آیه ۱۹ سوره نساء
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره نساء |
| شماره آیه | ۱۹ |
| جزء | ۴ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
آیه ۱۹ سوره نساء به نهی از رفتارهای ظالمانه با زنان پس از مرگ همسرانشان اشاره دارد. در چرایی نزول این آیه اقوال مختلفی بیان شده است؛ از جمله طبق برخی روایات، آیه درباره مردی دانسته شده که همسرش را بدون تمایل به ادامه زندگی مشترک، نزد خود حبس می‌کرد و منتظر مرگ او بود تا اموالش را به ارث ببرد.
مفسران در تعیین مصداق استثنای آزار زنان برای بازپس‌گیری مهریه، دیدگاه‌های متفاوتی دارند؛ برخی آن را به ارتکاب زنا و برخی دیگر به نشوز و رفتارهای ناشایست زناشویی و برخی دیگر به ارتکاب هر گناهی تطبیق داده‌اند. مفسران همچنین با استناد به این آیه بر حسن معاشرت با همسر و رعایت حقوق او تأکید کرده و مردان را به در نظر گرفتن خیر و مصلحت نهفته در امور ناخوشایند فراخوانده‌اند.
نهی از ارث اجباری زنان
در چرایی نزول آیه ۱۹ سوره نساء رویکردهای مختلفی در منابع تفسیری ذکر شده است؛ حُوَیزی مفسر شیعی با استناد به روایتی از امام باقر(ع)، آیه ۱۹ سوره نساء را ناظر به یکی از رسوم جاهلی می‌داند که بر اساس آن، با مرگ مرد، یکی از خویشاوندان وی با افکندن لباس خود بر همسر متوفی، حق ازدواج با او را به ارث می‌برد.[۱] طبرسی نیز با استناد به امام باقر(ع) آیه را درباره مردی دانسته که همسرش را بدون تمایل به ادامه زندگی مشترک، نزد خود حبس می‌کرد و منتظر مرگ او بود تا اموالش را به ارث ببرد.[۲] عیاشی با استناد به روایتی از امام صادق(ع)، دو مصداق برای نهی آیه ۱۹ سوره نساء بیان می‌کند: نخست، ممانعت سرپرست از ازدواج دختر یتیم تحت سرپرستی خود و دوم، آزار و ضرب همسر با هدف وادار کردن او به بخشش بخشی از مهریه یا حقوق مالی‌اش.[۳]
در گزارشی دیگر که طبرسی نقل کرده، مرد پس از طلاق، با تعهد و سند، زن را از ازدواج مجدد بدون اجازه خود منع می‌کرد؛ در صورت رضایت از خواستگار، اجازه ازدواج می‌داد و در غیر این صورت مانع ازدواج زن می‌شد.[۴] بر اساس دیدگاهی دیگر، برخی وارثان پس از وفات مرد، اجازه ازدواج همسرش به فرد دیگر را نمی‌دادند تا پس از مرگ زن، میراث او را برای خود تصاحب کنند.[۵]
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا ١٩﴾ [نساء:19]﴿ای کسانی که ایمان آورده‌اید برای شما حلال نیست که زنان را به اکراه ارث برید و آنان را زیر فشار مگذارید تا بخشی از آنچه را به آنان داده‌اید [از چنگشان به در] برید مگر آنکه مرتکب زشتکاری آشکاری شوند و با آنها بشایستگی رفتار کنید و اگر از آنان خوشتان نیامد پس چه بسا چیزی را خوش نمی‌دارید و خدا در آن مصلحت فراوان قرار می‌دهد ١٩﴾
به گفته مفسران این آیه در مدینه نازل شده[۶] و اختصاصی به مؤمنان ندارد و عموم مردم را دربرمی‌گیرد؛ با این‌حال، خطاب آیه به مؤمنان از آن جهت است که تنها آنان ملزم به رعایت احکام اسلامی ارث هستند.[۷]
بازپس‌گیری مهریه
مفسران در آیه ۱۹ سوره نساء پس از نهی مردان از آزار و تحت فشار قرار دادن زنان برای بازپس‌گیری مهریه، یک مورد را استثنا کرده‌اند که در تعیین مصداق آن دیدگاه‌های متفاوتی بیان کرده‌اند؛ برخی آن را به معنای زنا[۸] و برخی دیگر به معنای نشوز و رفتارهای ناپسند زناشویی دانسته‌اند.[۹] حویزی با استناد به روایتی از امام باقر(ع)، این عبارت را شامل هرگونه معصیت دانسته است.[۱۰] در مقابل، جوادی آملی مفسر شیعی، معتقد است که این روایت به‌تنهایی برای تعیین معنای آیه کافی نیست و تناسب حکم و موضوع نشان می‌دهد که مقصود از این عبارت، مطلق گناهان نیست، بلکه گناهی مرتبط با مسائل زناشویی است که در صورت ارتکاب آن، مرد می‌تواند بخشی از مهریه را از زن بازپس گیرد.[۱۱] به باو او عبارت «فَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ»، به گناهی اشاره دارد که زشتی آن نزد همگان روشن و قطعی باشد، نه لزوماً گناهی که به‌صورت علنی انجام شود یا با تجاهر به فسق همراه باشد.[۱۲]
حسن معاشرت
فراز «عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ» بر ضرورت حسن معاشرت با همسر، مدارا با او و پرهیز از بدرفتاری و تضییع حقوق وی، حتی در صورت نارضایتی، تفسیر شده است.[۱۳] در تفسیر دیگری، این فراز از آیه به امکان طلاق و خودداری از ایجاد مانع در برابر ازدواج مجدد زن اشاره شده است.[۱۴] همچنین، آیه با یادآوری اینکه ممکن است در اموری که انسان از آنها ناخشنود است، خیر و مصلحت فراوانی نهفته باشد، مردان را از داوری شخصی برحذر می‌دارد.[۱۵] به گفته برخی مفسران، تعبیر «خَیْراً کَثیراً» می‌تواند مصادیق متعددی از خیر و برکت الهی را دربرگیرد که از جمله آن، برخورداری از فرزندانی صالح، شایسته،[۱۶] ثواب عظيم بر تحمل سختی‌ها و یا تبدل كراهت به اراده عطوفت بر آنها را شامل می‌شود.[۱۷]
پانویس
- ↑ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۵۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۳۹.
- ↑ عیاشی، تفسیر العیاشی، ۱۳۸۰ق، ج۱، ص۲۲۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۴۰.
- ↑ بروجردی، تفسیر شمس، ۱۳۹۷ش، ج۲، ص۳۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۳.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۸، ص۱۳۹.
- ↑ شافعی، احکام القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۱۴.
- ↑ شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۳۸۱.
- ↑ حویزی، تفسیر نور الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۵۹.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۸، ص۱۷۱.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۸، ص۱۴۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۳۲۰.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۳۸۸ش، ج۱۸، ص۱۷۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۳۲۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۳۲۱.
- ↑ شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۳۸۳.
منابع
- بروجردی، مصطفی، تفسیر شمس، قم، موسسه بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۹۷ش.
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، اسراء، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، تصحیح، هاشم رسولی، قم، اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- شافعی، محمد بن ادریس، احکام القرآن، تحقیق: عبدالغنی عبدالخالق، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- شاه عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی عشری، تهران، میقات، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضل‌الله یزدی طباطبایی، بیروت، دار المعرفة، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، مصحح، سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، مكتبة العلمية الاسلامية، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.