵۷.
- ↑ مجلسی اول، لوامع صاحبقرانی، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۵۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به ابوحمزه ثمالی، تفسیر القرآن الکریم،۱۴۲۰ق، ص۱۲۱؛ عیاشی، تفسیر العیّاشی،۱۳۸۰ق، ج۱، ص۱۵۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۶؛ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۰۴.
- ↑ طبرانی، التفسیر الکبیر، ۲۰۰۸م، ج۱، ص۴۹۸؛ ثعلبی نیشابوری، الکشف و البیان، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۲۸۸؛ میبدی، کشف الاسرار، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۷۵۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۲،ص۶۷۶.
منابع
- آلعصفور بحرانی، حسین، الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع، محقق و مصحح: آل عصفور، محسن، قم، مجمع البحوث العلمیة، چاپ اول، بی تا.
- ابوحمزه ثمالی، ثابت بن دینار، تفسیر القرآن الکریم، تحقیق: حرز الدین، عبد الرزاق محمد حسین، معرفت، محمد هادی، بیروت، دار المفید، چاپ اول،۱۴۲۰ق.
- ابوحیان، محمد بن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، تحقیق: محمد جمیل، صدقی، بیروت، دار الفکر، ۱۴۲۰ق.
- ابنجوزی، ابوالفرج عبدالرحمن بن علی، زاد المسیر فی علم التفسیر، تحقیق: المهدی، عبدالرزاق، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- ابنحیون، نعمان بن محمد، دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، محقق و مصحح: فیضی، آصف، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق.
- اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، محقق و مصحح: عراقی، آقا مجتبی، اشتهاردی، علیپناه، یزدی اصفهانی، آقاحسین، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- تویسرکانی، محمدنبی بن احمد، لئالی الاخبار، قم، علامه، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- ثعلبی نیشابوری، ابو اسحاق احمد بن ابراهیم، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- خیرخواه علوی، سید علی، «ثقیف»، در جلد نهم از دائرة المعارف قرآن کریم، قم، موسسه بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طباطبایی حائری، سید محمد، کتاب المناهل، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، بی تا.
- طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر، اردن، دار الکتاب الثقافی، چاپ اول، ۲۰۰۸م.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: بلاغی، محمدجواد، مصحح: یزدی طباطبایی، فضلالله و رسولی، هاشم بیروت، دارالمعرفة، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- طبسی، نجمالدین، حقوق زندانی و موارد زندان در اسلام، مترجمان: احمدی سید محمدعلی، و رمضانی، سید هادی، قم، بوستان کتاب، چاپ اول، بی تا.
- عراقی، آقا ضیاءالدین، کتاب القضاء، مقرر: نجمآبادی، میرزا ابوالفضل، قم، انتشارات مؤسسه معارف اسلامی امام رضا(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیّاشی، محقق و مصحح: رسولی محلاتی، هاشم، تهران، المطبعة العلمیة، چاپ اول،۱۳۸۰ق.
- فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب (التفسیر الکبیر)، تحقیق: دار احیاء التراث العربی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تحقیق: اعلمی، حسین، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- قطب راوندی، سعید بن هبهالله، فقه القرآن، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)، ۱۴۰۵ق.
- کاظمی، جواد بن سعید، مسالک الأفهام الی آیات الأحکام، تهران، کتابفروشی مرتضوی، چاپ دوم، ۱۳۶۵ش.
- مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، موسوعة الفقه الإسلامی المقارن، با اشراف هاشمی شاهرودی، محمود، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، ۱۴۳۲ق.
- مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهلبیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- مجلسی اول، محمدتقی، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: موسوی کرمانی، سید حسین، اشتهاردی، علیپناه، طباطبائی، سید فضل الله، قم، مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانپور، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
- مجلسی اول، محمدتقی، لوامع صاحبقرانی، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- محقق سبزواری ، محمدباقر بن محمدمؤمن، کفایة الأحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- موسوی بجنوردی، سید حسن، القواعد الفقهیة، محقق و مصحح: مهریزی، مهدی، درایتی، محمد حسین، قم، نشر الهادی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- میبدی، احمد بن محمد، کشف الاسرار و عدة الابرار (تفسیر خواجه عبدالله انصاری)، مصحح: حکمت، علیاصغر، تهران، امیرکبیر، چاپ پنجم، ۱۳۷۱ش.
- میرزای قمّی، ابوالقاسم بن محمد حسن، رسائل المیرزا القمی، محقق: تبرزیان، عباس، قم، دفتر تبلیغات اسلامی (شعبه خراسان)، چاپ اول، ۱۴۲۷ق.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، محقق و مصحح: قوچانی، عباس، آخوندی، علی، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- نجمآبادی، محمد بن ابراهیم، القضاء، قم، نشر روضة العباس(ع)، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.