سوره فجر

سوره فجر

غاشیه سوره غاشیه فجر بلد سوره بلد
شماره سوره	۸۹
جزء	۳۰
نزول
ترتیب نزول	۱۰
مکی/مدنی	مکی
اطلاعات آماری
تعداد آیات	۳۰
تعداد کلمات	۱۳۹
تعداد حروف	۵۸۴

سوره فَجْر هشتادونهمین سوره قرآن و از سوره‌های مکی است که در جزء سی‌ام قرار دارد. این سوره در ترتیب نزول، دهمین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) دانسته شده و ۳۰ آیه دارد. نام سوره از سوگند خداوند به فجر (سپیده‌دم) در آیه نخست گرفته شده است و سوره با پنج سوگند آغاز می‌شود.

سوره فجر به سرگذشت قوم عاد، قوم ثمود و فرعون و طغیان و فساد آنان می‌پردازد. همچنین، مسئله آزمایش انسان به‌وسیله نعمت و محرومیت، برداشت نادرست او از برخورداری و تنگدستی و سرانجام بی‌ایمانان در قیامت از موضوعات اصلی آن است. در بخش پایانی سوره، از پشیمانی انسان در روز جزا سخن گفته می‌شود؛ زمانی که مشاهده عذاب الهی دیگر فرصتی برای جبران باقی نمی‌گذارد.

در منابع شیعی، سوره فجر به «سوره امام حسین(ع)» شهرت دارد و بر ضریح امام حسین(ع)، نقش بسته است. در روایات، تلاوت سوره فجر موجب آمرزش الهی و نور در قیامت دانسته شده است. همچنین، به‌دلیل انتساب این سوره به امام حسین(ع)، قرائت آن در نمازها فضیلت دارد و موجب هم‌رتبگی با آن حضرت در بهشت می‌شود.

معرفی

سوره فجر از سوره‌های مکی قرآن است که به‌دلیل آغاز شدن با سوگند خداوند به فجر (سپیده‌دم)، به این نام شهرت یافته است. این سوره با پنج سوگند آغاز می‌شود و دهمین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) و هشتادونهمین سوره در چینش کنونی قرآن است. سوره فجر در جزء سی‌ام قرآن قرار دارد و دارای ۳۰ آیه، ۱۳۹ کلمه و ۵۸۴ حرف دارد و از سوره‌های مفصلات به شمار می‌رود.

در روایات اسلامی، سوره فجر به‌عنوان سوره امام حسین(ع) نیز شناخته می‌شود. این سوره همچنین بر ضریح جدید امام حسین(ع)، نصب‌شده در سال ۱۳۹۱ش، حک شده است.

آیات ۱ تا ۴ سوره فجر به خط نستعلیق

محتوا

سوره فجر به سرگذشت قوم عاد، قوم ثمود و فرعون و طغیان و فساد آنان اشاره می‌کند. سپس با طرح مسئله آزمایش الهی از طریق نعمت و محرومیت، به برداشت نادرست انسان از برخورداری و تنگدستی می‌پردازد و عوامل ناکامی او در این آزمون را بیان می‌کند. در ادامه، سوره به فرارسیدن قیامت و مشاهده عذاب دوزخ اشاره دارد؛ روزی که انسان بی‌ایمان از سرنوشت خود پند می‌گیرد، اما این آگاهی هنگامی حاصل می‌شود که دیگر فرصتی برای جبران باقی نمانده است.

نکته‌های تفسیری سوره فجر

در تفاسیر قرآن، درباره برخی واژه‌ها و آیات سوره فجر، دیدگاه‌های تفسیری متعددی مطرح شده است که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

1. مراد از واژه‌های «الفجر»، «الشفع» و «الوتر»: در تفسیر البرهان، براساس روایات نقل‌شده، «الشفع» به پیامبر(ص) و امام علی(ع) یا امام حسن(ع) و امام حسین(ع) تأویل شده و «الوتر» به خداوند اشاره دارد. همچنین، در روایتی، «الفجر» بر امام مهدی(عج)، تطبیق شده است.
2. مراد از شب‌های ده‌گانه: در آیه دوم سوره فجر، خداوند به «لَيَالٍ عَشْرٍ» (شب‌های ده‌گانه) سوگند یاد می‌کند. مفسران درباره مصداق این شب‌ها دیدگاه‌های مختلفی مطرح کرده‌اند؛ از جمله ده شب نخست ذی‌الحجه، ده شب آغازین محرم، ده شب پایانی ماه رمضان و ده شب نخست رمضان. فخر رازی، ضمن اشاره به ده شب نخست ذی‌الحجه، دهه محرم و ده شب پایانی رمضان، بر فضیلت این زمان‌ها و اهمیت عبادت در آن‌ها تأکید می‌کند. علامه طباطبایی نیز پس از طرح احتمالات مختلف، ده شب نخست ذی‌الحجه را مصداق «لیال عشر» می‌داند. در روایتی که ابن‌شهرآشوب از جابر بن یزید جعفی نقل کرده است، «لیال عشر» به ده تن از امامان معصوم(ع) تأویل شده است.
3. آزمایش انسان با نعمت و محرومیت: آیات ۱۵ و ۱۶ سوره فجر، برخورداری و تنگی روزی را از زمینه‌های آزمون الهی معرفی می‌کنند. به گفته مفسران، فراوانی نعمت نشانه کرامت و تنگی روزی نشانه خواری نزد خداوند نیست؛ بلکه معیار ارزش انسان، ایمان، عمل صالح و تقرب الهی است. نعمت‌ها نیز اگر با برداشت نادرست و ناسپاسی همراه شوند، می‌توانند زمینه طغیان و زیان انسان را فراهم کنند.

آیات مشهور

از آیات مشهور سوره فجر می‌توان به آیه ۲۲ و آیات ۲۷ تا ۳۰ اشاره کرد که به‌ترتیب به مسئله مجیء الهی در قیامت و مفهوم نفس مطمئنه می‌پردازند.

• آیه مجیء: این آیه از آیات متشابه قرآن است. به گفته مفسران شیعه، «مجیء» با توجه به اصل تنزیه خداوند از صفات مخلوقات، به آمدن امر و حکم الهی تفسیر شده یا مجاز عقلی دانسته می‌شود؛ این تفسیر با آیه ۱۱ سوره شوری، مبنی بر نفی همانندی خداوند با مخلوقات، سازگار دانسته شده است.
• آیه نفس مطمئنه: در روایات شیعی، «نفس مطمئنه» بر امام حسین(ع) تطبیق شده و از همین رو، سوره فجر «سوره امام حسین(ع)» نیز نامیده شده است. در برخی روایات تفسیری، این مفهوم به ایمان به پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) و اطمینان به ولایت امام علی(ع) نیز اشاره دارد. این آیات در سنت فرهنگی شیعه، به‌ویژه در یادکرد درگذشت عالمان دینی، کاربرد یافته‌اند. در عرفان اسلامی نیز نفس مطمئنه یکی از مراتب نفس به شمار می‌رود.

فضیلت و خواص

مقالهٔ اصلی: فضائل سور

در تفسیر مجمع‌البیان، درباره فضیلت تلاوت سوره فجر از پیامبر(ص) نقل شده است که قرائت این سوره در شب‌های ده‌گانه موجب آمرزش الهی و تلاوت آن در دیگر روزها سبب برخورداری از نور در قیامت می‌شود همچنین، از امام صادق(ع) نقل شده است که سوره فجر در نمازهای واجب و مستحب قرائت شود؛ زیرا این سوره به امام حسین(ع) منسوب است و قرائت‌کننده آن در قیامت در بهشت با آن حضرت هم‌رتبه خواهد بود.

محتوای سوره فجر
ثروت، نشانه خوشبختی و توجه خدا به انسان نیست گفتار سوم: آیه ۲۷-۳۰ در نعمت و محنت باید بنده خدا بود گفتار دوم: آیه ۱۵-۲۶ معیار خوشبختی، برخورداری از نعمت نیست گفتار اول: آیه ۱-۱۴ سنت خدا در عطاکردن نعمت‌ها و سلب آنها مطلب اول: آیه ۲۷-۲۸ پیروی دائمی بندگان از فرمان خدا مطلب اول: آیه ۱۵-۱۶ دو پندار نادرست از معیار خوشبختی و بدبختی مطلب اول: آیه ۱-۵ عنایات معنوی خدا به مؤمنان در ایام حج مطلب دوم: آیه ۲۹-۳۰ پاداش بندگی خدا مطلب دوم: آیه ۱۷-۲۰ ارتکاب گناهان نشانه قهر خداست، نه سلب نعمت‌ها مطلب دوم: آیه ۶-۱۴ سلب نعمت‌های مادی از کافرانِ فاسد مطلب سوم: آیه ۲۱-۲۶ عذاب اخروی نشانه خشم خداست، نه فقر

متن و ترجمه سوره فجر

متنمتن / ترجمهترجمه

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

﴿وَالْفَجْرِ ۝١ وَلَيَالٍ عَشْرٍ ۝٢ وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ ۝٣ وَاللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ ۝٤ هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ ۝٥ أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ ۝٦ إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ ۝٧ الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ ۝٨ وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ ۝٩ وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ ۝١٠ الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ ۝١١ فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ ۝١٢ فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ ۝١٣ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ۝١٤ فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِي ۝١٥ وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِي ۝١٦ كَلَّا بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ ۝١٧ وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ ۝١٨ وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا ۝١٩ وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا ۝٢٠ كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا ۝٢١ وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا ۝٢٢ وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى ۝٢٣ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي ۝٢٤ فَيَوْمَئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ ۝٢٥ وَلَا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ ۝٢٦ يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ۝٢٧ ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً ۝٢٨ فَادْخُلِي فِي عِبَادِي ۝٢٩ وَادْخُلِي جَنَّتِي ۝٣٠﴾

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

﴿وَالْفَجْرِ ۝١﴾

﴿سوگند به سپیده‌دم ۝١﴾

﴿وَلَيَالٍ عَشْرٍ ۝٢﴾

﴿و به شب های دهگانه ۝٢﴾

﴿وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ ۝٣﴾

﴿و به جفت و تاق ۝٣﴾

﴿وَاللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ ۝٤﴾

﴿و به شب وقتی سپری شود ۝٤﴾

﴿هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ ۝٥﴾

﴿آیا در این برای خردمند [نیاز به] سوگندی [دیگر] است ۝٥﴾

﴿أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ ۝٦﴾

﴿مگر ندانسته‌ای که پروردگارت با عاد چه کرد ۝٦﴾

﴿إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ ۝٧﴾

﴿با عمارات ستون‌دار ارم ۝٧﴾

﴿الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ ۝٨﴾

﴿که مانندش در شهرها ساخته نشده بود ۝٨﴾

﴿وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ ۝٩﴾

﴿و با ثمود همانان که در دره تخته‌سنگها را می‌بریدند ۝٩﴾

﴿وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ ۝١٠﴾

﴿و با فرعون صاحب خرگاه‌ها [و بناهای بلند] ۝١٠﴾

﴿الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ ۝١١﴾

﴿همانان که در شهرها سر به طغیان برداشتند ۝١١﴾

﴿فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ ۝١٢﴾

﴿و در آنها بسیار تبهکاری کردند ۝١٢﴾

﴿فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ ۝١٣﴾

﴿[تا آنکه] پروردگارت بر سر آنان تازیانه عذاب را فرونواخت ۝١٣﴾

﴿إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ۝١٤﴾

﴿زیرا پروردگار تو سخت در کمین است ۝١٤﴾

﴿فَأَمَّا الْإِنْسَانُ إِذَا مَا ابْتَلَاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَنَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِي ۝١٥﴾

﴿اما انسان هنگامی که پروردگارش وی را می‌آزماید و عزیزش می‌دارد و نعمت فراوان به او می‌دهد می‌گوید پروردگارم مرا گرامی داشته است ۝١٥﴾

﴿وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِي ۝١٦﴾

﴿و اما چون وی را می‌آزماید و روزی‌اش را بر او تنگ می‌گرداند می‌گوید پروردگارم مرا خوار کرده است ۝١٦﴾

﴿كَلَّا بَلْ لَا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ ۝١٧﴾

﴿ولی نه بلکه یتیم را نمی‌نوازید ۝١٧﴾

﴿وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِينِ ۝١٨﴾

﴿و بر خوراک[دادن] بینوا همدیگر را برنمی‌انگیزید ۝١٨﴾

﴿وَتَأْكُلُونَ التُّرَاثَ أَكْلًا لَمًّا ۝١٩﴾

﴿و میراث [ضعیفان] را چپاولگرانه می‌خورید ۝١٩﴾

﴿وَتُحِبُّونَ الْمَالَ حُبًّا جَمًّا ۝٢٠﴾

﴿و مال را دوست دارید دوست داشتنی بسیار ۝٢٠﴾

﴿كَلَّا إِذَا دُكَّتِ الْأَرْضُ دَكًّا دَكًّا ۝٢١﴾

﴿نه چنان است آنگاه که زمین سخت در هم کوبیده شود ۝٢١﴾

﴿وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا ۝٢٢﴾

﴿و [فرمان] پروردگارت و فرشته[ها] صف‌درصف آیند ۝٢٢﴾

﴿وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسَانُ وَأَنَّى لَهُ الذِّكْرَى ۝٢٣﴾

﴿و جهنم را در آن روز [حاضر] آورند آن روز است که انسان پند گیرد و[لی] کجا او را جای پندگرفتن باشد ۝٢٣﴾

﴿يَقُولُ يَا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي ۝٢٤﴾

﴿گوید کاش برای زندگانی خود [چیزی] پیش فرستاده بودم ۝٢٤﴾

﴿فَيَوْمَئِذٍ لَا يُعَذِّبُ عَذَابَهُ أَحَدٌ ۝٢٥﴾

﴿پس در آن روز هیچ کس چون عذاب‌کردن او عذاب نکند ۝٢٥﴾

﴿وَلَا يُوثِقُ وَثَاقَهُ أَحَدٌ ۝٢٦﴾

﴿و هیچ کس چون دربندکشیدن او دربند نکشد ۝٢٦﴾

﴿يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ۝٢٧﴾

﴿ای نفس مطمئنه ۝٢٧﴾

﴿ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً ۝٢٨﴾

﴿خشنود و خداپسند به سوی پروردگارت بازگرد ۝٢٨﴾

﴿فَادْخُلِي فِي عِبَادِي ۝٢٩﴾

﴿و در میان بندگان من درآی ۝٢٩﴾

﴿وَادْخُلِي جَنَّتِي ۝٣٠﴾

﴿و در بهشت من داخل شو ۝٣٠﴾

﴿سوگند به سپیده‌دم ۝١ و به شب های دهگانه ۝٢ و به جفت و تاق ۝٣ و به شب وقتی سپری شود ۝٤ آیا در این برای خردمند [نیاز به] سوگندی [دیگر] است ۝٥ مگر ندانسته‌ای که پروردگارت با عاد چه کرد ۝٦ با عمارات ستون‌دار ارم ۝٧ که مانندش در شهرها ساخته نشده بود ۝٨ و با ثمود همانان که در دره تخته‌سنگها را می‌بریدند ۝٩ و با فرعون صاحب خرگاه‌ها [و بناهای بلند] ۝١٠ همانان که در شهرها سر به طغیان برداشتند ۝١١ و در آنها بسیار تبهکاری کردند ۝١٢ [تا آنکه] پروردگارت بر سر آنان تازیانه عذاب را فرونواخت ۝١٣ زیرا پروردگار تو سخت در کمین است ۝١٤ اما انسان هنگامی که پروردگارش وی را می‌آزماید و عزیزش می‌دارد و نعمت فراوان به او می‌دهد می‌گوید پروردگارم مرا گرامی داشته است ۝١٥ و اما چون وی را می‌آزماید و روزی‌اش را بر او تنگ می‌گرداند می‌گوید پروردگارم مرا خوار کرده است ۝١٦ ولی نه بلکه یتیم را نمی‌نوازید ۝١٧ و بر خوراک[دادن] بینوا همدیگر را برنمی‌انگیزید ۝١٨ و میراث [ضعیفان] را چپاولگرانه می‌خورید ۝١٩ و مال را دوست دارید دوست داشتنی بسیار ۝٢٠ نه چنان است آنگاه که زمین سخت در هم کوبیده شود ۝٢١ و [فرمان] پروردگارت و فرشته[ها] صف‌درصف آیند ۝٢٢ و جهنم را در آن روز [حاضر] آورند آن روز است که انسان پند گیرد و[لی] کجا او را جای پندگرفتن باشد ۝٢٣ گوید کاش برای زندگانی خود [چیزی] پیش فرستاده بودم ۝٢٤ پس در آن روز هیچ کس چون عذاب‌کردن او عذاب نکند ۝٢٥ و هیچ کس چون دربندکشیدن او دربند نکشد ۝٢٦ ای نفس مطمئنه ۝٢٧ خشنود و خداپسند به سوی پروردگارت بازگرد ۝٢٨ و در میان بندگان من درآی ۝٢٩ و در بهشت من داخل شو ۝٣٠﴾

سوره پیشین: سوره غاشیه	سوره فجر سوره‌های مکی • سوره‌های مدنی	سوره پسین: سوره بلد
۱.فاتحه ۲.بقره ۳.آل‌عمران ۴.نساء ۵.مائده ۶.انعام ۷.اعراف ۸.انفال ۹.توبه ۱۰.یونس ۱۱.هود ۱۲.یوسف ۱۳.رعد ۱۴.ابراهیم ۱۵.حجر ۱۶.نحل ۱۷.اسراء ۱۸.کهف ۱۹.مریم ۲۰.طه ۲۱.انبیاء ۲۲.حج ۲۳.مؤمنون ۲۴.نور ۲۵.فرقان ۲۶.شعراء ۲۷.نمل ۲۸.قصص ۲۹.عنکبوت ۳۰.روم ۳۱.لقمان ۳۲.سجده ۳۳.احزاب ۳۴.سبأ ۳۵.فاطر ۳۶.یس ۳۷.صافات ۳۸.ص ۳۹.زمر ۴۰.غافر ۴۱.فصلت ۴۲.شوری ۴۳.زخرف ۴۴.دخان ۴۵.جاثیه ۴۶.احقاف ۴۷.محمد ۴۸.فتح ۴۹.حجرات ۵۰.ق ۵۱.ذاریات ۵۲.طور ۵۳.نجم ۵۴.قمر ۵۵.الرحمن ۵۶.واقعه ۵۷.حدید ۵۸.مجادله ۵۹.حشر ۶۰.ممتحنه ۶۱.صف ۶۲.جمعه ۶۳.منافقون ۶۴.تغابن ۶۵.طلاق ۶۶.تحریم ۶۷.ملک ۶۸.قلم ۶۹.حاقه ۷۰.معارج ۷۱.نوح ۷۲.جن ۷۳.مزمل ۷۴.مدثر ۷۵.قیامه ۷۶.انسان ۷۷.مرسلات ۷۸.نبأ ۷۹.نازعات ۸۰.عبس ۸۱.تکویر ۸۲.انفطار ۸۳.مطففین ۸۴.انشقاق ۸۵.بروج ۸۶.طارق ۸۷.اعلی ۸۸.غاشیه ۸۹.فجر ۹۰.بلد ۹۱.شمس ۹۲.لیل ۹۳.ضحی ۹۴.شرح ۹۵.تین ۹۶.علق ۹۷.قدر ۹۸.بینه ۹۹.زلزله ۱۰۰.عادیات ۱۰۱.قارعه ۱۰۲.تکاثر ۱۰۳.عصر ۱۰۴.همزه ۱۰۵.فیل ۱۰۶.قریش ۱۰۷.ماعون ۱۰۸.کوثر ۱۰۹.کافرون ۱۱۰.نصر ۱۱۱.مسد ۱۱۲.اخلاص ۱۱۳.فلق ۱۱۴.ناس

پیوند به بیرون

• تلاوت سوره فجر