سوره زلزله

مقاله قابل قبول
شناسه ناقص
از ویکی شیعه
سوره زلزله
سوره زلزال.jpg
شماره سوره۹۹
جزء۳۰
نزول
ترتیب نزول۹۳
مکی/مدنیمدنی
اطلاعات آماری
تعداد آیات۸
تعداد کلمات۳۶
تعداد حروف۱۵۸


سوره زلزله یا زلزال نودونهمین سوره قرآن که از سوره‌های کوتاه است و در جزء سی‌ام قرآن جای گرفته است. بیشتر مُفسِّران گفته‌اند این سوره، مدنی است. نام سوره از آیه اول آن گرفته شده است.

سوره زلزله از نشانه‌های روز قیامت و اینکه هر نیکوکار و بدکاری در آن روز نتیجه اعمالش را می‌بیند، سخن می‌گوید. در روایات آمده است سوره زلزله به منزله یک‌چهارم قرآن است و هرکس آن را تلاوت کند، گویی سوره بقره را تلاوت کرده است.

معرفی

  • نامگذاری

این سوره را زلزله می‌گویند؛ چون از زلزله نهایی زمین و بر هم خوردن نظم کیهانی در آغاز قیامت سخن می‌گوید. نام دیگر آن زِلزال است؛ زیرا در آیه اول آمده است.[۱]

  • محل و ترتیب نزول

در مورد مکی یا مدنی بودن سوره زلزال اختلاف است؛ اما به گفته محمدهادی معرفت مدنی‌بودن آن مشهور و احتمال صحیح‌‌بودن آن بیشتر است.[۲]علامه طباطبایی مکی و مدنی بودن سوره را احتمال داده است. [۳] این سوره در ترتیب نزول، نود و سومین سوره‌ای است که بر پیامبر نازل شد. سوره زلزله در چینش کنونی] مصحف، نود و نهمین سوره قرآن است[۴] و در جزء سی‌ام قرآن قرار دارد.

  • تعداد آیات و کلمات

سوره زلزال ۸ آیه، ۳۶ کلمه و ۱۵۸ حرف دارد. این سوره جزو سوره‌های مُفَصّلات (دارای آیات کوتاه) و از سوره‌های کوتاه قرآن است.[۵]

محتوا

محتوای سوره زلزله بر سه محور است: ۱. نشانه‌های وقوع قیامت (اَشراطُ الساعة)؛ ۲. شهادت زمین به اعمال آدمی در روز قیامت؛ ۳. تقسیم مردم به نیکوکار و بدکار و رسیدن هر کس به جزای اعمال خودش.[۶] خداوند در این سوره بر دقیق و سخت و عادلانه بودن روز محاکمه در قیامت تأکید می‌کند.[۷]مطهری اسلام پژوه و مفسر قرآن از آیه يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ استفاده کرده که روز قیامت نمایشگاه اعمالی است که انسان در دنیا انجام داده است.[۸]

مرتضی مطهری از مفسران قرآن درباره آیه «لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ» :
مردم را (روز قیامت) به نمایشگاه اعمال می‌برند. در آنجا تمام اعمالی که انسانها در این دنیا از اول تا آخر عمر انجام داده‌اند، چه کوچک و چه بزرگ، خود عمل و نفس عمل (نه چیز دیگری) «تجسم یافته» حضور دارد. افراد را به نمایشگاه عملشان می‌برند و می‌گویند عمل‌های خودت را مشاهده کن.

https://lms.motahari.ir/book-page/31/آشنایی%20با%20قرآن،%20ج14?page=118

 
 
دو روش حسابرسی دقیق اعمال انسان در آخرت
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
روش دوم: آیه ۶-۸
مشاهده حقیقت اعمال
 
روش اول: آیه ۱-۵
گواهی زمین بر اعمال انسان
 
 
 
 
 
 
 
 
نکته اول: آیه ۶
جداشدن اهل بهشت و دوزخ از یکدیگر برای مشاهده اعمال‌شان
 
نکته اول: آیه ۱
لرزش بزرگ زمین و از بین رفتن نظم فعلی آن
 
 
 
 
 
 
 
 
 
نکته دوم: آیه ۷
مشاهده حقیقت اعمال نیک در بهشت
 
نکته دوم: آیه ۲-۳
تبدیل شدن زمین دنیوی به زمین اخروی
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
نکته سوم: آیه ۸
مشاهده حقیقت اعمال زشت در جهنم
 
نکته سوم: آیه ۴-۵
گزارش زمین از اعمال انسان در روز قیامت
 

در آیه ۲ آمده است در روز قیامت زمین بارهای خود (اَثقال) را بیرون می‌ریزد. علامه طباطبایی می‌نویسد بنابر نظر صحیح‌تر، مراد از «اثقال» مردگان‌اند.[۱۰] گفته شده است از سه آیه پایانی این سوره، تجسم اعمال در قیامت برداشت می‌شود. یعنی اعمال آدمی به صورت‌های مناسبی در برابر او حاضر می‌شوند و همنشینی با آنها مایه نشاط یا رنج و بلا است.[۱۱]

آیات مشهور

  • فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ (آیات ۷و۸)

در این دو آیه آمده است، هرکس به اندازه ذره‌ای خوبی یا بدی کند، آن را خواهد دید.ذره مِثْقالَ» از «ثقيل» به معناى ميزان سنگينى است و كلمه‌ «ذَرَّةٍ» يا به معناى كوچك‌ترين مورچه است و يا به معناى ذرات سبك پراكنده در هوا. البته امروز به اتم نيز ذرّه مى‌گويند. در تفسیر آمده است منظور از «یَرَه: آن را خواهد دید»، «نتیجه عمل» یا «نامه عمل» یا «خود عمل» است.[۱۲] بنابر نظر سوم، یعنی شخص در قیامت، خود عمل را مشاهده می‌کند، این دو آیه و نیزجمله «لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ» درآیه ۶ بر تجسم اعمال دلالت می‌کنند.[۱۳]

هر کس هم‌وزن ذره‌ای نیکی کند، آن نیکی را ببیند (آیه ۷)

این آیه در شعر فارسی نیز بازتاب داشته است:

توبه کن مردانه سر آور به رهکه فمن یعمل بمثقال یره[۱۴]
  • پاسخ به یک شبهه

ممکن است این سوال به ذهن بیاید که آیاتی از قرآن دلالت دارد بر حبط و بى نتیجه شدن اعمال خیر به خاطر پاره اى عوامل ، و آیاتى که دلالت دارد بر انتقال اعمال خیر و شر اشخاص به دیگران ، مانند انتقال حسنات قاتل به مقتول ، و گناهان مقتول به قاتل ، و آیاتى که دلالت دارد بر اینکه در بعضى توبه کاران گناه مبدل به ثواب مى شود بنابراین این گروه افراد چگونه اعمالشان را مشاهده می کنند؟ پاسخ این است که این دسته از آیات حاکم بر این دو آیه است ، و بین دلیل حاکم و محکوم منافاتى نیست ، مثلا آیاتى که دلالت دارد بر حبط اعمال خیر ، چنین شخصی در واقع پس از حبط عملی ندارد که بخواهد مشاهده بکند و همچنین قاتلى که نگذاشته مقتول زنده بماند و عمل خیر انجام دهد، اعمال خیرش را به مقتول مى دهند، و خودش ‌ عمل خیرى ندارد تا آن را ببیند، و یا توبه کننده ای که گناهش تبدیل به حسنه مى شود، گناهی برایش نمانده که بخواهد مشاهده بکند. [۱۵]

شأن نزول

از مقاتل بن سلیمان نقل شده است آیه هفتم و هشتم سوره زلزله (که می‌گوید هرکس ذره‌ای نیکی یا بدی کند، (نتیجه) آن را خواهد دید) در مورد دو نفر نازل شد. یکی از آنها کسی بود که می‌گفت آیه «وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى‏ حُبِّه: و خوراک را با اینکه دوستش دارند به بینوا و یتیم و اسیر می‌دهند.‏»[۱۶] مرا از انفاقِ مال منع می‌کند؛ چراکه آنچه دارم بسیار کم است و محبوب من نیست، و دومی کسی بود که می‌گفت گناهان کوچک به ما ضرری نمی‌رسانند.[۱۷]

فضیلت

در تفسیرمجمع البیان از پیامبر(ص) نقل شده است، هر کس این سوره را تلاوت کند، مانند این است که سوره بقره را قرائت کرده و پاداشی که به او داده می‌شود همچون پاداش کسی است که یک‌چهارم قرآن را تلاوت کرده است. همچنین از آن حضرت نقل شده سوره زلزله به منزله رُبع (یک‌چهارم) قرآن است.[۱۸]

از امام صادق(ع) نیز روایت شده است از قرائت «اذا زلزلت» خسته و ملول نشوید. هر آن كس که در [نماز] نافله‌اش آن را قرائت کند، خدا او را هرگز به زلزله گرفتار نمی‌کند و با زلزله یا صاعقه يا آفتی از آفت‌های دنیا نمی‌میرد و هر گاه بمیرد، خدا او را به بهشت امر می‌کند. پس خداوند سبحان می‌فرماید: بندهٔ من! بهشتم را براى تو مباح كردم، در هر کجای آن خواستی ساکن شو که هيچ مانع و دافعی براى تو نیست.[۱۹]

در دستورالعمل نماز جعفر طیار آمده است، در رکعت اول بعد از حمد، سوره زلزله خوانده شود.[۲۰] خواندن دو رکعت نماز در شب جمعه در هر رکعت «حَمد» و «پانزده مرتبه» سوره «زلزال» مستحب است در روایت است هرکه این نماز را بجا آورد، خداوند او را از عذاب قبر و هول‌ و هراس قیامت ایمنی دهد. [۲۱]سید بن طاووس در جمال الاسبوع در چگونگی نماز امام حسن عسکری علیه‌السلام می‌گوید چهار رکعت است در دو رکعت اول بعد از «حمد» پانزده مرتبه سوره «إذا زلزلت» و در دو رکعت دوم بعد از «حمد» پانزده مرتبه «توحید». خواندن این نماز در روز جمعه افضل است.[۲۲]

متن و ترجمه

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا «۱» وَأَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقَالَهَا «۲» وَقَالَ الْإِنْسَانُ مَا لَهَا «۳» يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبَارَهَا «۴» بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَىٰ لَهَا «۵» يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِيُرَوْا أَعْمَالَهُمْ «۶» فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ «۷» وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ «۸»

به نام خداوند رحمتگر مهربان، آنگاه که زمین به لرزش [شدید] خود لرزانیده شود «۱» و زمین بارهای سنگین خود را برون افکند «۲» و انسان گوید [زمین] را چه شده‌است «۳» آن روز است که [زمین] خبرهای خود را بازگوید «۴» [همان گونه] که پروردگارت بدان وحی کرده‌است «۵» آن روز مردم [به حال] پراکنده برآیند تا [نتیجه] کارهایشان به آنان نشان داده شو «۶» پس هر که هموزن ذره ای نیکی کند [نتیجه] آن را خواهد دید «۷» و هر که هموزن ذره ای بدی کند [نتیجه] آن را خواهد دید «۸»


سوره پیشین:
سوره بینه
سوره زلزله
سوره‌های مکیسوره‌های مدنی
سوره پسین:
سوره عادیات

١.فاتحه ٢.بقره ٣.آل‌عمران ٤.نساء ٥.مائده ٦.انعام ٧.اعراف ٨.انفال ٩.توبه ١٠.یونس ١١.هود ١٢.یوسف ١٣.رعد ١٤.ابراهیم ١٥.حجر ١٦.نحل ١٧.اسراء ١٨.کهف ١٩.مریم ٢٠.طه ٢١.انبیاء ٢٢.حج ٢٣.مؤمنون ٢٤.نور ٢٥.فرقان ٢٦.شعراء ٢٧.نمل ٢٨.قصص ٢٩.عنکبوت ٣٠.روم ٣١.لقمان ٣٢.سجده ٣٣.احزاب ٣٤.سبأ ٣٥.فاطر ٣٦.یس ٣٧.صافات ٣٨.ص ٣٩.زمر ٤٠.غافر ٤١.فصلت ٤٢.شوری ٤٣.زخرف ٤٤.دخان ٤٥.جاثیه ٤٦.احقاف ٤٧.محمد ٤٨.فتح ٤٩.حجرات ٥٠.ق ٥١.ذاریات ٥٢.طور ٥٣.نجم ٥٤.قمر ٥٥.الرحمن ٥٦.واقعه ٥٧.حدید ٥٨.مجادله ٥٩.حشر ٦٠.ممتحنه ٦١.صف ٦٢.جمعه ٦٣.منافقون ٦٤.تغابن ٦٥.طلاق ٦٦.تحریم ٦٧.ملک ٦٨.قلم ٦٩.حاقه ٧٠.معارج ٧١.نوح ٧٢.جن ٧٣.مزمل ٧٤.مدثر ٧٥.قیامه ٧٦.انسان ٧٧.مرسلات ٧٨.نبأ ٧٩.نازعات ٨٠.عبس ٨١.تکویر ٨٢.انفطار ٨٣.مطففین ٨٤.انشقاق ٨٥.بروج ٨٦.طارق ٨٧.اعلی ٨٨.غاشیه ٨٩.فجر ٩٠.بلد ٩١.شمس ٩٢.لیل ٩٣.ضحی ٩٤.شرح ٩٥.تین ٩٦.علق ٩٧.قدر ٩٨.بینه ٩٩.زلزله ١٠٠.عادیات ١٠١.قارعه ١٠٢.تکاثر ١٠٣.عصر ١٠٤.همزه ١٠٥.فیل ١٠٦.قریش ١٠٧.ماعون ١٠٨.کوثر ١٠٩.کافرون ١١٠.نصر ١١١.مسد ١١٢.اخلاص ١١٣.فلق ١١٤.ناس


پانویس

  1. دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۶۷.
  2. دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۶۷؛ همچنین رجوع کنید به: معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۱۸۹.
  3. طباطبایی، المیزان، ج۲۰، ص۳۴۲.
  4. معرفت، آموزش علوم قرآن، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۱۶۸.
  5. دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۶۷.
  6. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۷، ص۲۱۸.
  7. دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۲۶۷.
  8. https://lms.motahari.ir/book-page/28/آشنایی%20با%20قرآن،%20ج11?page=155
  9. خامه‌گر، محمد، ساختار سوره‌های قرآن کریم، تهیه مؤسسه فرهنگی قرآن و عترت نورالثقلین، قم، نشر نشرا، چ۱، ۱۳۹۲ش.
  10. طباطبایی، المیزان، ۱۹۷۴م، ج۲۰، ص۳۴۲.
  11. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۷، ص۲۲۷؛ رجوع کنید به: طباطبایی، المیزان، ۱۹۷۴م، ج۲۰، ص۳۴۲.
  12. طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۱۴، ص۱۹۹-۲۰۰؛ قرائتی، محسن، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۱۰، ص۵۶۸.
  13. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۷، ص۲۲۷؛ رجوع کنید به: طباطبایی، المیزان، ۱۹۷۴م، ج۲۰، ص۳۴۳.
  14. مولانا، مثنوی معنوی، دفتر ششم.
  15. طباطبایی، المیزان، ج۲۰، ص۳۴۳.
  16. سوره انسان، آیه ۸.
  17. ابوالفتوح رازی، روض الجنان، ۱۳۷۱ش، ج۲۰، ص۳۶۸.
  18. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۷۹۶.
  19. طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۷۹۶.
  20. قمی، مفاتیح الجنان، ص۶۶، ذیل «نماز جعفر طیار».
  21. قمی، مفاتیح الجنان،اعمال شب جمعه.
  22. السید بن طاووس، جمال الأسبوع بكمال العمل المشروع، ناشر: دار الرضي‌، ص۲۷۹.

یادداشت

منابع

  • قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند، تهران، دارالقرآن الکریم، ۱۴۱۸ق/۱۳۷۶ش.
  • ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، رَوضُ الجِنان و رَوحُ الجَنان فی تفسیر القرآن، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱ش.
  • دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ج۲، به کوشش بهاء الدین خرمشاهی، تهران: دوستان-ناهید، ۱۳۷۷ش.
  • سید بن طاووس، رضی الدین، ناشر: دار الرضي‌، قم، چاپ اول، بی تا.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه محمدجواد بلاغی، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۹۷۴م.
  • طیب، سیدعبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
  • قرائتی، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگى درسهايى از قرآن، چاپ یازدهم، ۱۳۸۸ش.
  • قمی، عباس، مفاتیح الجنان، نشر مشعر، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
  • معرفت، محمدهادی، آموزش علوم قرآن، [بی‌جا]، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامية، ۱۳۷۴ش.

پیوند به بیرون