سوره جن هفتادو‌دومین سوره و از سوره‌های مکی است که در جزء ۲۹ قرآن جای دارد و در ترتیب نزول، چهلمین سوره‌ای است که بر پیامبر(ص) نازل شده است. این سوره به‌دلیل پرداختن به موضوع جن و آمدن این واژه در نخستین آیه آن، «جن» نامیده شده است. از سوره جن با عنوان «قل اوحی» نیز یاد کرده‌اند.
بخش نخست این سوره به ماجرای ایمان آوردن گروهی از جنیان پس از شنیدن تلاوت قرآن می‌پردازد و موضوعاتی چون وجود دو گروه مؤمن و کافر در میان جنیان، توحید، معاد، عمومیت دعوت پیامبر(ص) و اختصاص علم غیب به خداوند را مطرح می‌کند. از گزارش‌های مربوط به نزول این سوره، ماجرای شنیدن تلاوت قرآن از سوی گروهی از جنیان و ایمان آوردن آنان است که در روایات و تفاسیر با جزئیات متفاوت نقل شده است. آیات ۱۸ و ۲۶ و ۲۷ سوره جن از آیات مشهور این سوره‌اند که به موضوعاتی نظیر علم غیب، عصمت پیامبران و مصادیق واژه «مساجد» در عبارت «وَ أَنَّ الْمَسَاجِدَ لِلَّهِ»، می‌پردازند.
در روایات، برای تلاوت این سوره فضیلت‌هایی مانند حفظ از چشم‌زخم و جادو، همراهی با پیامبر(ص)، افزایش فهم و هوش، ادای بدهی و دوری جنیان ذکر شده است.
معرفی سوره
این سوره به‌دلیل پرداختن به موضوع جن و آمدن این واژه در نخستین آیه آن، «جن» نامیده شده است.[۱] برخی نیز با توجه به آغاز سوره با عبارت «قُلْ أُوحِیَ»، آن را سوره «قل اوحی» نامیده‌اند.[۲] سوره جن از سوره‌های مکی است و در ترتیب نزول، چهلمین سوره‌ای است که بر پیامبر(ص) نازل شده است. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، هفتادو‌دومین سوره است و در جزء ۲۹ قرآن قرار دارد.[۳]
به گزارش مفسران، بخش نخست سوره جن به ماجرای گروهی از جن می‌پردازد که با شنیدن تلاوت قرآن، از عظمت و هدایتگری آن شگفت‌زده شدند و به پیامبر اکرم(ص)ایمان آوردند. آنان ضمن اظهار خضوع در برابر قرآن، به معاد نیز اذعان کردند.[۶] این سوره همچنین به وجود دو گروه مؤمن و کافر در میان جنیان، تفاوت افراد صالح و فسادانگیز و رد برخی باورهای خرافی درباره جن می‌پردازد و بر عمومیت دعوت پیامبر(ص) برای جن و انسان تأکید می‌کند.[۷] از دیگر موضوعات سوره، توحید، معاد و علم غیب است؛ به‌ویژه اینکه آگاهی از غیب به خداوند اختصاص دارد و دیگران تنها از آنچه او اراده کند، آگاه می‌شوند.[۸]
شأن نزول و گزارش‌های مربوط به نزول سوره
مفسران، ماجرای حضور گروهی از جنیان و گوش سپردن آنان به تلاوت پیامبر(ص) را که در سوره احقاف (آیات ۲۹ـ۳۲) آمده است، از اسباب نزول سوره جن دانسته‌اند.[۹] درباره چگونگی این واقعه، گزارش‌های دیگری نیز نقل شده است:
در تفسیر قمی آمده است که پیامبر(ص) پس از بی‌نتیجه ماندن دعوت مردم در طائف، هنگام بازگشت به مکه در وادی جن به تلاوت قرآن پرداخت. گروهی از جنیان با شنیدن آیات قرآن ایمان آوردند و برای دعوت قوم خود به اسلام بازگشتند.[۱۰] در روایتی از ابن‌عباس نیز آمده است که گروهی از جنیان هنگام تلاوت قرآن پیامبر(ص) در نماز صبح، صدای او را شنیدند و پس از پی بردن به‌علت قطع اخبار آسمان، به قوم خود بازگشتند و آنان را به اسلام دعوت کردند.[۱۱] همچنین عبدالله بن مسعود نقل کرده است که شبی پیامبر(ص) را نیافتند و پس از جست‌وجو، ایشان را در حال بازگشت از حوالی کوه حراء یافتند. پیامبر(ص) فرمود که دعوت‌کننده جنیان نزد او آمده و وی برای تلاوت قرآن نزد آنان رفته است.[۱۲]
در تفسیر آیه ۱۸ سوره جن، درباره معنای «مساجد» سه دیدگاه مطرح شده است: نخست، به‌معنای مکان‌های عبادت و سجده است که براساس آن، همه عبادتگاه‌ها و مکان‌های سجده از آنِ خداست و نباید در آنها غیر خدا را پرستید؛[۱۳] فخر رازی، از مفسران اهل سنت، این دیدگاه را قول اکثر مفسران دانسته است؛[۱۴] دوم، به‌معنای اعضای هفت‌گانه سجده است که براساس روایات منقول از امامان شیعه،[۱۵] این اعضا به خدا اختصاص دارند و نباید برای سجده بر غیر او به کار روند؛[۱۶] هرچند مکارم شیرازی در اعتبار برخی روایات و سازگاری این تفسیر با احکام شرعی اشکال کرده است؛[۱۷] سوم، به‌معنای خود سجده‌هاست؛ یعنی سجده تنها شایسته خداست و نباید برای غیر او انجام شود.[۱۸]
آیات ۲۶ و ۲۷: این آیات بیان می‌کنند که خداوند علم غیب را تنها در اختیار پیامبران برگزیده خود قرار می‌دهد.[۱۹] همچنین از دلایل عصمت پیامبران دانسته شده‌اند؛ زیرا پیامبران با امداد الهی و مراقبت فرشتگان از خطا، وسوسه شیاطین جن و انس و عوامل خدشه‌دارکننده اصالت وحی مصون می‌مانند.[۲۰]علامه طباطبایی توضیح می‌دهد که علم غیب به‌صورت ذاتی و مستقل از آنِ خداوند است و دیگران تنها به تعلیم الهی از آن آگاه می‌شوند. وی برای توضیح این موضوع، گرفتن جان انسان‌ها را مثال می‌زند که در اصل فعل خداوند است، اما ملک‌الموت و دیگر فرشتگان به فرمان او واسطه این کار هستند.[۲۱]
فضیلت و خواص
در روایتی از پیامبر(ص) آمده است که قاری سوره جن به شمار جنیان و شیاطینی که پیامبر را تصدیق یا تکذیب کرده‌اند، ثواب آزاد کردن بنده دریافت می‌کند.[۲۲] از امام صادق(ع) نیز نقل شده است که تلاوت مداوم این سوره، انسان را از چشم‌زخم، جادو و آزار جنیان حفظ می‌کند و موجب همراهی او با پیامبر(ص) می‌شود.[۲۳] در برخی روایات، خواصی مانند دیدار پیامبر در خواب،[۲۴] افزایش فهم و هوش، ادای بدهی[۲۵] و دور شدن جنیان[۲۶] نیز برای تلاوت این سوره ذکر شده است.
گفتار دوم؛ آیه ۱۶-۲۸ دعوت مشرکان به توحید و پیروی از پیامبر اسلام (ص)
گفتار اول؛ آیه ۱-۱۵ رستگاری جن‌های مؤمن
مطلب اول؛ آیه ۱۶-۱۸ یادآوری فوائد ایمان
مطلب اول؛ آیه ۱-۲ ایمان‌آوردن جن‌ها به پیامبر اسلام (ص)
مطلب دوم؛ آیه ۱۹-۲۸ بهانه‌های مشرکان برای ایمان‌نیاوردن به پیامبر (ص) هدف پیامبر (ص) دعوت به خود است؛ قدرت و نفرات ما بیشتر است؛ شاید پیامبر (ص) سخنان خدا را تغییر داده باشد
مطلب دوم؛ آیه ۳-۱۲ توبه جن‌های مؤمن از عقاید انحرافی
﴿تا معلوم بدارد که پیامهای پروردگار خود را رسانیده‌اند و [خدا] بدانچه نزد ایشان است احاطه دارد و هر چیزی را به عدد شماره کرده است ٢٨﴾
﴿بگو به من وحی شده است که تنی چند از جنیان گوش فرا داشتند و گفتند راستی ما قرآنی شگفت‌آور شنیدیم ١ [که] به راه راست هدایت می‌کند پس به آن ایمان آوردیم و هرگز کسی را شریک پروردگارمان قرار نخواهیم داد ٢ و اینکه او پروردگار والای ما همسر و فرزندی اختیار نکرده است ٣ و [شگفت] آنکه کم خرد ما دربارهٔ خدا سخنانی یاوه می‌سراید ٤ و ما پنداشته بودیم که انس و جن هرگز به خدا دروغ نمی‌بندند ٥ و مردانی از آدمیان به مردانی از جن پناه می‌بردند و بر سرکشی آنها می‌افزودند ٦ و آنها [نیز] آن گونه که [شما] پنداشته‌اید گمان بردند که خدا هرگز کسی را زنده نخواهد گردانید ٧ و ما بر آسمان دست‌یافتیم و آن را پر از نگهبانان توانا و تیرهای شهاب یافتیم ٨ و در [آسمان] برای شنیدن به کمین می‌نشستیم [اما] اکنون هر که بخواهد به گوش باشد تیر شهابی در کمین خود می‌یابد ٩ و ما [درست] نمی‌دانیم که آیا برای کسانی که در زمینند بدی خواسته شده یا پروردگارشان برایشان هدایت‌خواسته است ١٠ و از میان ما برخی درستکارند و برخی غیر آن و ما فرقه‌هایی گوناگونیم ١١ و ما می‌دانیم که هرگز نمی‌توانیم در زمین خدای را به ستوه آوریم و هرگز او را با گریز [خود] درمانده نتوانیم کرد ١٢ و ما چون هدایت را شنیدیم بدان گرویدیم پس کسی که به پروردگار خود ایمان آورد از کمی [پاداش] و سختی بیم ندارد ١٣ و از میان ما برخی فرمانبردار و برخی از ما منحرفند پس کسانی که به فرمانند آنان در جستجوی راه درستند ١٤ ولی منحرفان هیزم جهنم خواهند بود ١٥ و اگر [مردم] در راه درست پایداری ورزند قطعاً آب گوارایی بدیشان نوشانیم ١٦ تا در این باره آنان را بیازماییم و هر کس از یاد پروردگار خود دل بگرداند وی را در قید عذابی [روز]افزون درآورد ١٧ و مساجد ویژه خداست پس هیچ‌کس را با خدا مخوانید ١٨ و همین که بنده خدا برخاست تا او را بخواند چیزی نمانده بود که بر سر وی فرو افتند ١٩ بگو من تنها پروردگار خود را می‌خوانم و کسی را با او شریک نمی‌گردانم ٢٠ بگو من برای شما اختیار زیان و هدایتی را ندارم ٢١ بگو هرگز کسی مرا در برابر خدا پناه نمی‌دهد و هرگز پناهگاهی غیر از او نمی‌یابم ٢٢ [وظیفه من] تنها ابلاغی از خدا و [رساندن] پیامهای اوست و هر کس خدا و پیامبرش را نافرمانی کند قطعاً آتش دوزخ برای اوست و جاودانه در آن خواهند ماند ٢٣ [باش] تا آنچه را وعده داده می‌شوند ببینند آنگاه دریابند که یاور چه کسی ضعیف‌تر و کدام یک شماره‌اش کمتر است ٢٤ بگو نمی‌دانم آنچه را که وعده داده شده‌اید نزدیک است‌یا پروردگارم برای آن زمانی نهاده است ٢٥ دانای نهان است و کسی را بر غیب خود آگاه نمی‌کند ٢٦ جز پیامبری را که از او خشنود باشد که [در این صورت] برای او از پیش رو و از پشت‌سرش نگاهبانانی برخواهد گماشت ٢٧ تا معلوم بدارد که پیامهای پروردگار خود را رسانیده‌اند و [خدا] بدانچه نزد ایشان است احاطه دارد و هر چیزی را به عدد شماره کرده است ٢٨﴾
