تمکین
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
تَمکین در فقه بهمعنای اختیار دادن زن به همسرش برای خواستههای مشروع جنسی است و در حقوق، علاوه بر این معنا، به قبول ریاست شوهر بر خانواده (تمکین عام) نیز اطلاق میشود. این مفهوم از زمان شیخ طوسی در کتابهای فقهی مطرح بوده و در قانون مدنی نیز بازتاب یافته است. بنابر حکم شرعی، زن باید خود را در اختیار شوهر قرار دهد مگر موانعی مانند حیض، احرام، روزه واجب، سفر با اذن شوهر، بیماری مقاربتی شوهر یا بیماری مانع نزدیکی زوجه وجود داشته باشد.
در ازدواج موقت، استحقاق مهریه به تمکین در تمام مدت وابسته است، اما در ازدواج دائم ارتباطی میان مهر و تمکین نیست؛ همچنین با تمکین زن، نفقه بهعنوان دَیْن بر عهده شوهر ثابت میشود و عدم تمکین کامل، نشوز و محرومیت از نفقه را در پی دارد. در رابطهٔ تمکین و مهریه، زن در مواردی مثل مِهر نقد پیش از آمیزش، یا عدم تعیین زمان پرداخت با توانایی زوج، میتواند از تمکین امتناع کند. اصطلاح تمکین در دیگر ابواب فقه نیز بهمعنای مسلط کردن دیگری بر چیزی بهکار رفته و احکام خاص خود را دارد.
تعریف و جایگاه
در فقه، تمکین بهمعنای اختیار دادن زن به همسرش برای خواستههای مشروع جنسی است.[۱] در کتابهای حقوقی، علاوه بر این معنای فقهی، تمکین به قبول ریاست شوهر بر خانواده و محترم شمردن اراده او در امور خانواده نیز اطلاق میشود که به «تمکین عام» معروف است.[۲] از زمان شیخ طوسی به بعد، تمکین در کتابهای فقهی قابل مشاهده است[۳] و در موادی از قانون مدنی نیز احکام آن به صورت قانون درآمده است.[۴]
بنابر حکم شرعی، زن جهت استمتاع (لذتجویی) باید خود را در اختیار شوهر قرار دهد، مگر آنکه مانعی وجود داشته باشد.[۵] برخی موانع عبارتاند از:
- موانعی مانند حیض، احرام، اعتکاف واجب و روزه واجب؛[۶]
- سفری که با اذن شوهر است یا سفر واجب مانند سفر برای حج واجب؛[۷]
- بیماری مقاربتی شوهر؛[۸]
- بیماری زوجه که مانع نزدیکی باشد.[۹]
تمکین در دیگر ابواب فقه
فقها در ابواب دیگر فقه نیز از عبارت «تمکین» سخن گفتهاند.[۱۰] در تمام این موارد، مقصود مسلط کردن دیگران بر چیزی است. تمکین دیگران بر نگاهکردن عورت به غیر همسر؛ تمکین افراد غیرمکلّف نسبت به انجام محرمات؛ تمکین افراد غیرمکلّف برای ورود به مساجد و تمکین مشتری برای تصرف در مال فروختهشده از جمله این موارد است و هر یک از این موارد احکام خاص خود را دارد.[۱۱]
همچنین تمکین یهود و نصارا نسبت به دسترسی به قرآن جز به منظور ارشاد و هدایت آنان، حرام و غیرمجاز است.[۱۲]
رابطهٔ تمکین و مهریه
در این رابطه چند نظر وجود دارد:
- اگر مهر نقد باشد، زن میتواند پیش از دریافت مهریه از تمکین امتناع کند، به شرطی که تا آن زمان آمیزش نکرده باشد.[۱۳]
- اگر زوج قدرت پرداخت مهر را داشته باشد و زمان دریافت آن مشخص نباشد، زن میتواند تا زمانی که آمیزش نکرده، از تمکین امتناع کند.[۱۴]
آثار
تمکین آثاری در پی دارد و در ازدواج موقت، زن در صورتی مستحق مهریه میشود که در تمام مدت ازدواج تمکین کرده باشد.[۱۵] اما در ازدواج دائم میان مهر و تمکین ارتباطی نیست.[۱۶] طبق نظر مشهور فقها، در صورت تمکین زن، شوهر باید نفقه وی را پرداخت کند.[۱۷] این نفقه به عنوان دَیْن (بدهی) بر عهده شوهر است، خواه زن آن را مطالبه کند یا نکند.[۱۸]
برخی فقها مانند قاضی بن براج، ابن حمزه و شهید اول نقطه مقابل تمکین را نشوز دانستهاند و بر این باورند که اگر زن تمکین کامل نداشته باشد — یعنی در هر زمان و مکان آمادگی استمتاع را برای شوهرش فراهم نسازد — ناشزه است و از دریافت نفقه محروم میشود.[۱۹]
کتابشناسی
- نفقه و تمکین در حقوق خانواده، علی شریف، نشر بشارت، تهران، ۱۳۷۶ش.[۲۰]
- حقوق خانواده (بررسی فقهی - حقوقی نفقه و تمکین)، محمد رسول آهنگران و دیگران، نشر سنجش و دانش، تهران، ۱۳۹۸ش.[۲۱]
- بررسی ارتباط متقابل حق نفقه و حق تمکین از منظر فقه و حقوق ایران، نازیلا امیدبخش، نشر ارشک، شیراز، ۱۴۰۳ش.[۲۲]
- تحلیل فقهی تأثیر تمکین در حق حبس زوجه (با نگرشی به قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱)، خداداد گراوند، نشر قانون یار، ۱۳۹۸ش.[۲۳]
- گستره تمکین عام زوجه از منظر فقه مذاهب اسلامی، محمود ویسی و رعنا صفائی، انتشارات دیبادخت، ۱۴۰۳ش.[۲۴]
پانویس
- ↑ جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الاسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۳۲، ص۲۳۵.
- ↑ صفایی و امامی، مختصر حقوق خانواده، ۱۴۰۲ش، ج۱، ص۱۷۳.
- ↑ ابراهیمی، «گستره تمکین خاص زوجه و مقدمات آن در تنوع عرفها از منظر فقه امامیه»، ص۱۲۷.
- ↑ حائری، شرح قانون مدنی، ۱۳۷۶ش.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۳۰۳.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۱۴.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۱۴.
- ↑ خویی، صراط النجاة، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۵۴۷.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۳۱۲.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الاسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۳۲، ص۲۳۲.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الاسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۳۲، ص۲۳۲-۲۳۶.
- ↑ خوئی، منهاج الصالحین، مؤسسة الخوئي الإسلامية، ج۲، ص۶.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۱، ص۴۱.
- ↑ ابن ادریس حلی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۵۹۱و۵۹۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۳۰، ص۱۶۷.
- ↑ بحرانی، الحدائق الناضره، ۱۴۰۷ق، ج۲۴، ص۴۶۰-۴۶۲.
- ↑ بحرانی، الحدائق الناضره، ۱۴۰۷ق، ج۲۵، ص۹۹.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۰۱.
- ↑ مروارید، سلسلة الینابیع الفقهیه، ۱۴۱۰ق، ج۱۸، ص۲۰۹.
- ↑ «نفقه و تمکین در حقوق خانواده»، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران.
- ↑ «حقوق خانواده (بررسی فقهی - حقوقی نفقه و تمکین)»، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران.
- ↑ «بررسی ارتباط متقابل حق نفقه و حق تمکین از منظر فقه و حقوق ایران»، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران.
- ↑ «کتاب تحلیل فقهی تاثیر تمکین در حق حبس زوجه»، ، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران.
- ↑ «کتاب گستره تمکین عام زوجه از منظر فقه مذاهب اسلامی»، سایت طلقچه.
منابع
- بحرانی، الشیخ یوسف، الحدائق الناضره، ناشر: مؤسسة النشر الاسلامي التابعة لجماعة المدرسين، قم، بی تا.
- حائری، علی، شرح قانون مدنی، تهران، شرح دانش، ۱۳۷۶ش.
- خمینی، روح الله، تحریرالوسیله، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى( ره)، بیتا.
- خوئی، ابوالقاسم، منهاج الصالحین، مؤسسة الخوئي الإسلامية.
- خویی، صراط النجاة في أجوبة الاستفتاءات، محشی، تبریزی، جواد، قم، دار الصديقة الشهيدة (سلام الله عليها)، ۱۴۲۲ق.
- فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الكبیر للرافعی، قم، منشورات دارالرضی، چاپ اول، بی تا.
- طریحی، فخر الدین بن محمد، مجمع البحرین، محقق: احمد حسینی اشکوری، تهران، المکتبه المرتضویه، ۱۳۷۵ش.
- طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، محقق: محمدباقر بهبودی، تهران، المکتبه المرتضویه، ۱۳۸۷ق.
- سید حسن صفایی و اسدالله امامی، حقوق خانواده، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم ۱۳۷۱ش.
- مروارید، علیاصغر، سلسلة الینابیع الفقهیه، بیروت، الدار الاسلامیه، ۱۴۱۰ق.
- «نفقه و تمکین در حقوق خانواده»، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران، تاریخ بازدید: ۱۶ آبان ۱۴۰۵ش.
- «حقوق خانواده (بررسی فقهی - حقوقی نفقه و تمکین)»، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران، تاریخ بازدید: ۱۶ آبان ۱۴۰۵ش.
- «بررسی ارتباط متقابل حق نفقه و حق تمکین از منظر فقه و حقوق ایران»، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران، تاریخ بازدید: ۱۶ آبان ۱۴۰۵ش.
- «کتاب تحلیل فقهی تاثیر تمکین در حق حبس زوجه»، ، سایت خانه کتاب و ادبیات ایران، تاریخ بازدید: ۱۶ آبان ۱۴۰۵ش.
- «کتاب گستره تمکین عام زوجه از منظر فقه مذاهب اسلامی»، سایت طلقچه، تاریخ بازدید: ۱۶ آبان ۱۴۰۵ش.
