آیه مودت

مقاله قابل قبول
جانبدارانه
شناسه ارزیابی نشده
نارسا
عدم جامعیت
از ویکی شیعه
آیه مودت
قل لایسئلکم اجرا.jpg
مشخصات آیه
نام آیه مودت
واقع در سوره سوره شوری
شماره آیه ۲۳
جزء ۲۵
اطلاعات محتوایی
شأن نزول معرفی دوستی و محبت اهل بیت(ع) به عنوان اجر و مزد رسالت حضرت محمد(ص)
مکان نزول مدینه
موضوع اعتقادی
درباره اجر رسالت - اهل بیت(ع)

آیه مَوَدَّت بخشی از آیه ۲۳ سوره شوری است که بر فضیلت اهل بیت پیامبر(ص) دلالت دارد و پاداش رسالت رسول خدا(ص) را دوستی و محبت اهل بیت(ع) می‌داند.

متن آیه

قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی
[ای پیامبر!] بگو در ازای آن [رسالت] مزدی از شما نمی‌خواهم، مگر دوستی درباره خویشاوندان.

جایگاه

معنای واژگان

«مَودّت» به معنای محبت و دوست داشتن است.[۱] راغب اصفهانی شدت و همراهی با محبوب را نیز داخل در این نوع محبت دانسته است.[۲] «قُربی» هم، نزدیکی در نسَب و خویشاوندی است.[۳]

شان نزول

تمام مفسران شیعه[نیازمند منبع] و بسیاری از مفسران اهل سنت از ابن عباس نقل کرده‌اند که پس از هجرت پیامبر(ص) به مدینه، انصار درباره اداره نظام اسلامی گفت و گو کردند. آنان تصمیم گرفتند نزد رسول خدا(ص) بروند و بگویند: اگر برای پیشرفت اسلام و اداره جامعه نو بنیاد خویش نیاز اقتصادی و مالی داشته باشید، همه ثروت و امکانات ناچیز ما در اختیار شماست. هرگونه مصلحت بدانید و در آن تصرف کنید که سبب افتخار ما است.[۴] در اینجا بود که آیه مودت بر پیامبر(ص) نازل شد. تا اجر و مزد رسالت حضرت محمد(ص) دوستی و محبت اهل بیت(ع) معرفی نماید و نه پاداش مادی و دنیوی.

مصادیق "قربی"

علمای شیعه با ادله متعدد معتقدند که مراد از "القربی" اهل بیت(ع) است که مصداق‌های بارز آن علی(ع)، حضرت فاطمه(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) و نُه امام پس از امام حسین(ع) هستند.[۵] طبق این تفسیر، مراد از مودت به قربی، دوستی اهل بیت رسول خدا(ص) است. اخبار بسیار زیادی از طرق شیعه و روایاتی هم از طریق اهل سنت وارد شده که همه آنها آیه را به مودت عترت و دوستی با آنها تفسیر کرده‌اند. اخبار متواتری هم که از طریق دو طایفه بر وجوب دوستی اهل بیت و محبت آنها رسیده، این تفسیر را تأیید می‌کند.[۶]

همچنین علامه حلی، آیه مودت را چهارمین آیه دال بر امامت امام علی(ع) قرار داده و در ذیل آن روایتی از ابن عباس در کتب صحیحین و مسند احمد بن حنبل نقل می‌کند که وقتی آیه مودت نازل شد، گفتند: ای رسول خدا، خویشانی که مودتشان بر ما واجب است چه کسانی هستند؟ پیامبر(ص) فرمود: "علی و فاطمه و حسن و حسین."[۷] احمد بن حنبل، از فقهای چهارگانه اهل سنت و پیشوای مذهب حنبلی، نیز این روایت را از ابن عباس نقل کرده است.[۸]

مفسرین اهل سنت در معنای قربی اختلاف نظر دارند:

  1. بعضی از آنها- و به ادعای برخی،[نیازمند منبع] بیشتر مفسران- می‌گویند خطاب در این آیه به قریش است، چون حضرت محمد(ص) متعرض به خدایان قریش می‌شد، بدین جهت خدای تعالی به پیامبرش دستور داد، که از ایشان بخواهد اگر ایمان نمی‌آورند، حداقل به دلیل قرابت و خویشاوندی پیامبر با آنها،‌ با او دشمنی نکنند.[۹] کلمه (قربی) به معنای قرابت و خویشاوندی است نه خویشاوند[۱۰] و حرف (فی) به معنای سببیت است[۱۱].
  2. بعضی هم گفته‌اند: مراد از مودت نسبت قربی خطاب به قریش نیست بلکه خطاب به انصار است. بر اساس این قول، انصار مالی برای پیامبر آوردند تا به مصارف شخصی خود برساند، رسول خدا(ص) آن مال را رد کرد، ازاین‌رو در آیه به انصار خطاب کرد: من از شما مزدی نمی‌خواهم، تنها مزدم این باشد که با خویشاوندانم که در بین شمایند (خویشاوندی از جهت آمنه مادر پیامبر) موّدت کنید.[۱۲]
  3. بعضی دیگر گفته‌اند: مراد از مودت به قربی؛ مودت خود قربی است، و خطاب در آیه به قریش و یا به عموم مردم است، و معنایش این است که بگو: من از شما مزدی نمی‌خواهم مگر این که با اقربای خودتان موّدت داشته باشید. (صلۀ رحم)[۱۳]
  4. بعضی دیگر گفته‌اند: معنای (قربی) تقرب به خداست و (مودت به قربی) عبارت است از مودت به خدا از راه تقرب جستن به او به وسیله اطاعت کردن، از شما اجری نمی‌خواهم مگر به وسیله تقرب جستن به خدا، به او مودت کنید.[۱۴] به چهار احتمال ذکر شده پاسخ‌هایی از طرف مفسرین شیعه داده شده و این‌گونه تفسیر از آیه مودت رد شده است.

بزرگان اهل سنت مودت و دوستی با اهلبیت پیامبر (ع) را صریح قرآن دانسته وبه آن پای‌بند بوده‌اند.اشعار شافعی یکی از نمونه های روشن این ادعاست.


|یا آلَ بَیتِ رَسولِ الله حُبُّکُمُ |فَرضٌ مِنَ الله فی القُرآنِ أنزَلَهُ |یکفیکم فی عظیم الفخر انکم |مَن لم یُصَلّ علیکم لا صلاة له ترجمه:‌ای خاندان پیامبر، دوستی شما، فریضه‌ای است که خدا در قرآن فرستاده است. در بزرگی مقام شما همین بس که هر کس بر شما درود نفرستد، نمازش باطل است. [۱۵]

روایات

روایات متعددی امامان شیعه را مصداق قربی دانسته و آیه مودت را به دوست داشتن آنها تفسیر کرده‌اند. به گفته امام صادق(ع) آیه مودت در‌ شان اصحاب کساء نازل شده[۱۶] و از امام باقر(ع) نقل شده است که ائمه معصومین مصداق آیه مودت هستند.[۱۷] از امام سجاد(ع) راجع به آیه مودت سوال شد، امام(ع) فرمود: مراد از آیه مودت، دوست داشتن ما اهل بیت پیامبر(ص) است.[۱۸]
از احمد بن حنبل نقل شده است هنگامی که آیه "قل لاّ اسئلکم..." نازل شد، اصحاب به پیامبر(ص) عرض کردند:ای رسول خدا! خویشاوندان تو که مودت آنها بر ما واجب است کیانند؟ فرمود: علی و فاطمه و دو فرزندانشان و این سخن را سه بار تکرار فرمود.[۱۹]

سید هاشم بحرانی، در کتاب غایة المرام، ۱۷ روایت از اهل سنت و ۲۲ روایت از شیعه درباره این آیه نقل کرده است.[۲۰] حاکم حسکانی از علمای اهل سنت، هفت روایت را در ذیل آیه مودت گردآورده است که منظور از "القربی" را حضرت علی(ع) و حضرت فاطمه(س) و امام حسن(ع) و امام حسین(ع) می‌دانند.[۲۱]
آیت الله مرعشی نجفی در شرحی که براحقاق الحق نوشته است، قریب به پنجاه نفر از علمای بزرگ اهل سنت را نام می‌برد که روایات مربوط به آیه مودت را با سندهای متعدد در کتاب‌های خود آورده است.[۲۲]

چرایی وجوب مودت اهل بیت

اگر به اخباری که از هر دو طرف و هر دو طریق از رسول خدا(ص) رسیده و مردم را در فهم کتاب خدا و معارف اصولی و فروعی دین و بیان حقایق آن، به اهل‌بیت(ع) ارجاع داده- مانند حدیث ثقلین و حدیث سفینه و...- دقت کافی به عمل آوریم، هیچ شکی برایمان باقی نمی‌ماند که منظور از واجب نمودن مودت اهل‌بیت و آن را به عنوان اجر رسالت قرار دادن، تنها برای این بوده که این محبت را وسیله‌ای قرار دهد که مردم را به ایشان ارجاع دهد و اهل‌بیت مرجع علمی مردم قرار گیرند. پس مودتی که اجر رسالت فرض شده، چیزی ماورای خود رسالت و بقاء و دوام آن نیست و مفاد آیه شریفه هیچ تغایری با آیات دیگر که اجر رسالت را نفی می‌کنند، ندارد. بنابراین تفسیر، مودت اهل بیت ادعاءً اجر خوانده شده وگرنه حقیقت آن؛ همان چیزی است که سایر آیات این باب (نفی اجر رسالت) برآن دلالت دارد و چیز دیگر غیر آن را نمی‌گوید، چون اجری که در این آیه درخواست شده، نفعی است که عاید خود بشر می‌گردد نه عاید عترت.[۲۳]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ابن منظور، لسان العرب، ذیل واژه «ودد».
  2. راغب اصفهانى، مفردات ألفاظ القرآن، ۱۴۱۲ق، ص ۸۶۱.
  3. ابن منظور، لسان العرب ذیل واژه "قرب".
  4. ر ک: آلوسی، روح المعانی، دارالکتب العلمیه، ج۱۳، ص۳۰.
  5. طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۲۵ق، ج۹، ص۴۸.
  6. طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۲۵ق، ج۹، ص۴۸.
  7. علامه حلی، نهج الحق، دارالکتب اللبنانی، ص۱۷۵.
  8. ابن حنبل، فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع)، ۱۴۳۳ق، ص۲۹۵.
  9. طبری، جامع البیان، دارالمعرفه، ج ۲۵، ص۱۵.
  10. زمخشری، الکشاف، دارالمعرفه، ج۴، ص۲۱۹.
  11. آلوسی، روح المعانی، دارالکتب العلمیه، ج۱۳، ص۳۰.
  12. آلوسی، روح المعانی، دارالکتب العلمیه، ج۱۳، ص۳۰.
  13. آلوسی، روح المعانی، دارالکتب العلمیه، ج۱۳، ص۳۱.
  14. آلوسی، روح المعانی، دارالکتب العلمیه، ج۱۳، ص۳۱-۳۲.
  15. ابراهیم سلیم، دیوان الامام الشافعی،‌ قاهره، ص۱۲۱.
  16. حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۱۳.
  17. کلینی، الکافی، دارالکتب الاسلامیه، ج۱، ص۴۱۳.
  18. کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۴۱۰ق، ص۳۹۲.
  19. علامه حلی، نهج الحق، دارالکتب اللبنانی، ص۱۷۵.
  20. بحرانی، غایةالمرام، موسسة التاریخ العربی، ج۳، ص۲۳۰-۲۴۴.
  21. حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۸۹-۱۹۶.
  22. شوشتری، احقاق الحق، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۲-۱۸، پاورقی ۲.
  23. طباطبایی، المیزان، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ج۱۸، ص۴۶.

منابع

  • ابن حنبل، احمد، فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب، تحقیق سید عبدالعزیز طباطبایی، قم، دارالتفسیر، ۱۴۳۳ق.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، بی‌تا.
  • آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر قرآن العظیم، محقق علی عبدالباری عطیه، بیروت، دارالکتب العلمیه، بی‌تا.
  • بحرانی، هاشم بن سلیمان، غایةالمرام و حجةالخصام، محقق علی عاشور، بیروت، موسسة التاریخ العربی، بی‌تا.
  • حاکم حسکانی، عبیدالله‌بن‌ عبدالله‌، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل‌، تحقیق محمدباقر محمودی، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، ۱۴۱۱ق.
  • راغب اصفهانى، حسين بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بيروت، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، محقق مصطفی حسین احمد، بیروت، دارالکتب العربی، بی‌تا.
  • شوشتری، نورالله بن شریف الدین، احقاق الحق و ازهاق الباطل، محقق شهاب الدین مرعشی، قم، مکتبة آیت الله المرعشی، ۱۴۰۹ق.
  • طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، بی‌تا.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۵ق.
  • طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، نهج الحق و کشف الصدق، بیروت، دارالکتاب اللبنانی، بی‌تا.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، بی‌تا.
  • کوفی، فرات بن ابراهیم،تفسیر فرات الکوفی، تحقیق محمد الکاظم، تهران، وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی‌، ۱۴۱۰ق.

پیوند به بیرون